III CSK 208/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 208/08

POSTANOWIENIE

Dnia 18 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie S. E. i Gminy Miejskiej K.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 6

lutego 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację Skarbu Państwa Prezydenta Miasta K., wnioskodawcy w sprawie o zasiedzenie nieruchomości od

postanowienia Sądu Rejonowego oddalającego wniosek.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zgodził się z ustaleniami sądu pierwszej instancji

dotyczącymi odmowy uznania Skarbu Państwa za samoistnego posiadacza udziału 1/2

części nieruchomości położonej w K. Posiadanie w tym zakresie zostało przywrócone L.

E. wyrokiem Sądu Grodzkiego z 1 kwietnia 1946 r. i nie było wykonywane ze względu

na emigrację współwłaścicielki, jednakże czynności podejmowane przez Skarb Państwa

zostały uznane za wykonywanie zarządu (funkcję administratora) a nie władanie

w charakterze właściciela.

Sąd uznał, że Skarb Państwa nie przekształcił swego władztwa w posiadanie i

powołał się na wpis - na wniosek Skarb Państwa - hipoteki z tytułu poniesionych

kosztów remontu budynku obciążającej udział L. E.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy zastąpionego przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa została oparta na obydwu podstawach (art. 398 1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.).

Uchybienie przepisom postępowania skarżący upatruje w pominięciu nieobalonego

domniemania prawnego samoistnego posiadania (art. 234 k.c.), a naruszenie przepisów

postępowania dotyczy art. 172 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 336 k.c. oraz art. 50 § 2 i 296

pr. rzecz., w związku z art. XLI § 2 ustawy przepisy wprowadzające kodeks cywilny,

przez ich niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż

złożenie wniosku o wpis hipoteki w trybie art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r.

o remontach i odbudowie oraz o wykańczaniu budowy i nadbudowie budynków

wyklucza charakter samoistnego posiadania nieruchomości wykonywanego przez Skarb

Państwa. Zaskarżone orzeczenie według skarżącego narusza również art. 339 k.c. w

związku z art. 6 k.c. oraz art. 298 prawa rzeczowego przez przyjęcie, że nieruchomość

objęta wnioskiem pozostawała w zarządzie Skarbu Państwa.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz jego zmiany

przez

uwzględnienie

wniosku

o

stwierdzenie

zasiedzenia

własności

udziału

wynoszącego 1/2 część oznaczonej nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego wynikają istotne okoliczności

nieuwzględniane w wywodzie skargi kasacyjnej Skarbu Państwa. Dotyczą one

kwalifikacji nieruchomości jako majątku opuszczonego w rozumieniu dekretu z dnia 8

marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87).

Urzędy likwidacyjne utworzone w myśl art. 7 dekretu miały obowiązek zabezpieczenia

majątków opuszczonych do czasu objęcia ich w zarząd przez władze, właściwe ze

względu na rodzaj majątku. Art. 12 ust. 4 stwierdzał, że przejęcie przez właściwe

ministerstwo lub organ samorządu terytorialnego majątków wymienionych w ust. 2 oraz

oddanie ich w zarząd i użytkowanie instytucjom określonym w tymże ustępie, tudzież

oddanie tych majątków w najem lub dzierżawę nie narusza wynikających z art. 15, 16 i

17 praw osób, którym miało być przywrócone posiadanie. W razie sprzedaży majątku

osobom tym wypłacało się uzyskana ze sprzedaży cenę. Z art. 13 wynikało, że koszty

nadzoru zabezpieczającego i zarządu majątków opuszczonych obciążało te majątki.

W świetle tych unormowań wskazujących na ochronny zakres władztwa

powierzonego

organom państwowym

uzasadniona była

wykładnia

wyłączająca

kwalifikację władania majątkami opuszczonymi jako posiadania samoistnego. Przepisy

dekretu nie miały bowiem charakteru nacjonalizacyjnego (uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 1956 r. I CO 9/56, OSNCK 1957/1/1).

Wskazują na to przepisy stanowiące podstawę przywrócenia posiadania

właścicielowi

lub

posiadaczowi

oraz

szczególny

tryb

nabywania

własności

nieruchomości, których posiadania nie przywrócono w odpowiednio długim okresie (art.

34 ust. 1). Skutki przywrócenia wynikały z rodzaju przysługującego prawa i mogły

ograniczyć się do posiadania zależnego (art. 18), jednak właściciel uzyskiwał posiadanie

w znaczeniu nadanym w art. 296 § 1 pr. rzecz. (obecne posiadanie samoistne).

