III CSK 199/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 199/09

POSTANOWIENIE

Dnia 12 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie A. B., K. B., M. L., F. T., A. J., A. S., J. B., G. M., O. B.-K., A. S. oraz

nieznanych z miejsca pobytu M. S., N. S., L. L., I. L., H. N., D. D.-S., H. S., R. S., M. S.,

P. G. – reprezentowanych przez kuratora w osobie adwokata A. K.,

o nabycie udziału we współwłasności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestników A. B., K. B., F. T., A. J., A. S., J. B., G. M., O. B.-K.

skargi kasacyjnej uczestnika A. S. oraz skargi kasacyjnej uczestników M. S., N. S., L. L.,

H. N., D. D.-S., H. S., R. S., M. S., P. G. i I. L.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 3 czerwca 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K.

celem ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 21 grudnia 2007 r. w ten sposób, że stwierdził, że Skarb

Państwa nabył z dniem 2 stycznia 1985 r. udział 133980/184800 we współwłasności

nieruchomości stanowiącej działkę nr 351 obręb 13 jednostki ewidencyjnej K., położonej

przy ul. L., zabudowanej budynkiem mieszkalnym, dla której Sąd Rejonowy w K.

prowadzi księgę wieczystą KR1P/(...)/1 w miejsce udziałów F. T., A. J., A. S., J. B., G.

M., O. B.-K., A. S., M. S., N. S., L. L., I. L., H. N., D. D.-S., H. S., R. S., M. S., P. G.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

W księdze wieczystej wpisani są jako współwłaściciele opisanej nieruchomości H. N. w

36960/184800 częściach, Z. S. w 6468/184800 częściach, E. S. w 5544/184800

częściach, D. S. w 11088/184800 częściach, I. S. w 6468/184800 częściach, P. S. w

5544/184800 częściach, D. S. w 7260/184800 częściach, S. L. w 7260/184800

częściach, H. S. w 11220/184800 częściach, R. O. w 7260/184800 częściach, M. S. w

3960/184800 częściach, E. L. w 924/184800 częściach, P. G. w 924/184800 częściach,

A. S. w 23100/184800 częściach, K. B. i A. B. na prawach wspólności majątkowej

małżeńskiej w 6930/184800 częściach, M. L. w 6930/184800 częściach oraz Skarb

Państwa Prezydent Miasta K. w 36960/184800 częściach. Po zakończeniu drugiej wojny

światowej opisaną nieruchomość objął w zarząd Skarb Państwa, jako majątek

opuszczony. W dniu 27 grudnia 1948 r. I. S. złożył wniosek o przywrócenie posiadania

majątku położonego w K. przy ul. L. W uwzględnieniu jego wniosku, postanowieniem z

dnia 17 stycznia 1950 r., Sąd Grodzki w K. przywrócił mu posiadanie części tej

nieruchomości, zaś Sąd Okręgowy w K. nie uwzględnił odwołania Skarbu Państwa.

Mimo tego orzeczenia nieruchomość w dalszym ciągu pozostawała we władaniu Skarbu

Państwa, wobec braku zainteresowania nią właścicieli, w tym także I. S. Decyzją

Ministra Finansów z dnia 15 lipca 2004 r. stwierdzone zostało przejście na rzecz Skarbu

Państwa udziału w wysokości 1/5 we współwłasności nieruchomości, który należał do H.

H. Jego następcom prawnym Komisja Stanów Zjednoczonych do spraw Uregulowania

Roszczeń Zagranicznych przyznała odszkodowanie za ten udział, w wykonaniu Układu

między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej i Rządem Polskiej

Rzeczpospolitej Ludowej, podpisanego w dniu 16 lipca 1960 r. Umową sprzedaży z dnia

