III CSK 202/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 202/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Budowlano - Usługowego D.(...) S.A. w K.

przeciwko Gminie R.

o oznaczenie wysokości świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 października 2006 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowe Przedsiębiorstwo Budowlano-Usługowe „D.(...)” S.A. domagało się

oznaczenia sposobu wykonania zobowiązania wobec pozwanej firmy w ten sposób, aby

Sąd określił wynagrodzenie brutto powoda w kwocie 4.648.603,36 zł (w tym VAT

681.364,88 zł) w miejsce wymienionego w umowie wynagrodzenia brutto opiewającego

na kwotę 4.244.945,20 zł (w tym VAT 277.706,72 zł). Powód powoływał się na treść art.

3571 k.c. i podnosił, że w trakcie trwania stosunku umownego, łączącego strony od dnia

1 maja 2004 r., powiększona została stawka VAT (22%), czego wykonawca nie mógł

przewidzieć przy zwieraniu umowy z Gminą.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód (wykonawca) zawarł z pozwaną Gminą w dniu 9

marca

2003

r.

umowę

o

roboty

budowlane

obejmującą

wykonywanie

prac

wykończeniowych i instalacji budowlanych. Termin wykonania części robót ustalono na

dzień 31 sierpnia 2004 r., a pozostałych – do 30 czerwca 2005 r. W umowie

przewidziano wynagrodzenie ryczałtowe przy uwzględnieniu podatku VAT w wysokości

7% (łącznie brutto 4.244.952,20). W dniu zawierania umowy obowiązywał podatek 7%,

natomiast z dniem 1 maja 2004 r. znowelizowano ustawę o podatku od towarów i usług

z 1993 r. i wprowadzono stawkę 22%. Za roboty wykonane po dniu czerwca 2004 r.

strona powodowa (jako wykonawca) doliczał w wystawionych fakturach nowy, wyższy

VAT, ale pozwana nie zapłaciła różnicy zwiększonego podatku VAT. W razie zapłaty

przez pozwaną Gminę wynagrodzenia ryczałtowego zgodnie z umową, strona

powodowa poniosłaby stratę i nie uzyskałaby zakładanego zysku (opinia biegłej).

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo wykonawcy robót i oznaczył sposób

spełnienia świadczenia przez pozwaną Gminę na rzecz wykonawcy w przedmiocie

zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane na podstawie umowy z dnia 9

października 2003 r. w ten sposób, że w § 5 ust. 2 z tej umowy nakazał oznaczyć

wynagrodzenie brutto na kwotę 4.446.774,20 zł zamiast wynagrodzenia w wysokości

4.244.945,20 zł. Oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Uwzględnił zatem połowę

zwiększonego podatku VAT.

Apelacja

powoda

(wykonawcy)

została

oddalona

jako

nieuzasadniona.

Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast apelację strony pozwanej i zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w całości. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Strony w umowie o roboty budowlane

nie zastrzegły tzw. klauzuli modyfikacyjnej, pozwalającej na dostosowanie rozmiaru

wynagrodzenia do odpowiednio zmienionej stawki podatku do towarów i usług.

Podwyższenie zatem w dniu 1 maja 2004 r. stawek podatku od towarów i usług za

roboty budowlane, dokonane zgodnie z ustawą z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.), nie uzasadniało automatycznej zmiany

wysokości wynagrodzenia na rzecz wykonawcy bez zmiany umowy stron w tym

zakresie. Do zawartej w październiku 2003 r. umowy stosuje się przepis art. 76 ustawy z

dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 664

ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 10 czerwca 1994 r.”). Rozważając subiektywną

przesłankę zastosowania art. 3571 k.c. w postaci nieprzewidywalności zdarzenia

przyjmującego postać nadzwyczajnej zmiany stosunków, Sąd Apelacyjny przyjął, że

powód (wykonawca) miał taką możliwość przewidywania w chwili zawarcia umowy

(w październiku 2003 r.), ponieważ jako podmiot profesjonalny, działający na rynku

budowlanym i analizujący przepisy prawa podatkowego, powinien był wiedzieć o treści

art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz

podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 8 lipca

1993 r.”). Zgodnie z tym przepisem, tylko do dnia 31 grudnia 2003 r. miała być

utrzymana stawka 7% podatku VAT dla materiałów budowlanych i usług wymienionych

w zał. nr 5 do tej ustawy.

W obszernej skardze kasacyjnej powoda wskazywano naruszenie art. 2

Konstytucji, art. 3571 k.c., art. 76 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach

publicznych (Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 664 ze zm.) i art. 51 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy z

dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku do towarów i usług oraz podatku akcyzowym (Dz. U.

Nr 11, poz. 50 ze zm.). Skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku, ewentualnie –

o jego zmianę i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sposób argumentacji w zakresie zgłoszonych zarzutów kasacyjnych wskazuje

na to, że podstawowe znaczenie ma przede wszystkim zarzut naruszenia art. 357 1.

