III CSK 2/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 2/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lipca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Grupy K. S.A. w K.

przeciwko Markowi K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 lipca 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 24 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w K. pozostawiając temu

sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Grupa K. Spółka Akcyjna domagała się zasądzenia na podstawie

art. 299 k.s.h. od pozwanego M. K., pełniącego wcześniej

funkcję prezesa

Wytwórni Elementów Budowlanych „W.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

kwoty 126.333,80 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia powództwa.

Dochodzona kwota stanowi zobowiązanie spółki „W.” z tytułu odsetek od

nieterminowo opłacanych faktur, stwierdzone prawomocnym nakazem zapłaty

w postępowaniu upominawczym wydanym dnia 28 grudnia 2001 r. przez Sąd

Okręgowy w K. Prowadzone postępowanie egzekucyjne wobec tej spółki okazało

się bezskuteczne a pozwany jako jednoosobowy członek zarządu nie zgłosił we

właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.

Pozwany M. K. wnosił o oddalenie powództwa. Zarzucał brak szkody po stronie

powódki ze względu na odsetkowy rodzaj zobowiązania spółki „W”.

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił w całości

powództwo.

Według ustaleń tego sądu pozwany był jednoosobowym zarządem spółki „W.” od

dnia 1 marca 1998 r. do czerwca 2000 r. zaś później do 18 lutego 2002 r. pełnił

funkcję likwidatora tej spółki. Obie spółki nawiązały współpracę w sierpniu 1998 r.

W

tym

czasie

spółka

„W.”

realizowała

układ

zawarty

z

wierzycielami

w postępowaniu układowym, przewidujący 60 – o % redukcję wierzytelności.

W 2000 r. spółka „W.” zaprzestała spłacania zredukowanego zadłużenia ale

jednocześnie zapłaciła powódce kwotę ponad 400.000 złotych należności głównej.

Powódka w czerwcu 2000 r. wypowiedziała umowę o współpracę i wystawiła noty

odsetkowe. Zła sytuacja finansowa spółki „W.” doprowadziła do podjęcia 2 czerwca

2000 r. przez wspólników uchwały o postawieniu spółki w stan likwidacji.

Likwidatorem został pozwany, który dwukrotnie 29 marca 2001 r. oraz 12 lipca

2001 r. złożył wniosek o ogłoszenie upadłości. Pierwszy wniosek został zwrócony

drugi oddalony ze względu na brak środków na pokrycie kosztów postępowania

upadłościowego.

Zdaniem Sądu Okręgowego pozwany powinien złożyć wniosek o wszczęcie

postępowania upadłościowego w lipcu 2000 r. bez względu na regulowanie przez

spółkę do tego czasu części zobowiązań objętych i nie objętych układem. Rodzaj

umieszczonych w bilansie spółki „W.” z dnia 30 czerwca 2000 r. zobowiązań

wskazywał, że powódka mogłaby choćby w minimalnym stopniu uzyskać

zaspokojenie według zasad z art. 206 prawa upadłościowego. Tym samym sąd

uznał, że pozwany nie wykazał, że pomimo nie zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości oraz nie wszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł

szkody a więc nie wykazał, że zaspokojenie wierzyciela przedstawiłoby się

w identyczny sposób, choćby upadłość zgłoszono we właściwym czasie.

W apelacji od tego wyroku pozwany zarzucił naruszenie art. 299 § 2 k.s.h. przez

jego błędne zastosowanie. Podtrzymał zarzut, że wierzyciel nie poniósł żadnej

szkody. Według bilansu spółki „W.” sporządzonego w dniu 30 czerwca 2000 r.

aktywa w znacznej części obejmowały w znacznej części wierzytelności spółki,

które były trudne do ściągnięcia a zobowiązanie spółki wiążące się z dochodzonym

roszczeniem mogło być zaspokajane w postępowaniu upadłościowym dopiero

w VI – tej kategorii.

Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z dnia 24 maja 2006 r. oddalił w całości apelację

pozwanego.

Podzielając w całości dotychczasowe ustalenia faktyczne sąd odwoławczy

podniósł, że sąd pierwszej instancji lokując stanowczo stan nakazujący ogłoszenie

upadłości na lipiec 2000 r. zauważył jednocześnie, że ten stan rzeczy można

stwierdzić już wcześniej, w dacie zatwierdzenia układu.