28 lutego 2005 r. małżonkowie A. i K. B. oraz M. L. kupili od E. S. udziały po

6930/184800. Administrowanie nieruchomością przez wnioskodawcę prowadzone było

za pośrednictwem jego jednostek organizacyjnych, obejmowało ono wykonywanie

remontów kamienicy, wynajmowanie lokali mieszkalnych osobom fizycznym, pobieranie

czynszów najmu oraz inne czynności. Prace remontowe dotyczyły naprawy dachu,

stropów, instalacji wodno-kanalizacyjnej i gazowej, urządzania i remontowania łazienek

oraz balkonów, zakładania rynien, wymiany okien, drzwi i podłóg. Wysokość

ponoszonych kosztów ustalano decyzjami Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w

K. z 3 listopada 1966 r. i 20 czerwca 1968 r. Stanowiły one podstawę zabezpieczenia

hipotecznego wierzytelności przysługujących Skarbowi Państwa od współwłaścicieli

nieznanych z miejsca pobytu. Nieruchomość nie została przejęta w przymusowy zarząd

państwowy, brak wzmianki tego dotyczącej w podstawie wpisu do księgi wieczystej

hipoteki przymusowej, co dokonane zostało w oparciu o przepisy ustawy z dnia 22

kwietnia 1959 r. o remontach i odbudowie oraz wykańczaniu budowy i nadbudowie

budynków. W piśmie z dnia 3 kwietnia 1996 r. skierowanym przez zarządzający

budynkiem AZM „P.(...)” do A. F. i z dnia 3 lipca 2001 r. do Zarządu Budynków

Komunalnych, a także w skierowaniach administracyjnych z 17 listopada 1999 r. i z 14

kwietnia 2000 r. Prezydenta Miasta K. zawarta została informacja, że budynek stanowi

własność osób fizycznych nieznanych z miejsca pobytu. W załączniku do zarządzenia nr

1201/2004 z dnia 14 lipca 2004 r. Prezydenta Miasta K. w sprawie zasad

gospodarowania lokalami mieszkalnymi w budynkach stanowiących własność osób

nieznanych z miejsca pobytu ujęta została opisana nieruchomość. Sąd Okręgowy uznał,

że Skarb Państwa od 1950 r. władał nieruchomością na podstawie faktycznego jej

zawładnięcia, jak każdy inny podmiot prawa cywilnego i był jej posiadaczem samoistnym

w złej wierze od dnia złożenia przez I. S. wniosku o przywrócenie posiadania, wobec

nieobjęcia jej przez niego lub innych współwłaścicieli. Nie podzielił stanowiska Sądu

pierwszej instancji, że podejmowane przez jednostki organizacyjne wnioskodawcy

czynności wynikały ze sprawowanego zarządu. Umieszczenie nieruchomości w wykazie

stanowiącym załącznik do zarządzenia z dnia 14 lipca 2004 r. nie miało wpływu na

ocenę żądania, skoro dokonano tego po upływie terminu wymaganego do nabycia

własności, a nadto było czynnością organu samorządowego. W wystarczającym stopniu

działania wnioskodawcy uzewnętrzniały jego wolę władania nieruchomością we

własnym imieniu i na jego rzecz. Odnosi się to do przeprowadzania remontów, których

zakres przekraczał ramy zwykłego zarządu, a nie zlecał ich wykonania żaden ze

współwłaścicieli oraz pobierania czynszów, które przekazywane były na rachunek

wnioskodawcy. Nie było podstaw do stosowania przepisów ustawy z dnia 30 stycznia

1959 r. prawo lokalowe, nie została wydana żadna decyzja oddająca nieruchomość w

zarząd państwowy. Nie stoi na przeszkodzie uznaniu wnioskodawcy jako samoistnego

posiadacza fakt nazywania siebie zarządcą, skoro podejmowane działania były w istocie

właścicielskimi. Niezależnie od tego zwrotu „zarząd” używano także dla określenia

czynności administrowania. Nie ma znaczenia dla określenia charakteru władania

nieruchomością fakt administrowania nią przez jednostkę organizacyjną, która

administrowała także budynkami oddanymi w zarząd państwowy. Istotne znaczenie

miało również to, że Skarb Państwa współwłaścicielem udziału w 1/5 części był od 17

kwietnia 1968 r., wobec nabycia go na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o

dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu

o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych, co stwierdzone było

opisaną decyzją Ministra Finansów. Żądanie spełniało przesłanki z art. 172 § 2 k.c. w

brzmieniu sprzed zmiany, która weszła w życie z dniem 1 października 1990 r. przy

uwzględnieniu art. XLI § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające

kodeks cywilny, skoro samoistne posiadanie liczyć należy od 17 stycznia 1950 r.

