III CSK 210/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 210/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa Pogotowia Ratunkowego w K.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 24 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

sprawę

przekazuje

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa – Pogotowie Ratunkowe w K., która zrealizowała

ustawowy

obowiązek

podwyższenia

wynagrodzenia

wydatkując na ten cel kwotę 4.062.185,93 zł

swoim

pracownikiem

domagała się jej zasądzenia od

pozwanego Narodowego Funduszu Zdrowia. Precyzując żądanie pozwu, jako jego

podstawę prawną wskazała przepis art. 3571 k.c.

Wyrokiem z dnia 5 marca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił powództwo

w części zasądzając na rzecz powoda kwotę 2.000.000 zł, w pozostałej części

orzekł o jego oddaleniu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2004 r. oddalił apelacje obu stron

od tego wyroku.

Podzielając ocenę prawną Sądu pierwszej instancji stwierdził, że w sytuacji

gdy powód, już po zawarciu przez strony

w dniu 20 grudnia 2000 r. umowy

o udzielenie świadczeń zdrowotnych, został obciążony ustawowym obowiązkiem

wypłaty pracownikom podwyższonych wynagrodzeń na podstawie art. 4a ustawy

z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz

o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. 2001 r.,

Nr 5 poz. 45 – dalej jako „ustawa 203”), istniały przesłanki do rozstrzygnięcia sporu

na podstawie art. 3571 k.c. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Okręgowego uznał też,

że zrefundowanie powodowi przez stronę pozwaną prawie połowy kwoty

wypłaconych wynagrodzeń jest należytym dostosowaniem tej sytuacji do zasad

współżycia społecznego.

Powyższy wyrok zaskarżony został kasacją przez obie strony.

Postanowieniem z dnia 21 stycznia 2005 r. Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia do rozpoznania kasacji powoda, a w następstwie rozpoznania kasacji

strony pozwanej, wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2005 r. uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd

Najwyższy

dopuszczające

w

zaakceptował

okolicznościach

stanowisko

sprawy

Sądu

zastosowanie

drugiej

art.

instancji

357 1

k.c.,

równocześnie jednak zgodził się z pozwanym, który zarzucał w kasacji niedostatek

ustaleń faktycznych dla podjęcia właściwej oceny odnośnie do zastosowania tego

przepisu. Stwierdził, że ustalenia te nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie,

czy umowa została w całości lub w części wykonana, co ma dla rozstrzygnięcia

zasadnicze znaczenie. Jeżeli bowiem umowa została w całości wykonana, to jej

modyfikacja na podstawie art. 3571 k.c. nie jest możliwa. Nadto wskazał, że

w stanie ustaleń przyjętych przez Sąd Apelacyjny nie da się kategorycznie

przesądzić, czy strona powodowa poniosła rażącą stratę, co wymaga dodatkowo

analizy sposobu jej gospodarowania.

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Apelacyjny, ustalił dodatkowo co

następuje:

Strona powodowa zamknęła rok 2003 stratą w kwocie 2.603.413,61 zł, zaś

na sierpień 2003 r. strata wynosiła około 300.000 zł mniej. Na podstawie

ostatecznej decyzji Wojewody z dnia 4 października 2005 r. wydanej na podstawie

art. 27 ustawy z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy publicznej i restrukturyzacji

publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz.U. 2005, Nr 78, poz. 684)

zatwierdzony

został

program

restrukturyzacji

dla

powoda.

Warunkiem

restrukturyzacji jest między innymi umorzenie zobowiązań względem ZUS, PFRON,

podatków, opłat wobec UMK, a także realizacja zobowiązań cywilno-prawnych

wynikających z programu restrukturyzacji. Umowy za 2001 i 2002 były kilkakrotnie

aneksowane. W

porozumieniu zawartym

w dnia 31 stycznia 2002 r., strona

powodowa oświadczyła, że w następstwie

dodatkowej wypłaty przez b. Kasę

Chorych, wyczerpane zostały wszelkie zobowiązania Kasy w stosunku do niej.

Również rozliczenie za 2002 r. nastąpiło na podstawie porozumienia o podobnej

treści, zawierającego oświadczenie powoda, że ustalona nim i otrzymana

dodatkowo kwota ostatecznie wyczerpuje wszelkie zobowiązania Kasy Chorych

w stosunku do świadczeniodawcy za ten rok. Kontrakt za 2003 r. został zawarty na

zasadzie aneksu do umowy za 2002 r. i nie zakończył się porozumieniem,

ponieważ strony były już w sporze. W 2003 r. kształt wynagrodzeń pracowników

powoda nie wykazywał odrębnej zwyżki łączącej się z ustawą 203, wynagrodzenia

były waloryzowane i ubruttowiane, z tym że na ogólne obciążenie strony

powodowej istotny wpływ miały zaległości z tytułu nieopłaconych składek ZUS,

które na koniec 2002 r. osiągnęły blisko milion złotych bez odsetek. Należności te

są obecnie umorzone na mocy programu restrukturyzacyjnego. Wyniki finansowe

strony powodowej za 2001 r. i 2002 r. były ujemne, z tym że kwota straty była

znacząco niższa od wyliczonych przez nią kosztów związanych z realizacją ustawy

203.