Sam sąd odwoławczy

wskazał, że przesłanki do ogłoszenia Zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwany nie

udowodnił braku szkody po stronie wierzyciela w związku z niezgłoszeniem

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki „W”. Nie wystarczyło podanie samych kwot

obrazujących aktywa spółki na koniec pierwszego półrocza 2000 r. bez określenia

charakteru

jej

do zaspokojenia

zobowiązań.

Nie

powoda

postępowaniu

w

można

było

wykluczyć,

upadłościowym

że

doszłoby

nawet

pomimo

zaliczenia jego wierzytelności do dalszej kategorii zwłaszcza. Odpowiedzialność

członków zarządu na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. obejmuje także zobowiązania

spółki powstałe po wystąpieniu przesłanek uzasadniających ogłoszenie upadłości,

które nie mogą pozostać bez żadnej cywilnoprawnej sankcji.

Pozwany M. K. w skardze kasacyjnej jaką wniósł od tego wyroku zarzucił wyłącznie

naruszenie

prawa

materialnego

przez

błędną

wykładnię

i niewłaściwe

zastosowanie art. 299 § 2 k.s.h. w związku z art. 33 § 1 i art. 204 § 1 pkt 6 i 7

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

prawo upadłościowe przez uznanie: że niezgłoszenie we właściwym czasie

wniosku o ogłoszenie upadłości spowodowało szkodę po stronie powoda, że powód

mógłby choćby w minimalnym zakresie uzyskać zaspokojenie wierzytelności

odsetkowych zaliczonych do odległych szóstej i siódmej kategorii zaspokojenia.

W ramach tej samej podstawy skargi kasacyjnej pozwany zarzucił, że wierzyciel

otrzymał zaspokojenie należności głównej. Na tej podstawie skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości powództwa

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna został oparta wyłącznie na pierwszej podstawie z art. 398 3

§ 1 k.p.c. Dlatego ocena, czy doszło do błędnej wykładni prawa materialnego lub

też jego niewłaściwego zastosowania oparta być może wyłącznie na stanie

faktycznym, który stanowił podstawę orzekania dla sądu drugiej instancji.

Uregulowanie zawarte w art. 298 k.h. i obecnie w art. 299 k.s.h. stanowi oryginalną

konstrukcję na tle rozwiązań przyjętych w innych państwach w odniesieniu do

spółek

handlowych.

Jest

to

szczególny

przypadek,

odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadzie

opartej

na

ustawie,

winy, której celem jest

zagwarantowanie wierzycielom spółki dodatkowej ochrony w wypadku gdy

egzekucja wszczęta przeciwko spółce nie doprowadziła do zaspokojenia ich

wierzytelności z powodów zawinionych przez członków zarządu. Pogląd ten

dominuje

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

a

tylko

w

jednostkowych

orzeczeniach wyrażana jest opinia o gwarancyjnym charakterze odpowiedzialności

z art. 299 k.s.h. (ostatnio w wyroku z dnia 18 kwietnia 2007 r. sygn.. akt CSK

55/07). Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela stanowisko co do

odszkodowawczego charakteru odpowiedzialności członków zarządu z art. 299

k.s.h. uwzględniając, że warunkiem samej odpowiedzialności jest szkoda jaką

poniósł wierzyciel. Jest ona zarazem wyznacznikiem zakresu tej odpowiedzialności.

Szkoda w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h. (poprzednio art. 298 § 2 k.h.) polega na

obniżeniu

potencjału

majątkowego

spółki

powodującego

niemożność

lub

ograniczenie wyegzekwowania od spółki jej zobowiązań. Członek zarządu

odpowiada za różnicę w potencjale majątkowym spółki, jak wystąpiła, a do jakiej nie

doszłoby , gdyby we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości

lub wniesiono podanie o wszczęcie postępowania układowego. Jeżeli potencjał

majątkowy spółki obniżył się, członek zarządu odpowiada tylko w tych granicach,

czyli tylko za tę część należności, którą otrzymałby wierzyciel w zainicjowanym we

właściwym czasie postępowaniu upadłościowym lub układowym. Według przyjętej

w art. 299 k.s.h. konstrukcji odpowiedzialności odszkodowawczej członków zarządu

wierzyciel nie musi wykazywać powstania szkody i jej wysokości. Jego obowiązki

sprowadzają się do wykazania istnienia zobowiązania spółki oraz bezskuteczności

egzekucji

wobec

spółki.