Domniemanie samoistnego posiadania nie zostało obalone.

Kurator ustanowiony dla nieznanych z miejsca pobytu uczestników M. S., N. S.,

L. L., I. L., H. N., D. D.-S., H. S., R. S., M. S. i P. G. oparł skargę kasacyjną na

podstawie objętej art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzucając naruszenie prawa materialnego

przez niewłaściwe zastosowanie art. 172 § 1 i 2 w związku z art. 336 k.c. i

zakwalifikowanie działań Skarbu Państwa, polegających na władaniu nieruchomością,

zarządzie oraz dokonywaniu remontów za przekraczające jego uprawnienia wynikające

z przysługującego mu udziału we współwłasności nieruchomości, skoro był uprawniony

do posiadania całej rzeczy oraz zarządu. Wniósł o dokonanie zmiany postanowienia

przez oddalenie wniosku, względnie uchylenia go i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Uczestnicy A. B., K. B., F. T., A. J., A. S., J. B., G. M. i O. B.-K. w powołaniu na

obie podstawy z art. 3983 § 1 k.p.c. zarzucili w skardze kasacyjnej naruszenie art. 379

pkt 5 w związku z art. 143 i art. 144 § 1 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c. przez ustanowienie

kuratora dla osób nieznanych z miejsca pobytu, chociaż dokumenty wskazują na to, że

one nie żyją. Niewłaściwe zastosowanie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 §

2 k.p.c. polega na niewskazaniu przyczyn nabycia wszystkich udziałów A. S. oraz

podstaw ustalenia wielkości udziałów w nieruchomości, zaś art. 321 w związku z art.

391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. na stwierdzeniu nabycia wszystkich udziałów A. S., chociaż

wniosek obejmował jedynie udział w rozmiarze 23100/184800. Naruszenie prawa

materialnego dotyczy art. 336 i art. 172 § 1 i 2 k.c. przez uznanie za przejaw posiadania

samoistnego działań Skarbu Państwa, które w istocie stanowiły realizację obowiązków

związanych

z

publiczną

gospodarką

lokalami

i

wykonywaniem

władztwa

publicznoprawnego, jak też, że pozostawał on przez wymagany okres samoistnym

posiadaczem całej nieruchomości, podczas gdy wykonywał względem niej swoje

obowiązki jako przedstawiciel władzy państwowej. Wnieśli o uchylenie postanowień

Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Uczestnik A. S. powołał się w skardze kasacyjnej na obie objęte art. 398 3 § 1

k.p.c. podstawy, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art.

336 k.c. polegającą na dowolnym przyjęciu samoistności posiadania od 1950 r., chociaż

nie było żadnego przejawu wskazującego na manifestowanie woli bycia posiadaczem, a

typ władztwa polegający między innymi na ustanowieniu na swoją rzecz hipoteki

eliminował możliwość przyjęcia posiadania prowadzącego do zasiedzenia w rozumieniu

art. 172 § 2 k.c. Naruszenie prawa procesowego wiąże się z art. 213 w związku z art.

228 k.p.c. przez uznanie, że ograniczenia prawa własności wprowadzone w okresie do

1990 r. w istocie nie istniały, a także art. 379 pkt 5 w związku z art. 143 i art. 144 § 1

oraz art. 13 § 2 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., art.