Niekwestionowany tytuł własności L. E. oraz nabycie przez Skarb Państwa udziału tej

samej wielkości prowadzi do wniosku, że osoby te w rozpoznawanej sprawie łączył

stosunek współwłasności. Pod rządem przepisów prawa rzeczowego art. 89 i 90 w

następujący sposób określały uprawnienia współwłaścicieli: 1) każdy współwłaściciel

może wykonywać czynności, zmierzające do zachowania wspólnego prawa wszystkich

współwłaścicieli i 2) każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy

wspólnej oraz do jej używania i korzystania z niej w zakresie, który nie wyłącza takiegoż

używania i korzystania z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Uprawnienie do

współposiadania ze względu na charakter podmiotu (tj. Państwa) modyfikowane było

dodatkowo przez jego publiczne zadania związane z zaspokajaniem potrzeb osób

niemających mieszkań i zadaniami odbudowy ze zniszczeń wojennych. Ponadto

musiało być wykonywane przez specjalne jednostki organizacyjne; w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy był to Oddział Tymczasowego Zarządu Państwowego. W tak

złożonym stanie faktycznym i prawnym, w którym czynności faktyczne mogły stanowić

wyraz zupełnie różnych funkcji publicznych lub prywatnych, powoływanie się Skarbu

Państwa na władanie, o którym mowa w art. 296 § 1 pr. rzecz, i wywodzenie z tego

władania

konsekwencji

obejmujących

zasiedzenie

udziału

należącego

do

współwłaściciela musi być uznane za twierdzenie dowolne. Ujawnione przez Sąd

prawomocne postanowienia sądów: Powiatowego z 6 stycznia 1957 r., sygn. II Ns (…)

oraz Sądu Grodzkiego z 11 kwietnia 1946 r. wskazują, że udział wynoszący 1/2 część

nieruchomości Skarb

Państwa

nabył

nie

przez

zasiedzenie

lecz

na

skutek

przemilczenia, natomiast posiadanie drugiego udziału tej samej wielkości zostało

przywrócone L. E. Okoliczności tych Sąd nie mógł pominąć, a tym samym Skarb

Państwa był obowiązany wykazać stan władania uznawany za posiadanie a nie np. za

dzierżenie sprawowane w ramach zarządu albo za wykonywanie swego uprawnienia do

współposiadania całości rzeczy w ramach przysługującego udziału we współwłasności.

Złożoność funkcji Skarb Państwa odzwierciedla również przeprowadzenie

remontu i zabezpieczenie hipoteką roszczeń o zwrot. Przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia

1959 r. o remontach i odbudowie oraz o wykańczaniu budowy i nadbudowie budynków

mieszkalnych (Dz. U. 1959 r. Nr 27 poz. 166) stwarzały podstawę do ingerencji w prawo

własności i umożliwiały przejmowanie budynków wzniesionych przez inne niż państwo

podmioty. Adresatami uprawnień z tej ustawy były przede wszystkim organy gospodarki

mieszkaniowej a wystarczającą podstawę inwestowania w budynek stanowiła ocena

potrzeby przeprowadzenia robót. Ustawa zobowiązywała do zabezpieczenia hipoteką

kosztów remontu (rozdział IV) i umożliwiała przejęcie na rzecz Państwa nieruchomości

na podstawie decyzji administracyjnej.

Skarżący trafnie podnosi, że wpis hipoteki w tych warunkach nie może być

argumentem w kwestii samoistnego posiadania, jednak konsekwencje tego stanowiska

sięgają dalej, wykazując, że domniemanie samoistności posiadania nie zwalnia osoby,

na której spoczywa ciężar dowodu od wykazania, że określone działanie faktyczne

mieści się w pojęciu władania jak właściciel w rozumieniu art. 336 k.c. (przedtem art.

296 § 1 pr. rzecz).

Konkludując należy uznać, że stanowisko Sądu Okręgowego wymagające od

wnioskodawcy wykazania, zgodnie z art. 6 k.c., wyłącznego władania przez Skarb

Państwa całą nieruchomością w charakterze właściciela, przez okres potrzebny do

zasiedzenia, nie narusza domniemań wynikających z takiego władania, a w

konsekwencji

nie

narusza

wskazanych

przepisów

prawa

materialnego,

co

usprawiedliwiało postanowienie oddalające apelację wnioskodawcy.

Nie znajdując usprawiedliwionej podstawy skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy

oddalił ją zgodnie z art. 39814 k.p.c.