Skarżący bowiem tak formułuje te zarzuty, że stara się zakwestionować stanowisko

Sądu Apelacyjnego, który przyjął, że wykonawca (powód) w chwili zawierania umowy z

dnia 9 października 2003 r. „miał możliwość przewidywania stawki podatku VAT”. Taki

stan przewidywalności wykluczał możliwość zastosowania przepisu art. 357 1 k.c. z racji

niespełnienia przesłanki subiektywnej. Przesłanka ta (verbe legis: „czego strony nie

przewidywały przy zawarciu umowy”) stanowi jeden z zasadniczych wymogów

aktualizujących przepis art. 3571 k.c. i zarazem – dopuszczalności spowodowania

zmodyfikowania

treści

zobowiązania

(także

–

należnego

wykonawcy

robót

wynagrodzenia o charakterze ryczałtowym).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się trafne stanowisko, zgodnie

z którym zmiana przepisów prawa podatkowego w czasie trwania stosunku umownego

(w tym – wynikającego z umowy o roboty budowlane) może być uważana za zdarzenie

wywołujące nadzwyczajną zmianę stosunków w rozumieniu art. 357 1 k.c. (por. np.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 54/06 OSNC 2007, z. 5,

poz. 66; wyrok z dnia 16 maja 2007, III CSK 452/06 nieopubl., wyrok z dnia 20 lipca

2007, I CK 3/07, nieopubl.). Także w literaturze reprezentowana jest opinia, że

zasadnicze i zaskakujące zmiany stawek celnych i podatkowych mogą być

kwalifikowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków. Zmiana stanu prawnego (w tym –

zasadnicza zmiana w zakresie stawek podatkowych w okresie trwania stosunku

obligacyjnego) mają z reguły cechy zdarzenia nadzwyczajnego, o charakterze

powszechnym, niezależnym od woli strony i nie mieszczą się w typowym ryzyku

kontraktowym stron. Zmiana taka w zasadniczy sposób może wpływać na sytuację

prawną stron, w tym, np. na sytuację wykonawcy robót budowlanych w związku z

cenotwórczym charakterem podatku VAT.

W niniejszym sporze powód mógł zatem domagać się zmodyfikowania

przysługującego mu wynagrodzenia ryczałtowego na podstawie art. 357 1 k.c., gdyby

wykazał wszystkie przesłanki zastosowania tego przepisu. Należy stwierdzić to, że w

umowie o roboty budowlane z dnia 9 października 2003 r. nie przewidziano

odpowiedniej klauzuli umownej dopuszczającej możliwość odpowiedniej zmiany treści

umowy w zakresie wynagrodzenia należnego po dniu 1 maja 2004 r., a samo

powiększenie z tym dniem stawek podatku od towarów i usług za roboty budowlane,

dokonane ustawą z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54,

poz. 535 ze zm.), nie uzasadnia - bez zmiany umowy zawartej przed dniem 1 maja 2004

r. – obowiązku zamawiającego zapłaty wynagrodzenia powiększonego o podatek od

towarów i usług według podwyższonej stawki (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 31 lipca 200 r., III CZP 54/06).

2. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i w

kontekście tych ustaleń rozważał wystąpienie przesłanek zastosowania art. 3571 k.c. Z

ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy wynika, że w postępowaniu przed tym Sądem

dopuszczono dowód z opinii biegłej i ustalono w niej, iż w związku z zapłatą przez

stronę pozwaną (inwestora) wynagrodzenia przewidzianego w umowie (§ 5 art. 2 tej

umowy), strona powodowa poniesie stratę w wysokości 446.977 zł zamiast

zakładowego zysku. Sąd Okręgowy przyjął, że chodzi tu o „rażącą stratę” w rozumieniu

art. 3571 k.c. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak odmiennej oceny w tym

zakresie, co należy tłumaczyć z pewnością tym, że Sąd Apelacyjny skoncentrował się

przede wszystkim na ustalaniu istnienia subiektywnej przesłanki zastosowania art. 357 1

k.c. w postaci wspomnianego w tym przepisie stanu nieprzewidywalności.

W skardze kasacyjnej skarżący wykonawca starał się podważyć ocenę Sądu

Apelacyjnego co do tego, że wspomniana przesłanka subiektywna – rozumiana przez

ten Sąd jako „możliwość przewidywania wysokości stawki VAT” - nie została jednak

wykazana. Według tego Sądu, w chwili zawierania umowy obowiązywał przepis art. 51

ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r., który utrzymywał do dnia 31 grudnia 2003 r.

stawkę 7% podatku VAT dla materiałów budowlanych i usług (wymienionych w zał. nr 5

do tej ustawy).

Ocenę Sądu Apelacyjnego w tym zakresie należy uznać za przedwczesną

przynajmniej z kilku powodów.