321 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., podając co do tych zarzutów

argumentację zbliżoną do powołanej przez wcześniej wskazanych uczestników. Wniósł

o uchylenie postanowień Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Skarb Państwa domagał się oddalenia skarg kasacyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty podnoszone w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). W odniesieniu do najdalej

idącego, powołującego się na nieważność postępowania stwierdzić należy, że nie

doszło do pozbawienia uczestników postępowania możności obrony ich praw (art. 379

pkt 5 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Ustanowienia kuratora dla tych, których miejsce

pobytu nie było znane dokonał Sąd Rejonowy po przeprowadzeniu wnikliwego

dochodzenia, które nie przyniosło jednak zamierzonego rezultatu. Wbrew stanowisku

skarżących nie było podstaw ani nawet dużego prawdopodobieństwa do przyjęcia, że

osoby te nie żyją, zaś dla ustanowienia kuratora w oparciu o art.144 k.p.c. w związku z

art. 13 § 2 k.p.c. wystarczające było uprawdopodobnienie, że miejsce pobytu nie jest

znane. Sąd Okręgowy nie dopatrzył się naruszenia prawa (w tym zakresie działać

powinien z urzędu) i stanowisko to można podzielić.

Pozbawiony skuteczności jest zarzut dotyczący naruszenia art. 213 w związku z

art. 228 k.p.c., bo przepisy te odnoszą się do postępowania przed sądem pierwszej

instancji, skoro skarżący nie wskazuje na związek z postępowaniem odwoławczym, a

bezprzedmiotowo powołuje uregulowanie objęte art. 213 § 2 k.p.c. Ponadto fakty

powszechnie znane mogą w toku postępowania dowodowego stanowić podstawę

ustaleń faktycznych, a zatem nie podlegają kontroli kasacyjnej, wobec wyłączenia

przewidzianego art. 3983 § 3 k.p.c. i związania Sądu Najwyższego ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, stosownie do art. 398 13

§ 2 k.p.c.

Rację mają skarżący, że doszło do naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 §

1 i art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera

motywów zezwalających na dokonanie kontroli, udziały których, spośród wpisanych w

księdze wieczystej współwłaścicieli nabyte zostały przez wnioskodawcę w drodze

zasiedzenia, co jednocześnie czyni niemożliwym stwierdzenie, czy doszło do

przekroczenia przedmiotu żądania o jakim mowa w zarzucie naruszenia art. 321 w

związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Nie ma to jednak większego znaczenia w

obecnej sytuacji procesowej.

Uzasadnione były zarzuty naruszenia prawa materialnego przez nieprawidłową

wykładnię art. 172 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 30 września 1990 r. i art.

336 k.c., podniesione przez wszystkich skarżących. Zasiedzenie jest sposobem nabycia

własności nieruchomości w wyniku posiadania jej w określony sposób i przez wskazany

w ustawie okres. Wnioskodawcę obciążał obowiązek wykazania w pierwszej kolejności,

że był samoistnym posiadaczem nieruchomości. Trafnie powołał się na to, że władanie

przez niego nieruchomością po wydaniu postanowienia o przywróceniu posiadania I. S. i

nieobjęciu tego posiadania, nieruchomość utraciła charakter nieruchomości opuszczonej

w rozumieniu przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) i dalsze nią władanie wykonywane było

bez tytułu prawnego. Nie została wydana decyzja o powierzeniu nieruchomości w

zarząd w oparciu o przepisy ustawy z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie

przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr.RP Nr 21, poz. 87 ze zm.),

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie

przejmowania budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237 ze zm.), czy też

rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 5

października 1974 r. w sprawie przejmowania budynków niestanowiących własności

jednostek gospodarki uspołecznionej w zarząd terenowych organów administracji

państwowej lub jednostek gospodarczych (Dz. U. Nr 37, poz. 222). Wobec tego

władanie nieruchomością przez Skarb Państwa ocenić należało jako posiadanie.

Wyrażony został w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r. III CZP

30/07, OSNC 2008/5/43 wiążący pogląd, że władanie cudzą nieruchomością przez

Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowania władztwa publicznego, może być

posiadaniem samoistnym, prowadzącym do zasiedzenia. Nie ma zatem podstaw do

wyróżniania na gruncie art. 172 k.c. posiadania imperialnego i dominialnego (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2008 r. V CSK 269/08, niepubl.).