Jeżeli

członek

zarządu

chce

uwolnić

się

od

odpowiedzialności z art. 299 § 1 k.s.h. musi udowodnić, że zaszła jedna

z okoliczności egzoneracyjnych wyliczonych w art. 299 § 2 k.s.h. Ciężar dowodu

w tym zakresie spoczywa na stronie pozwanej. Jedną z przesłanek wyłączających

odpowiedzialność jest brak szkody wierzyciela pomimo niezgłoszenia wniosku

o ogłoszenie upadłości lub wszczęcia postępowania układowego. Członek zarządu

zmierzający do uchylenia się od obowiązku naprawienia szkody musi wykazać,

że powód w postępowaniu upadłościowym lub zapobiegawczym nie otrzymałby

zaspokojenia swojej należności nawet wtedy, gdyby postępowania te zostały

wdrożone wcześniej, we właściwym czasie (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

11 października 2000 r. III CKN 252/00). Dowodzenie przesłanki egzoneracyjnej

musi być zindywidualizowane w stosunku do dochodzącego roszczenia wierzyciela.

Pozwany winien był wykazać na podstawie majątku jakim dysponowała spółki

w czasie właściwym do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcia

postępowania układowego oraz na podstawie rodzaju i wysokości zobowiązań

spółki, przy uwzględnieniu treści art. 204 prawa upadłościowego, że powódka nie

uzyskałaby żadnego zaspokojenia, gdyby we właściwym czasie wszczęto opisane

postępowania. Nie wystarczy poprzestać na stwierdzeniu zaliczenia wierzytelności

powoda w ewentualnym postępowaniu upadłościowym do dalszych kategorii

zaspokojenia. Brak precyzyjnych danych w tym zakresie, co wobec rozkładu

ciężaru dowodu obciąża stronę pozwaną - doprowadził sąd drugiej instancji do

słusznego wniosku o braku podstaw do zastosowania art. 299 § 2 k.s.h. ze względu

na brak szkody po stronie wierzyciela.

Odsetkowy charakter zobowiązania spółki nie wyklucza odpowiedzialności

pozwanego na podstawie art. 299 k.s.h. i to także jeśli uwzględni się przywołany

w skardze kasacyjnej art. 33 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 24 października 1934 r. – prawo upadłościowe w związku z art. 536 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. – prawo upadłościowe i naprawcze. Przepis ten regulując

skutki ogłoszenia upadłości zakresie zobowiązań upadłego przewiduje, że odsetki

od wierzytelności przypadającej od upadłego, nie biegną w stosunku do masy od

daty

ogłoszenia

upadłości.

Okoliczność

ta

nie

ma

wpływu

na

zakres

odpowiedzialności członka zarządu, który właśnie przez wystąpienie o układ lub

upadłość ma obowiązek zapobieżenia narastaniu długu spółki. Wystarczy

stwierdzenie istnienia zobowiązania spółki, którego przymusowa egzekucja jest

bezskuteczna (podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

16 października 1998 r. III CKN 650/97 OSNC 1999/3/64, z dnia 30 czerwca 2005 r.

IV CK 740/04 nie publ., z dnia 7 grudnia 2006 r. III CSK 219/06 nie publ. oraz

w uchwale z dnia 7 grudnia 2006 r. III CZP 118/06 system informacji prawniczej lex

203871). Odpowiedzialność z art. 299 k.s.h. odnosi się wobec tego do każdej

podlegającej egzekucji wierzytelności spółki, bez względu na jej charakter.

Obejmuje także zobowiązania z tytułu odsetek za opóźnienie w spełnieniu

świadczeń pieniężnych i to bez względu na to, czy należność główna została

zapłacona, czy też nie.

Zastosowanie art. 299 § 2 k.s.h. zależy od spełnienia przesłanek odpowiedzialności

przewidzianych w § 1 tego artykułu. Podjęcie obrony przez wykazanie wystąpienia

przesłanek wyłączających odpowiedzialność dotyczy tylko tych podmiotów, które

odpowiadają za zobowiązania spółki, których egzekucja okazała się bezskuteczna.

Wyjątkowy charakter tej odpowiedzialności, o czy była mowa wyżej , odnosi się do

wąskiego kręgu osób piastujących w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

funkcję członka jedno lub wieloosobowego zarządu. Jak słusznie wskazano

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999 r. (sygn. akt II CKN 608/98

OSNC 2000/4/67) są to osoby, które były członkami zarządu w czasie właściwym

dla ogłoszenia upadłości lub wszczęcia postępowania układowego.