Po pierwsze, powstaje przede wszystkim kwestia, do czego należy odnosić

przesłankę przewidywalności, przewidzianą w art. 3571 k.c.: do samego zdarzenia

stanowiącego nadzwyczajną zmianę stosunków (tj. samej zmiany przepisów prawa

podatkowego), czy do następstw (konsekwencji) takiej nadzwyczajnej zmiany,

wymienionych w art. 3571 k.c. („nadmierna trudność” spełnienia świadczenia albo

groźba „rażącej straty” dla strony spełniającej świadczenie).

Mimo nie zawsze jednoznacznych wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym zakresie

(por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2007 r. I CK 3/07

nieopubl.), w judykaturze wyraża się trafne stanowisko, zgodnie z którym subiektywną

przesłanką zastosowania art. 3571 k.c. w postaci nieprzewidywalności należy odnosić do

gospodarczych następstw nadzwyczajnej zmiany stosunków (por. np. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2007 r., III CSK 452/06, nieopubl., i powołane

tam orzecznictwo). Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w literalnej wykładni art.

3571 k.c. i samej konstrukcji klauzuli rebus sic stantibus przyjętej w przepisach k.c.

Po drugie, jeżeli przesłankę przewidywalności odnosi się do określonych w art.

3571 k.c. konsekwencji nadzwyczajnej zmiany stosunków (zmiany przepisów prawa

podatkowego) powstaje kwestia, jak należy rozumieć stwierdzenie Sądu Apelacyjnego,

że powód (wykonawca) mógł przewidzieć zmianę stawki podatku VAT i nawet jej

rozmiar, skoro w czasie zawierania umowy o roboty budowlane expressis verbis

statuowano czas utrzymywania stawki VAT na poziomie 7%. Chodzi mianowicie o to,

czy właśnie ze względu na tę regulację prawną Sąd Apelacyjny przyjął, iż powód

(wykonawca) mógł już przewidywać groźbę poniesienia rażącej straty w rozumieniu art.

3571 k.c. Czym innym jest bowiem możliwość przewidywania zmiany stawki podatkowej

(i to w określonym rozmiarze), a czym innym – przewidywalność groźby poniesienia

rażącej straty, będącej wynikiem zmian ustawodawczych stanowiących nadzwyczajną

zmianę stosunków. W każdym razie w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego brakuje

odpowiednio pogłębionego wywodu

w tym zakresie, skoro powód utrzymuje

konsekwentnie stanowisko o istnieniu stanu nieprzewidywalności po jego stronie.

Element przewidywania konsekwencji gospodarczej zmiany stanu prawnego w postaci

groźby poniesienia rażącej straty pojawić mógłby się, oczywiście, wówczas, gdyby

ewolucja stanu prawnego miała charakter oczywisty, odpowiednio stabilny, odnosiła się

odpowiednio do przedmiotu umowy inwestycyjnej (postaci wykonanych usług) i pozwala

stronom

skalkulować ewentualne, przyszłe

ryzyko

kontraktowe

w odpowiednim

horyzoncie czasowym. Nawet gdyby podzielić wywód prawny zawarty w piśmie

Prokuratora Generalnego z dnia 8 listopada 2007 r., zgodnie z którym przepisem

właściwym dla oceny charakteru usług wykonawcy nie był jednak – wbrew wywodom

skarżącego – art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r., to zmiany prawa

podatkowego w omawianym zakresie (w tym m.in. aktu wykonawczego, wydanego na

podstawie art. 50 ust. 1 tej ustawy), po zawarciu umowy przez strony, nie pozwalają

przyjąć z całą pewnością tego, że chodzi tu jednak o modyfikacje dostatecznie stabilne,

pozwalające stronom na dostatecznie pewną kalkulację ryzyka związanego z zawieraną

umową o roboty budowlane.

Po trzecie, na podstawie tych samych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy

doszedł jednak do wniosku o braku możliwości przewidywania, określonego w art. 357 1

k.c. Jednocześnie oparł swoje stanowisko na zdecydowanie szerszej podstawie

faktycznej.

Jeżeli powstaną przesłanki zastosowania art. 3571 k.c., to przepis ten może być

zastosowany także do umów o roboty budowlane zawartych w trybie przetargu (art. 76

ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r.; zob. też uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 54/06). Podstawowe znaczenie ma zatem zarzut

naruszenia art. 3571 k.c., a nie zarzut obrazy przepisu art. 76 ustawy z dnia 10 czerwca

1994 r., jeżeli weźmie się pod uwagę uzasadnienie tego ostatecznego zarzutu

prezentowane w skardze kasacyjnej.

Z przedstawionych względów należało uznać za uzasadniony zarzut naruszenia

art. 3571 k.c., aczkolwiek przy odmiennej niż podnoszono w skardze kasacyjnej

argumentacji prawnej. Sąd Apelacyjny przedwcześnie bowiem stwierdził brak podstaw

do zastosowania tego przepisu, przyjmując możliwość przewidywania przez wykonawcę

określonych zmian przepisów podatkowych. Uzasadniało to uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art.

39815 § 1 k.p.c.). Zbędne zatem stało się rozważanie pozostałych zarzutów

podnoszonych w skardze kasacyjnej.