III CSK 191/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 191/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zbigniewa L., Czesławy L. i Łukasza L.

przy uczestnictwie Zenona P., Katarzyny B., Joanny B.-W., Andrzeja B. i Jacka L.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki Joanny B.-W. oraz skargi kasacyjnej uczestnika

Andrzeja B.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie 1 podpunkcie

VIII, punkcie 1 podpunkcie IX oraz punkcie 3 i 4 i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 maja 2008 r. Sąd Rejonowy zniósł na wniosek

Zbigniewa L., Czesławy L. i Łukasza L. współwłasność zabudowanej budynkiem

mieszkalnym nieruchomości położonej w K. przy ul. P. [...] (księga wieczysta:[…])

przez ustanowienie odrębnej własności lokali.

Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżyli wnioskodawcy oraz uczestnicy:

Zenon P., Katarzyna B., Joanna B.-W. oraz Andrzej B. Po rozpoznaniu ich apelacji

Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu Rejonowego m.in. w ten sposób, że w

punkcie 1 podpunkcie VIII postanowienia z dnia 22 stycznia 2010 r. zasądził od

uczestnika Andrzeja B. na rzecz wnioskodawców oraz pozostałych uczestników

tytułem utraconych korzyści łącznie kwotę 488 150,95 zł, a w punkcie 1 podpunkcie

IX zasądził od uczestniczki Joanny B.-W. na rzecz wnioskodawców oraz

pozostałych uczestników tytułem utraconych korzyści łącznie kwotę 169 564,93 zł.

Skargi kasacyjne na postanowienie Sądu Okręgowego wnieśli uczestnicy

Andrzej B. i Joanna B.-W. Andrzej B. zaskarżył to postanowienie w części

obejmującej wskazany wyżej punkt 1 podpunkt VIII, a Joanna B.-W. w części

obejmującej wskazany wyżej punkt 1 podpunkt IX. Na obecnym etapie

postępowania spór w sprawie koncentruje się więc wokół zasadności zasądzenia

od skarżących uczestników na rzecz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości

kwot „z tytułu utraconych korzyści”.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że wartość nieruchomości opiewa

na 5 467 245 zł, udział zaś Andrzeja B. we współwłasności nieruchomości wynosi

2/16, a udział Joanny B.-W. – 3/16. Od 1992 r. lokale w budynku zajmowane były

częściowo przez niektórych współwłaścicieli, a częściowo przez tzw. lokatorów z

przydziału. W posiadaniu rodziny B. znajdowały się lokale nr 5, 6, 10 i 11.

Współwłaściciele nie rozliczali się z tytułu posiadanych lokali. Nie zawarli żadnej

umowy, nie dokonali w szczególności podziału quoad usum. Część lokali

pozostawała w dyspozycji administratora. W latach 1969-2011 kamienicą

administrował Andrzej B. Od 1970 r. mieszka on w lokalu nr 6, i ten lokal wraz z

lokalem nr 3 został mu przydzielony w wyniku zniesienia współwłasności

nieruchomości. Joanna B.-W. zajmowała zaś lokal nr 10 i ten m.in. lokal został jej

przydzielony w wyniku zniesienia współwłasności nieruchomości.

W ocenie Sądu Okręgowego współwłaściciele, w których wyłącznej

dyspozycji znajdowały się poszczególne lokale, powinni się rozliczyć z pozostałymi

współwłaścicielami. Rozliczenie to powinno obejmować pożytki, które przynosiły

zajmowane lokale oraz wydatki zaoszczędzone przez posiadających lokale

współwłaścicieli kosztem współwłaścicieli nieposiadających lokali. Niedokonanie

tego rozliczenia uzasadniało zasądzenie od współwłaścicieli zajmujących lokale

„ponad swój udział”, tj. bez uprawnienia do tego, na rzecz pozostałych

współwłaścicieli

kwot

odpowiadających

utraconym

przez

nich

korzyściom.

Jako podstawy prawne zasądzenia tych kwot Sąd Okręgowy wskazał art. 206 k.c.,

jak też art. 224 § 2 i art. 225 k.c. oraz art. 207 k.c.

Uczestnicy Andrzej B. i Joanna B.-W. zarzucili postanowieniu Sądu

Okręgowego w zakresie objętym zaskarżeniem naruszenie art. 207 k.c. oraz art.