W tak ustalonym stanie faktycznym, uznał Sąd Apelacyjny apelację strony

pozwanej za uzasadnioną, podzielając podniesiony przez skarżącego zarzut

naruszenia art. 3571 k.c. Wskazał, że w świetle zawartych przez strony porozumień,

dotyczących zobowiązań realizowanych przez powoda w 2001 i 2002 r., w tym

także w związku z ustawą 203, umowa w tym zakresie została wykonana, a strona

powodowa nigdy nie uchyliła się od złożonego wówczas oświadczenia woli

i wiedzy, że wypłacone jej kwoty wyczerpują wszelkie zobowiązania Kasy Chorych.

W konsekwencji strona powodowa nie może dochodzić zmiany warunków umów za

te lata w oparciu o wskazana przez nią podstawę prawną. Zgodnie ze stanowiskiem

skarżącego uznał nadto, że w odniesieniu do roku 2003 wprowadzenie podwyżki

wynagrodzeń nie było nadzwyczajną zmianą stosunków, skoro ustawa ta

obowiązywała już wówczas od dwóch lat. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie można

też mówić o „rażącej stracie” w rozumieniu art. 357 1 k.c. po stronie powodowej

w następstwie

okresów

rozliczeniowych

obejmujących

lata

2001,

2002

i 2003 w sytuacji, gdy na skutek umorzenia części zaległości w ramach

restrukturyzacji ich rzeczywiste skutki finansowe zostały zminimalizowane.

Z tych względów wyrokiem z dnia 24 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w części zasądzającej powództwo przez jego

oddalenie także w tej części.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powód podnosił zarzuty

naruszenia prawa materialnego, a to:

a/ błędnej wykładni art. 3571 k.c. przez uznanie, że przepis ten nie ma

zastosowania w sprawie ze względu na wcześniejsze wykonanie umowy,

b/ art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania

przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców... (Dz.U. z 1995 r. Nr 1,

poz. 2 ze zm.) przez jego nie zastosowanie w związku z art. 190 § 1 Konstytucji,

jako samodzielnej podstawy rozstrzygnięcia i tym samym nie przyjęcie, że przepis

ten daje podstawę uznania współodpowiedzialności pozwanego, jako instytucji

finansów publicznych za realizację ustawy, szczególnie w kontekście wyroku TK

z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01,

c/ art. 471 przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że ze względu na wykonanie

umowy powód utracił podstawę dochodzenia roszczenia odszkodowawczego

w związku z niewłaściwym wykonaniem umowy – odmową negocjacji umowy

w związku z wejściem w życie ustawy z 16 grudnia 1994 r.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania sformułował

zarzuty:

a/ naruszenia art. 382 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., art. 227

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów

w zakresie ustalenia sytuacji finansowej powoda oraz wysokości podwyżek

wypłaconych pracownikom i ich stosunku do osiągniętej straty,

b/ niewyjaśnienia wszystkich okoliczności mających dla sprawy istotne znaczenie,

a w szczególności treści porozumień zawartych pomiędzy stronami, dotyczących

zobowiązań powoda za lata 2001 i 2002 poprzez uznanie, że dotyczyły one także

zobowiązań wynikających z ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

Określając zakres zaskarżenia kasacyjnego jako dotyczący wyroku Sądu

Apelacyjnego w części oddalającej powództwo, wnosił o jego uchylenie w tej części

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie jego uchylenie

i zmianę w tej części przez

zasądzenie na rzecz powoda kwoty 2 mln. zł

z ustawowymi odsetkami oraz kosztami postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania nie

zostały przez skarżącego bliżej tj. ponad sformułowanie przytoczone w podstawie

skargi, sprecyzowane.