Uzyskane przez Skarb Państwa władanie może stanowić samoistne posiadanie w

rozumieniu art. 336 k.c., jeśli ma treść przewidzianą tym przepisem. Obejmuje ona

takie władztwo nad rzeczą, które związane jest z korzystaniem z niej z wyłączeniem

innych osób, pobieraniem pożytków i dochodów we własnym imieniu i dla siebie, jak

też swobodne dysponowanie nią. Rzeczywista wola posiadacza, która decyduje o

charakterze samego posiadania wynika z manifestowania na zewnątrz przejawów

władania rzeczą, które w ocenie osób trzecich stanowią przejaw właścicielskiego

zachowania. Istotne jest zatem postrzeganie posiadacza przez otoczenie jako

właściciela. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego działania wnioskodawcy na takie

postępowanie nie wskazują. Administrowanie lokalami znajdującymi się w budynku

mieszkalnym wykonywane było przez jednostki organizacyjne, którym powierzono te

zadania zarówno w odniesieniu do budynków przejętych w zarząd, jak i tych

posiadanych bez tytułu prawnego. Wnioskodawca nie wykazał, że podejmowane przez

te jednostki działania, dotyczące nieruchomości będącej przedmiotem postępowania,

związane były z traktowaniem jej jak własnej, demonstrowaniem względem innych

decydowania o niej, jak właściciel. Nie ma podstaw do przyjęcia, że działania te

wyróżniały tę nieruchomość jako inaczej administrowaną. Niezależnie od tego z

jakiego źródła pochodziły środki przeznaczone na przeprowadzenie remontów, nawet

o znacznym zakresie (kapitalnych), nie ma podstaw do przyjęcia, że dokonywane były

we własnym imieniu i dla siebie, skoro następnie nieruchomość została obciążona

hipoteką do wysokości poniesionych wydatków. Stanowiło to jednoznaczny wyraz

działania na rzecz i koszt wpisanych do księgi wieczystej właścicieli. Wnioskodawca

nie wykazał, że dalsze posiadanie doprowadziło do zmiany jego charakteru, co

wymagałoby jasnego i wyraźnego okazania. Nie przedstawił dowodów, że doszło do

tego nawet po nabyciu udziału we własności nieruchomości. Podkreślenia wymaga, że

ujawnienie tego nabycia i skuteczne powoływanie się na nie możliwe było, stosownie do

art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów

na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu

roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65), po wydaniu decyzji przez Ministra

Finansów stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, co

nastąpiło w dniu 15 lipca 2004 r. Lokatorzy mieszkań znajdujących się w budynku nie

traktowali Skarbu Państwa jako właściciela. Określanie go jako zarządcy, czy też

administratora zapewne nie łączyło się z pojęciem zarządu przewidzianego powołanymi

przepisami, ale nie było skojarzeń odnoszących się do właściciela. Nawet po dacie

wskazanej

jako

nabycie

własności,

w

powołanych

pismach

zastrzegano,

że

nieruchomość stanowi własność osób fizycznych nieznanych z miejsca pobytu. Można

zgodzić się z twierdzeniem wnioskodawcy, że objęcie nieruchomości wykazem

stanowiącym załącznik do zarządzenia z dnia 14 lipca 2004 r. dokonane było przez

organ samorządowy omyłkowo, ale w połączeniu z powyższymi działaniami należy

stwierdzić, że nie był on traktowany jak posiadacz samoistny, bo nie przejawiał takiej

woli. Odmienne stanowisko wnioskodawcy nie zostało należycie wykazane.

Z powyższych względów zaskarżone postanowienie zostało uchylone, a sprawa

przekazana do ponownego rozpoznania w oparciu o art. 39815 § 1 k.p.c. Orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego pozostawione zostało Sądowi Okręgowemu z

mocy art. 39821 w związku z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 oraz 13 § 2 k.p.c.