III CSK 190/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 190/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa K. R.

przeciwko F. s.r.o. Presov (Słowacja)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 15 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez powoda K. R. postanowieniem z dnia 15 listopada 2011

r. Sąd Okręgowy w K. uchylił zaskarżone przez pozwanego F. s.r.o. Presov

(Słowacja) postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 12 września 2011 r. i

pozew odrzucił. W sprawie tej ustalono co następuje.

Postanowieniem z dnia 12 września 2011 r. Sąd Rejonowy w T. oddalił

wniosek strony pozwanej o odrzucenie pozwu w związku z brakiem jurysdykcji

krajowej. Zdaniem pozwanego, w sprawie nie zachodzi przesłanka ogólna

jurysdykcji krajowej z art. 1099 k.p.c., a to ze względu na siedzibę strony pozwanej

za granicą. Pozwany podnosił również, że miejscem dostarczenia sprzedanych

rzeczy jest siedziba pozwanej spółki na Słowacji, a zatem zachodzi przypadek

wskazany w art. 5 pkt 1 lit. b tiret pierwsze Rozporządzenia nr 44/2001 w sprawie

jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych

(Dz.U. UE L z dnia 16 stycznia 2001 r.). Oddalając wniosek pozwanego, Sąd

Rejonowy

uznał,

że

ze

względu

na

postanowienia

art.

wskazanego

Rozporządzenia, który różnicuje miejsce wykonania zobowiązania dla różnych

stosunków obligacyjnych, istotne jest zakwalifikowanie łączącego strony stosunku

prawnego. Sąd I instancji przyjął, iż strony łączyła umowa o dzieło - powód miał

obowiązek wykonać owijki do rożków lodowych z materiału dostarczonego przez

stronę pozwaną, wykonać rożki i zapakować je w owijki. Towar miała odebrać w

Polsce strona pozwana, ale tego nie uczyniła, wobec czego powód we własnym

zakresie dostarczył je do siedziby kontrahenta w Słowacji. Zgodnie z brzmieniem

art. 5 tego Rozporządzenia, miejsce wykonania zobowiązania w zakresie

dotyczącym usług znajduje się tam, gdzie usługi zgodnie z umową były świadczone

lub gdzie miały być świadczone - co wskazuje na terytorium Polski. W konsekwencji

Sąd I instancji przyjął, że istnieje jurysdykcja krajowa w sprawie i oddalił wniosek

pozwanego o odrzucenie pozwu na podstawie art. 1099 § 1 k.p.c. w zw. z art. 2 ust.

1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001.

Rozpoznający zażalenie pozwanego Sąd Okręgowy w K. uznał je za

uzasadnione,

uchylił

postanowienie

Sądu

I

instancji

i

pozew

odrzucił.

Sąd Okręgowy zauważył, że w sprawie znajduje zastosowanie przepis art. 5 ust. 1

Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001; sporne jest natomiast jedynie, jaka umowa

łączyła strony - czy była to umowa o świadczenie usług, czy też umowa sprzedaży.

Niestety, strony spełniały swe świadczenia na podstawie telefonicznych zamówień

i nie spisały umowy ramowej, co mogłoby okazać się pomocne przy kwalifikowaniu

stosunku obligacyjnego między powodem a stroną pozwaną. Typ łączącej strony

umowy można jedynie dekodyfikować z treści poszczególnych obowiązków stron.

Sąd II instancji podkreślił, że instytucje ustawodawstwa europejskiego nie

odpowiadają ściśle stypizowanym w polskim Kodeksie cywilnym rodzajom umów.

