III CSK 198/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 198/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. sp. z o.o., H. M., J. K. i K. K.

przeciwko Gminie W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej S. sp. z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego w […]

z dnia 12 grudnia 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza na rzecz pozwanej od powódki S. sp. z o.o. kwotę

1200 (tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Rejonowego oddalającego powództwo o zasądzenie zadośćuczynienia oraz

sumy na cel społeczny z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda.

Sąd Okręgowy zaaprobował ustalony przez Sąd pierwszej instancji stan

faktyczny i przyjął go za własny. Ustalił, że od dnia 2 czerwca 2008 r. z wniosku S.

spółki z o.o. toczyło się postępowanie o ustalenie warunków zabudowy dla

inwestycji polegającej na rozbudowie budynku socjalno – magazynowego

zakończone pozytywną decyzją Burmistrza Gminy W. z dnia 6 sierpnia 2008 r., w

toku którego powódka złożyła skuteczne zażalenie na nierozpoznanie sprawy w

terminie. Z uwagi na podanie do publicznej wiadomości w dniu 27 listopada 2008 r.

o udostępnieniu do wglądu projektu zmiany studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy W., powódka pismami z dnia 6

stycznia 2009 r., 9 października 2009 r. i 2 listopada 2009 r. wystąpiła do pozwanej

Gminy o ujęcie w projekcie działki nr […], stanowiącej własność Lasów

Państwowych,

jako

działki

przeznaczonej

pod

działalność

przemysłową.

Dwukrotnie otrzymała odpowiedź odmowną, a następnie radny O. złożył na sesji

Rady Miejskiej w dniu 9 listopada 2009 r. wniosek o uwzględnienie wniosku

powódki. W tym dniu projekt został wycofany z porządku obrad, następnie

Burmistrz udzielił Radzie informacji, że zostały podjęte działania zmierzające do

przedstawienia projektu uwzględniającego wniosek powódki i ostatecznie w dniu 5

sierpnia 2010 r. Rada podjęła uchwałę w sprawie zmiany studium, jednak w dniu

24 sierpnia 2010 r. stwierdzono

jej nieważność w wyniku postępowania

nadzorczego wszczętego przez Wojewodę […]. H. M., K. K. i J. K. w dniu 22

grudnia 2008 r. wystąpili do Burmistrza Gminy W. z wnioskiem o wydanie decyzji o

środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia polegającego na budowie

stacji paliw z myjnią samochodową, stacją transformatorową oraz stosowną

infrastrukturą techniczną. Burmistrz dwukrotnie, w dniu 16 marca 2009 r. i 22

września 2009 r., wydał decyzję odmowne, które zostały uchylone przez

Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Następnie w dniu 23 grudnia 2009 r.

przedłużył termin rozpoznania wniosku do dnia 23 stycznia 2010 r. i wskutek skargi

wnioskodawców na bezczynność Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia

22 lipca 2010 r. zobowiązał Burmistrza do wydania w terminie jednego miesiąca

stosowanego aktu administracyjnego.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wskazane przez

powodową spółkę naruszenie wolności w zakresie prowadzenia działalności

gospodarczej nie należy do kategorii dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c.

W szczególności takim naruszeniem nie jest bezczynność pozwanej Gminy czy

wydawanie negatywnych dla powodów decyzji administracyjnych. Ochrony swych

praw mogą oni dochodzić w trybie przewidzianym w art. 37 i 38 k.p.a. Odnosząc się

do zakresu pojęciowego wyrażenia „ dobra osobiste” określonego w art. 23 k.c.

i opowiadając się za wielością praw podmiotowych chroniących poszczególne

dobra osobiste Sąd drugiej instancji wskazał, że zróżnicowane dobra osobiste są

wyrazem ochrony jednego najważniejszego stanu rzeczy, a mianowicie osobistego,

godnego wymiaru egzystencji człowieka. Z punktu widzenia osoby fizycznej

świadomość naruszenia jakiegokolwiek jej dobra osobistego powoduje jednakowe,

co

do

charakteru,

dotknięcia

sfery jej

uczuć

psychicznych,

powodujące

charakterystyczne wzburzenie emocjonalne. W kontekście wskazanych uregulowań

konstytucyjnych dóbr osobistych stwierdził, że dobra osobiste, to wartości

o charakterze niemajątkowym wiążące się z osobowością człowieka, uznane

powszechnie

w

społeczeństwie.