206 i 224 § 2 w związku z art. 225 k.c. Wytknęli Sądowi Okręgowemu

w szczególności oparcie rozstrzygnięcia na podstawach prawnych nieadekwatnych

do stanu faktycznego sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrażona w art. 207 k.c., mającym charakter przepisu dyspozytywnego czyli znajdującym zastosowanie tylko wtedy, gdy co innego nie wynika z umowy

współwłaścicieli – zasada partycypacji przez współwłaścicieli w stosunku do

wielkości przysługujących im udziałów dotyczy, po pierwsze, pożytków rzeczy

wspólnej, oraz po drugie, innych przychodów z rzeczy wspólnej. Przez pożytki

podlegające normie art. 207 k.c. należy rozumieć pożytki naturalne oraz cywilne,

o których mowa w art. 53 k.c. Zgodnie z art. 53 § 1 k.c., pożytkami naturalnymi

rzeczy są jej płody (np. przychówek zwierząt, zboże) i inne odłączone od niej części

składowe, o ile według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód

z rzeczy (np. piasek, glina). W myśl zaś art. 53 § 2 k.c., pożytkami cywilnymi rzeczy

są dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego (np. czynsz

najmu, czynsz dzierżawy). Do innych przychodów z rzeczy, o których mowa w art.

207 k.c., zalicza się natomiast np. materiały z rozbiórki domu (zob. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r., III CZP 9/06, OSNC 2007, nr 3, poz. 37).

Skarżący trafnie wskazali, że z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika,

aby uzyskiwali oni z tytułu posiadanych lokali jakieś pożytki naturalne lub

cywilne albo

inne

przychody,

które

ma

na

względzie

art.

k.c.

Jak wynika z wcześniejszych wyjaśnień, użyte w art. 207 k.c. pojęcia pożytków

i innych przychodów z rzeczy wspólnej nie obejmują swymi zakresami – inaczej

niż założono

w

współwłaścicieli

zaskarżonym

z

tytułu

postanowieniu

posiadania

lokalu

-

korzyści

we

osiąganych

wspólnej

przez

nieruchomości.

Na tle dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych żadna więc z kwestionowanych

kwot zasądzonych od skarżących nie mogła mieć podstawy prawnej - choćby

w części tylko - w art. 207 k.c.

Jeżeli sposób posiadania rzeczy wspólnej przez współwłaścicieli nie jest

określony umową współwłaścicieli ani orzeczeniem sądu, każdy ze współwłaścicieli

jest z mocy art. 206 k.c. uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do

korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem

i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Sam ten przepis nie

może

uzasadniać

możliwości

żądania

przez

współwłaściciela

od

innych

współwłaścicieli wynagrodzenia z tytułu posiadania przez nich wspólnej rzeczy

„ponad udział”, ponieważ, jak jednoznacznie wynika z jego brzmienia, nie uprawnia

on współwłaścicieli do korzystania z rzeczy wspólnej w granicach udziału

(zob. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września

1963 r., III CO 33/62, OSNC 1964, nr 2, poz. 22, oraz wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 1973 r., III CRN 247/73, OSNC 1974, nr 151, uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 94/07, OSNC - ZD 2008,

nr D, poz. 96).

Współwłaściciel, który pozbawia innego współwłaściciela posiadania rzeczy

w sposób przewidziany w art. 206 k.c., narusza jednak jego uprawnienie

wynikające ze współwłasności, która jest postacią własności i tym samym podlega

ochronie na podstawie art. 222 i nast. k.c. W konsekwencji współwłaściciel, którego

uprawnienie wynikające ze współwłasności zostało w ten sposób naruszone przez

innego współwłaściciela, może m.in. dochodzić od niego w postępowaniu

o zniesienie współwłasności roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy

na zasadach określonych w art. 224 § 2 k.c. w związku z art. 618 k.p.c. lub na

zasadach określonych w art. 224 § 2 k.c. w związku z art. 225 k.c. i art. 618 k.p.c.

(zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC

2009, nr 4, poz. 53).

W niniejszej sprawie, mimo powołania przez Sąd Okręgowy przepisów art.

206, 224 § 2 i art. 225 k.c., nie było jednak przesłanek do ich zastosowania.

W stanie faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego postanowienia brak

zarówno ustaleń wskazujących na to, że posiadanie przez skarżących lokali

we wspólnej nieruchomości połączone było z naruszającym art. 206 k.c. wyzuciem

ze współposiadania lub niedopuszczeniem do współposiadania współwłaścicieli, na

których rzecz zasądzono kwestionowane kwoty, jak i ustaleń dotyczących

okoliczności określonych w art. 224 § 2 (oznaczonego stanu wiedzy) lub w art. 225

k.c. (złej wiary).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.