Według bezspornych ustaleń będących podstawą wydania zaskarżonego wyroku

wspólnicy spółki „W.” podjęli 2 czerwca 2000 r. uchwałę o rozwiązaniu spółki

i postawieniu jej w stan likwidacji. Z tym dniem (art. 274 § 1 k.s.h.) nastąpiło

formalne otwarcie likwidacji spółki. Z tych samych ustaleń wynika, że wówczas

pozwany został ustanowiony likwidatorem spółki. Wpis tego zdarzenia do rejestru

przedsiębiorstw nie ma charakteru konstytutywnego. Uwzględnienie tego faktu przy

jednoczesnym ustaleniu sądu, że przesłanki ogłoszenia upadłości powstały w lipcu

2000 r. musiałyby prowadzić do zwolnienia pozwanego z odpowiedzialności

za obniżenie potencjału majątkowego spółki.

Zważyć bowiem należy, że likwidator spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie

ponosi na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialności za zobowiązania spółki.

Nie sprzeciwia się temu zwłaszcza przepis art. 280 k.s.h., który odsyła do

stosowania wobec likwidatorów przepisów dotyczących członków zarządu. Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 9 czerwca 2006 r. (sygn. akt IV CK 415/05 nie publ.)

słusznie podkreślił, że jest to odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów

o członkach zarządu a jego zakres ograniczają przepisy rozdziału 6, Działu I,

Tytułu III „Rozwiązanie i likwidacja spółki”. Wynika to między innymi z odmiennego

statusu prawnego likwidatora. Nie przesądzając tej ostatniej, spornej w literaturze

kwestii, czy likwidator pełni w dalszym ciągu funkcję organu spółki, czy też jej

przedstawiciela ustawowego na użytek niniejszego postępowania wystarczy

wskazać, że w rozdziale 7, Działu I, Tytułu III „Odpowiedzialność cywilnoprawna”

kodeksu spółek handlowych, w którym zgrupowano większość przepisów

regulujących

cywilnoprawną

odpowiedzialność

w

spółce

z

ograniczoną

odpowiedzialnością, zakres podmiotowy w odniesieniu do każdej z podstaw

odpowiedzialności jest wyraźnie zróżnicowany. Od szeroko zakreślonego kręgu

osób „biorących udział w tworzeniu spółki” w art. 292 k.s.h. do ściśle oznaczonych

funkcjonariuszy spółki w art. 291, 293, 299 k.s.h. Dla rozstrzygnięcia rozpatrywanej

kwestii istotne znaczenie ma rozwiązanie przyjęte w art. 293 § 1 k.s.h. w którym

wśród osób piastujących określone funkcje w spółce wymienia się zarówno

członków zarządu jak i likwidatorów. Podobne zasady przyjęto w spółki akcyjnej

w art. 483 § 1 k.s.h. (pomimo podobnego odesłania zawartego w art. 466 k.s.h.)

a także w zakresie przepisów regulujących odpowiedzialność karną za działanie na

szkodę spółki i zaniechanie zgłoszenia wniosku o upadłość w art. 585 i 586 k.s.h.

Gdyby zatem likwidator spółki miał odpowiadać na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. podobnie jak odpowiada na podstawie art. 293 § 1 k.s.h. - zostałby wymieniony

jako podmiot odpowiedzialny obok członka zarządu.

W tym stanie rzeczy odpowiedzialność pozwanego ograniczona jest do czasu

pełnienia przez niego funkcji członka zarządu o ile wówczas wystąpiły przesłanki do

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

W tym zakresie brak jest jednoznacznych ustaleń sądu albowiem sąd drugiej

instancji podzielając dotychczasowe ustalenia faktyczne w odniesieniu do stanu

majątku spółki w czerwcu i lipcu 2000 r. jednocześnie dopuścił wystąpienie

przesłanek ogłoszenia upadłości w latach 1999 - 2000 (k. 6 uzasadnienia).

Postępowanie likwidacyjne nie wyłącza odpowiedzialności członków zarządu, które

powstały w okresie sprawowania przez nich funkcji, także powstałych po spełnieniu

przesłanek do ogłoszenia upadłości (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

25 listopada 2005 r. III CZP 75/03 , OSNC 2005, nr 1, poz. 3).

Z tych względów należało na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylić zaskarżony

wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który go wydał.

eb