Wskazał

również

na

stanowisko

Sądu

Najwyższego (wyrok z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 79/10) zalecające

powściągliwość w kreowaniu nowych dóbr osobistych i uznał, że wskazane przez

powódkę poglądy teoretyków prawa nie podważają stanowiska Sądu Rejonowego,

bowiem również oni wskazują, że o tym, czy mamy do czynienia z dobrem

osobistym, decydują panujące w danym, społeczeństwie poglądy prawne, moralne

i obyczajowe.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.) skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 23 k.c. i art. 43 k.c. poprzez

przyjęcie,

że

wolność

gospodarcza

(wolność

prowadzenia

działalności

gospodarczej) nie spełnia przesłanek dobra osobistego. W ramach drugiej

podstawy kasacyjnej podniosła zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. przez

pozbawienie pozwanej możliwości obrony jej praw przez nie wezwanie strony na

rozprawę w dniu 28 listopada 2011 r. oraz na ogłoszenie wyroku w dniu 12 grudnia

2011 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności, odnosząc się do zarzutu nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.),

wskazać należy, że jego uzasadnienie nie koresponduje z treścią zarzutów.

Powódka zarzuca bowiem pozbawienie strony pozwanej możliwości obrony jej

praw, zaś w uzasadnieniu podnosi argumenty wiążące to uchybienie ze stroną

powodową. Przyjmując jednak, że intencją skarżącej było wykazanie, że to

w stosunku niej zostały spełnione przesłanki określone w art. 379 pkt 5 k.p.c.,

stwierdzić należy brak podstaw do uwzględnienia zarzutu. Powódka była

reprezentowana przez dwóch pełnomocników – adwokata B. i adwokata M.

Zawiadomienie o rozprawie w dniu 26 listopada 2011 r. zostało prawidłowo

doręczone adwokatowi M. w trybie art. 139 § 1 k.p.c. poprzez dwukrotne awizo.

Ustanowienie dwóch pełnomocników nie oznacza, że pisma procesowe oraz

zawiadomienia o terminach rozpraw są doręczane każdemu pełnomocnikowi z

osobna, bowiem zgodnie z art. 141 § 3 k.p.c. doręczenie następuje do rąk tylko

jednego z nich. Kwestia komunikacji pomiędzy pełnomocnikami pozostaje poza

zakresem zainteresowania sądu również w tych wypadkach, w których jeden z

pełnomocników nie przebywa pod znanym sądowi adresem przez dłuższy czas.

Skoro przed rozprawą w dniu 28 listopada 2011 r. do sądu nie zostało skierowane

zawiadomienie, któremu z pełnomocników należy doręczać korespondencję, nie

stanowi uchybienia doręczenie jej jednemu z ustanowionych pełnomocników.

Termin ogłoszenia wyroku został podany na rozprawie, a skoro ogłoszenie wyroku

nie odbywa się na odrębnym posiedzeniu lub rozprawie sąd nie ma obowiązku

powiadamiania

o

tym

terminie

nieobecnego

na

rozprawie

pełnomocnika

profesjonalnego lub zastępowanej przez niego strony.

Problem prawny sprowadza się w niniejszej sprawie do zagadnienia czy

swoboda

działalności

gospodarczej

należy

w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c.

do

kategorii

dóbr

osobistych

Utrwalone jest stanowisko Sądu Najwyższego, że z uwagi na treść art. 43

k.c., w stosunku do osób prawnych możliwe jest stosowanie wprost jedynie art. 24

k.c. natomiast pozostałe przepisy o ochronie dóbr osobistych mogą być stosowane

jedynie odpowiednio. Odpowiednie stosowanie oznacza po pierwsze, że prawo

uznaje istnienie dóbr osobistych osoby prawnej, a po drugie, że wyłączone jest

automatyczne stosowanie przepisów o ochronie tych dóbr z uwagi na różnice

wynikające z odmienności strukturalnej i funkcjonalnej osób fizycznych i osób

prawnych i po trzecie, że przepis ten ma charakter blankietowy i nie przesądza,

jakie dobra osoby prawnej podlegają ochronie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 października 2006 r., I CSK 169/06, niepubl.).

