III CSK 194/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 194/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Grzegorczyk

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Lasów Państwowych

Nadleśnictwa G.

przy uczestnictwie M. N. i in. ,

o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika W. G.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 11 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy, po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uwzględnienia

przez Sąd Okręgowy apelacji wnioskodawcy, dokonał w dniu 10 listopada 2010 r.

założenia księgi wieczystej dla nieruchomości gruntowej obejmującej działki o nr

ewidencyjnych 369, 585/1, 1394, 1395, 1396/3, 1384/4, 1393/3, 1396/1, 1384/1,

1385, 1391, 1392, 1393/1,1383/1 i wpisał jako właściciela tej nieruchomości Skarb

Państwa- Lasy Państwowe. Sąd Rejonowy ustalił, że działki te stanowiły grunty

leśne i zostały w dniu 12 lutego 1945 r. przejęte przez Nadleśnictwo .na podstawie

dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność

Skarbu Państwa (dalej - dekret o lasach). Las znajdujący się na tych gruntach był

podzielony na parcele, ale cześć nich miała powierzchnię przekraczającą 25 ha.

Sąd pierwszej instancji przyjął że do gruntów leśnych objętych wnioskiem nie miał

zatem zastosowania art. 1 ust. 3 lit. b dekretu o lasach, wyłączający zasadę

nacjonalizacji lasów, których obszar przekraczał 25 ha w przypadku podziału ich na

parcele mniejsze niż 25 ha.

Apelacja uczestnika postępowania W. G. została oddalona postanowieniem

Sądu Okręgowego, który podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania W. G. została oparta na obu

podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. Skarżący zarzucił naruszenie art.

6268 § 1 i § 2 k.p.c., art. 6262 § 3 k.p.c. w zw. z § 20 ust. 1 Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbioru dokumentów (dalej - rozporządzenie w sprawie prowadzenia

ksiąg wieczystych), § 24 rozporządzenia w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych,

art. 31 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (dalej – u.k.w.h.) oraz art. 1

ust. 3 lit. b dekretu o lasach. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie jego uchylenie i oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji uczestnika postępowania W. G.

skoncentrował się głównie na wykładni art. 1 ust. 3 lit. b dekretu o lasach.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 6268 k.p.c. stwierdził natomiast, że zakres

kognicji sądu wieczystoksięgowego nie obejmuje rozstrzygania sporów odnośnie

prawa własności i prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie.

Podkreślił, że Sąd pierwszej instancji nie prowadził takiego postępowania, a

dokumenty załączone do wniosku - przy uwzględnieniu wykładni art. 1 ust. 3 lit. b

dekretu o lasach przyjętej przez Sąd Okręgowy - potwierdzały, że Skarb Państwa

nabył własność nieruchomości z mocy prawa. Stanowisko to zostało zasadnie

zakwestionowane w skardze kasacyjnej.

W

judykaturze

utrwalone

jest

stanowisko,

że

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym nie może być prowadzony spór dotyczący prawa własności

nieruchomości, której dotyczy wniosek o wpis w księdze wieczystej. Postępowanie

to ma bowiem charakter uproszczony i sformalizowany, a jego celem jest

stwierdzenie, czy prawo podlegające wpisowi zostało dostatecznie wykazane,

w sposób

przewidziany

w

art.

u.k.w.h.

Należy

jednak

uwzględnić,

że w rozpoznawanej sprawie przedmiotem postępowania był również wniosek

o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości, co powodowało poszerzenie

kognicji sądu w porównaniu z postępowaniem dotyczącym samego dokonania

wpisu w istniejącej już księdze wieczystej. Wskazują na to przepisy rozporządzenia

w sprawie ksiąg wieczystych, a w szczególności jego § 20 i § 24. Wnioskodawca

dla wykazania prawa własności przedstawił dowód w postaci protokołu przejęcia

lasów z dnia 12 lutego 1945 r., sporządzonego na podstawie § 2 ust. 2

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r.

w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu

niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 4, poz. 16). Wymagało

zatem rozważenia, czego Sąd Okręgowy zaniechał, jaki jest charakter tego

protokołu i czy mógł on stanowić podstawę dla założenia księgi wieczystej

i wpisania w niej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 9 września 2009 r., V CSK 8/09