Ich

zasadności dowodzi pozwany przeciwstawiając

ustaleniom Sądu własną odmienną od nich wersję, co nie może być uznane za

dostateczne uzasadnienie przytoczonej podstawy kasacyjnej. Przede wszystkim

jednak nie może być ona uwzględniona z tej przyczyny, że zarzuty na których

została oparta odnoszą się do materii wyłączonej spod kontroli kasacyjnej na

podstawie art. 3983 § 3 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 3571 k.c., w postaci jego błędnej wykładni nie znalazł

skardze dalszego rozwinięcia, koniecznego dla przyjęcia, ze został on skutecznie

zgłoszony. Równocześnie nie może być uznany za usprawiedliwioną podstawę

skargi kasacyjnej

zarzut niezastosowania tego przepisu, do założonego przez

skarżącego stanu faktycznego, odmiennego od ustaleń, na których zostało oparte

zaskarżone orzeczenie.

Nie można natomiast odmówić racji powodowi w zakresie, w jakim zarzuca

nienależyte nierozważnie przez sądy orzekające w sprawie

treści powództwa,

w którym domagał się zasądzenia od pozwanego określonej kwoty pieniężnej,

a w konsekwencji pominięcie jako samodzielnej podstawy rozstrzygnięcia art. 4a

ustawy

o

negocjacyjnym

systemie

kształtowani

przyrostu

przeciętnych

wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych ustaw. Powód, który

wystąpił przeciwko pozwanemu z powództwem o zapłatę twierdził w jego

uzasadnieniu, że w następstwie nowelizacji w/w ustawy obciążony został

obowiązkiem wypłaty pracownikom przyrostu wynagrodzenia o kwotę 203 zł od

2001 r. i

dodatkowo o kwotę 110, 20 od 2002 r., na co nigdy nie otrzymał

koniecznych środków od Kasy Chorych. Obowiązek zapłaty na jego rzecz przez

Kasę (obecnie Narodowy Fundusz Zdrowia) wydatkowanych z tego tytułu kwot

wywodził z powołanej ustawy. Podnosił między innymi, że do systemu

finansującego publiczną opiekę zdrowotną w 2001 i 2002 r. wpłynęły dodatkowe

środki umożliwiające realizację tego obowiązku, na które złożyły się między innymi

kwoty uzyskane z podniesionej o 0.25% składki na ubezpieczenie zdrowotne,

wyższe dochody Kas Chorych wynikające z efektywniejszej windykacji składek.

Wskazywał, że strona pozwana bezprawnie nie przekazała mu należnych środków,

w wyniku czego poniósł szkodę. W piśmie przygotowawczym z dnia 16 września

2003 r., ograniczając kwotowo żądanie, powód wskazał jako jego podstawę art.

3571 k.c., podnosił, nadzwyczajny charakter zmiany stosunków umownych na

skutek nowelizacji art. 4a ustawy 203 oraz rażącą stratę jaką poniósł w następstwie

konieczności wypłacenia podwyżek pracownikom.

Rozstrzygniecie na tym tle co było treścią rozpoznawanego powództwa

uwzględniać powinno oba opisane elementy powództwa, tj. zarówno żądanie,

zawierające rezultat stanu faktycznego przedstawionego przez powoda, jak

i służące konkretyzacji żądania jego uzasadnienie. Wymóg przytoczenia w pozwie

okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie określa art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.,

kwalifikacja stanu faktycznego należy natomiast do sądu. Kodeks postępowania

cywilnego

nie

wymaga

substancjonowania

stanu

faktycznego

dyspozycji

określonych norm, powoda nie mogą więc obciążać skutki powołania wadliwej

podstawy prawnej żądania. Sąd nie jest związany wskazaną przez powoda

podstawą prawną roszczenia, a przeciwnie jest zobowiązany rozpatrzyć sprawę

wszechstronnie i wziąć pod rozwagę wszystkie przepisy prawne, które powinny być

zastosowane w rozważanym przypadku.

Trafnie w tym stanie rzeczy podnosi skarżący, iż niezależnie od wskazanego

przez niego, poprzez przywołanie art. 3571 k.c., kierunku rozpoznania żądania,

rzeczą Sądu Apelacyjnego było po rozważeniu przepisów prawnych, które powinny

być zastosowane, w tym w szczególności art. 4a ustawy 203 i stwierdzenie czy

podstawa faktyczna powództwa uzasadnia zasądzenie świadczenia w oparciu o ten

przepis. Tym samym doszło do jego naruszenia.

Zasadnie też powołuje się na zapadły, w bardzo zbliżonym pod względem

procesowym stanie, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2005 r., III CK

405/04 (OSNC 2006, nr 2, poz. 36) przesądzający, że skutki wzrostu wynagrodzeń

pracowników

samodzielnych

publicznych

zakładów

zdrowotnych

wynikłe

z uregulowania zawartego w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. obciążają

także kasy chorych (Narodowy Fundusz Zdrowia). Ten kierunek wykładni

podtrzymany został przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

30 marca 2006 r. III CZP 130/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 77).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art.39815 § 1).