Ochrona dóbr osobistych

jest

realizowana

przez konstrukcję

praw

podmiotowych odpowiadających poszczególnym dobrom. Zgodnie z powszechnym

poglądem doktryny na prawa podmiotowe składają się wiązki uprawnień przyznane

przez normę prawną i przez nią zabezpieczone w celu realizacji lub ochrony

interesów podmiotu. Prawa podmiotowe są także określane jako moc jednostki

uznana i zabezpieczona przez prawo, rozwijająca się z człowiekiem i z nim

gasnąca, tkwiąca w jego życiu i ciele, jego czci i wolności i bezwzględnie

i nierozerwalnie związana z podmiotem uprawnionym, albo jako sytuacja prawna

wyznaczona podmiotom przez obowiązujące przepisy. W uchwale z dnia

19 listopada 2010 r., III CZP 79/10/OSNC 2011/4/41 Sąd Najwyższy wskazał, że

dobra majątkowe wynikają z tych wartości niemajątkowych, które są ściśle

związane z człowiekiem, obejmując jego fizyczną i psychiczną integralność albo

będąc przejawem jego twórczej działalności i dobrem majątkowym jest wartość

immanentnie złączona z istotą człowieczeństwa oraz naturą człowieka, niezależna

od jego woli, stała dająca się skonkretyzować i zobiektywizować. Dobra osobiste są

prawami bezwzględnymi, nierozerwalnie związanymi z podmiotem uprawnionym

i nie można z góry określić ich treści, bowiem zależy ona od systemu wartości

uznawanego przez porządek prawny w danym momencie.

Dobra osobiste osoby prawnej chronią pewną sferę wartości zastrzeżoną

tylko dla danej osoby prawnej i określane są zarówno w doktrynie, jak i judykaturze

jako wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna może funkcjonować

zgodnie ze swoim zakresem działań. Dotychczasowe orzecznictwo przyjęło, że

osobom prawnym przysługują takie dobra osobiste jak dobre imię (dobra sława,

reputacja, autorytet), nazwa (firma), tajemnica korespondencji. Wykluczone

natomiast zostało przypisanie osobie prawnej takich dóbr osobistych, które

związane są z posiadaniem sfery odczuć, a w konsekwencji dominujący jest

pogląd, że dobra takie jak życie, zdrowie, godność, swoboda sumienia, wizerunek,

nie dają się postrzegać jako dobra osobiste przysługujące osobie prawnej. (wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2003 r., I CKN 100/01, z dnia 14 maja 2009 r.,

I CSK 440/08, z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 790/10, niepubl.).

Skarżąca spółka wskazała, że pozwana naruszyła poprzez bezprawne

wykonywanie władzy publicznej jej dobro osobiste w postaci wolności działalności

gospodarczej, które w jej ocenie jest odpowiednikiem wolności osoby fizycznej.

Wolność prowadzenia działalności gospodarczej jest kategorią wolności

prawnie chronionej i jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia

29 kwietnia 2003 r., SK 24/02 (OTK – A – 2003/4/33, Dz. U. 2003/83/773) i z dnia

19 stycznia 2010 r., SK 35/08 (OTK – A 2010/1/12, Dz. U. 2010/16/90), art. 20

i 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantują prawo podmiotowe o randze

konstytucyjnej. Istotą tej wolności jest swoboda podmiotu prawa prywatnego

podjęcia oraz wykonywania działalności gospodarczej i podejmowania w tym

zakresie działań faktycznych i prawnych, przy czym, zasadniczym celem tej

działalności jest osiągnięcie zysku. Trybunał stwierdził również, że wolność

gospodarcza stanowi podmiotowo wiązkę swobód obejmujących powyższe

uprawnienie i ustawodawca zakreśla granice korzystania z niej oraz potwierdza jej