Sąd Najwyższy stwierdził, że w § 20 ust. 2 rozporządzenia w sprawie prowadzenia

ksiąg

wieczystych

nie

wskazano

katalogu

dowodów

dopuszczalnych

w postępowaniu dotyczącym założenia księgi wieczystej i mogą być to nie tylko

dowody

z dokumentów,

ale

także

inne

środki

dowodowe

przewidziane

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. W uchwale z dnia 22 kwietnia

1994 r., III CZP 50/94 (OSNC 1994, nr 11, poz. 212) Sąd Najwyższy przyjął

natomiast, że protokół przejęcia lasu, sporządzony na podstawie powołanego wyżej

rozporządzenia z dnia 20 stycznia 1945 r., stanowił dowód, iż określona w nim

nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa. Wymaga także odnotowania,

że art. 6 dekretu o lasach przewidywał, że „ przepisanie tytułu własności w księgach

hipotecznych nastąpi na wniosek właściwej dyrekcji Lasów Państwowych".

Dla dokonania wpisu nie był zatem wymagany żaden szczególny dokument

potwierdzający przejście własności na rzecz Skarbu Państwa. Tej okoliczności nie

można pominąć przy rozpoznawaniu wniosku o założenie księgi wieczystej

i dokonanie w niej wpisu także obecnie, przy dokonywaniu oceny znaczenia

protokołu przejęcia gruntów leśnych.

Skarżący niezasadnie zarzucił przy tym naruszenie art. 6262 § 3 k.p.c. w zw.

z § 20 ust. 1 rozporządzenia w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych,

odmawiając protokołowi przejęcia lasu cech dokumentu potwierdzającego przejście

prawa własności z odwołaniem się do tego rodzaju poglądów odnoszących się

do protokołu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej. Nie uwzględnił

bowiem, że ocena czy nieruchomość rolna podlegała nacjonalizacji należała do

władz administracyjnych, a w przypadku stwierdzenia, iż nieruchomość rolna

podlegała przejęciu przez Skarb Państwa wystawiane było zaświadczenie przez

wojewódzki urząd ziemski. Stąd przyjmowano w judykaturze, że protokół przejęcia

nieruchomości rolnej stanowił jedynie urzędowe poświadczenie jej objęcia

zarządem państwowym. Tej oceny nie można odnosić wprost także do protokołu

przejęcia gruntów leśnych na podstawie dekretu o lasach.

Rzeczą Sądu Okręgowego było zatem dokonanie oceny, czy dokumenty

złożone przez wnioskodawcę, w tym protokół przejęcia gruntów leśnych z dnia

12 lutego 1945 r., w sposób dostateczny wykazały istnienie przesłanek do

założenia księgi wieczystej i dokonania w niej wpisu prawa własności na rzecz

wnioskodawcy. Sąd Okręgowy tymczasem nie poprzestał na takiej ocenie.

Przeprowadził rozważania dotyczące możliwości nabycia przez Skarb Państwa

własności nieruchomości objętej wnioskiem poprzez dokonanie wykładni przepisów

dekretu o lasach, co byłoby właściwe jedynie w sprawie o ustalenie, że Skarb

Państwa nabył własność nieruchomości z mocy prawa, na podstawie przepisów

dekretu o lasach. Dokonując takiej oceny Sąd Okręgowy - wbrew własnej ocenie rozstrzygnął w istocie spór dotyczący prawa własności nieruchomości. Tym samym

przekroczył

granice

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego.

Przemawiało

to

o zasadności skargi kasacyjnej i zaskarżone nią postanowienie podlegało uchyleniu

na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

Z przyczyn wyżej wskazanych bezprzedmiotowe stało się rozważanie

zarzutu naruszenia art. 1 ust. 3 lit. b dekretu o lasach, w wyniku jego błędnej

wykładni i niewłaściwego zastosowania. Przepis ten nie mógł bowiem stanowić

podstawy dla oceny zasadności wniosku o założenie księgi wieczystej i dokonania

w niej wpisu zgodnie z żądaniem wnioskodawcy.

jw