gwarancje prawne, natomiast system prawny nie kreuje wolności gospodarczej, ani

nie przyznaje jej przedsiębiorcom. Z przepisu art. 22 Konstytucji wynika, że wolność

gospodarcza podlega ograniczeniom wprowadzonym jedynie w drodze ustawy

i znajdującym uzasadnienie w ważnym interesie publicznym. Zasada powyższa

została skonkretyzowana w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.), który

stanowi, że jej podejmowanie, wykonywanie i zakończenie jest wolne dla każdego

na równych prawach z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa.

Doktryna jednolicie określa swobodę działalności gospodarczej jako publiczne

prawo podmiotowe o treści negatywnej, ujmując ją najczęściej jako wolność od

ingerencji państwa w obszarze działalności ekonomicznej człowieka.

Katalog dóbr osobistych określony w art. 23 k.c. jest katalogiem otwartym, co

oznacza, że w miarę rozwoju stosunków społecznych i gospodarczych pewne

dobra osobiste mogą się w nim pojawiać jako nowe, a pewne mogą zostać

wyeliminowane. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale III CZP 79/10,

w ramach istniejących instrumentów ochrony cywilnoprawnej ochrona dóbr

osobistych ma charakter wyjątkowy, w związku z czym sięganie do jej

mechanizmów

powinno

następować

z

odpowiednią

ostrożnością

i powściągliwością, bez tendencji do sztucznego poszerzania katalogu tych dóbr.

Nie ma podstaw do przyjęcia, że wszystkie prawa podmiotowe o randze

konstytucyjnej, bądź ustawowej powinny być chronione za pomocą środków

wskazanych w art. 24 k.c. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że

podmiotem prawa wolnościowego może być jedynie człowiek, ponieważ źródłem

wolności jako dobra osobistego jest sfera indywidualnych wartości i stanu życia

psychicznego integralnie związanych z człowieczeństwem, związana z godnością

jako immanentną cechą każdego człowieka. Osoba prawna nie posiada sfery

odczuć, a zatem odczucia, system wartości i wolna wola osób fizycznych ją

tworzących nie mogą być traktowane jako projekcja odczuć, systemu wartości

i wolnej woli osoby prawnej. W takim rozumieniu pojęcia wolnościowego prawa

osobistego osoba prawna, posiadająca wprawdzie substrat osobowy, ale

stanowiąca sztuczny twór organizacyjny, nie może być podmiotem tego prawa.

Zauważyć dodatkowo należy, że art. 6.1. ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

konkretyzujący zasadę swobody gospodarczej nie zawiera pojęcia „wolność

działalności gospodarczej” ale używa pojęcia „ swoboda działalności gospodarczej”,

co świadczy o tym, że ustawodawca świadomie odstąpił od określenia

gwarantowanego prawa jako prawa o charakterze wolnościowym. Podobne

stanowisko, w odniesieniu do osób prawnych, zostało wyrażone również odnośnie

do prawa osobistego w postaci godności i wolności sumienia.

W konsekwencji naruszenie, poprzez wykonywanie władzy publicznej, prawa

przedsiębiorcy będącego osobą prawną, w zakresie swobody działalności

gospodarczej

nie

stanowi

naruszenia

dobra

osobistego

osoby

prawnej

w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c. i nie podlega ochronie na podstawie

art. 24 k.c. Prawo swobody gospodarczej powinno być chronione przede wszystkim

za pomocą środków publicznoprawnych, aczkolwiek nie można wykluczyć ochrony

za pomocą środków wskazanych w art. 24 k.c., jeżeli jego naruszenie doprowadzi

do pogwałcenia dobra osobistego, w ujęciu art. 23 k.c., przysługującego osobie

prawnej.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając zgodnie z art. 108 § 1

k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i art. 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

db