Biorąc pod uwagę różnice w poszczególnych ustawodawstwach, kodyfikator

europejski, na potrzeby procedury w sprawach cywilnych i handlowych wyróżnił

dwa ogólne typy umów, dla których w sposób szczególny wskazał wyznaczniki

jurysdykcji - a to umowę sprzedaży i umowę o świadczenie usług. Podział ten

odpowiada ogólnemu rozróżnieniu umów na te, w których chodzi o osiągnięcie

konkretnego rezultatu (jak np. sprzedaż, umowa o dzieło) i umów starannego

działania (np. o świadczenie usług), gdzie nacisk kładziony jest nie na konkretny

efekt, produkt, lecz na sam proces świadczenia usługi. Sąd II instancji

zwrócił uwagę na powołane przez pozwanego orzeczenie ETS z dnia 25 lutego

2010 r. (C-381/08), w którym wyrażono stanowisko, że "jeżeli dostawca jest

odpowiedzialny za jakość towaru i jego zgodność z umową, należy (taka umowę)

kwalifikować jako sprzedaż rzeczy ruchomej". Co oznacza, że w wypadku

opisanym w orzeczeniu chodzi o umowę rezultatu, a nie starannego działania.

W umowie między stronami zamiarem stron było, by powód dostarczył

stronie pozwanej ściśle określony towar, o wskazanych przez siebie parametrach zapakowane w owijkę wafelki do lodów. Nie sposób zaprzeczyć, że chodziło więc

o umowę rezultatu, o sprzedanie stronie pozwanej określonego przez nią produktu.

Taka kwalifikacja wskazuje na elementy umowy sprzedaży. Nie stoi temu na

przeszkodzie fakt, że ów produkt dopiero miał powstać w ramach składania

kolejnych zamówień przez stronę pozwaną. Jak się przyjmuje, dopuszczalna jest

sprzedaż rzeczy przyszłej, a więc dopiero mającej powstać. Również polskiemu

Kodeksowi cywilnemu znana jest tzw. sprzedaż specyfikacyjna, gdzie kupujący

może zastrzec sobie oznaczenie kształtu, wymiaru lub innych właściwości rzeczy

(art. 549 k.c.). Mając zatem na względzie cechy łączącego strony stosunku należy

wskazać, że strony łączyła umowa nienazwana, w której przeważały jednak

elementy umowy sprzedaży (obok elementów umowy o dzieło czy dostawy).

W schemat umowy sprzedaży nie wpisuje się dostarczenie powodowi materiału do

produkcji owijek, które bardziej przypomina jedną z opcji umowy o dzieło, gdzie

materiał dostarcza zamawiający. Jednakże należy zauważyć, że po pierwsze

strona pozwana dostarczyła tylko laminat na owijki. Powód już z własnych

surowców produkował zarówno same rożki cukrowe, jak i pokrywki na lody.

Po drugie, ten element umowy o dzieło nie sprawia, że można umowę

między stronami zakwalifikować jako świadczenie usług. Nie jest świadczeniem

usług produkcja i sprzedaż oznaczonego towaru - już prędzej będzie to umowa

dostawy,

bowiem

sprzedawca

jest

jednocześnie

producentem.

Ponieważ

rozwiązanie zaproponowane w powoływanym Rozporządzeniu ma charakter ogólny

i nie sposób wymagać, by ustawodawca europejski stosował kazuistykę, mogącą

odpowiadać wszystkim typom umów, jakie przewidują ustawodawstwa krajowe

poszczególnych państw członkowskich, należy tak interpretować łączące strony

stosunki prawne, by można je było przyporządkować do jednego z tych dwóch

wskazanych w art. 5 ww. rozporządzenia typów.

Zdaniem Sądu II instancji nie ulega wątpliwości, że umowa powoda ze

stroną pozwaną ma cechy umowy sprzedaży i tak należy ją kwalifikować

na potrzeby niniejszego postępowania w kwestii określenia jurysdykcji krajowej.

Ponadto jak wynika z załączonych do pozwu dokumentów, wytworzony przez

powoda towar był dostarczany do siedziby strony pozwanej w Słowacji. Świadczy

o tym treść listów przewozowych. Skoro zatem miejsce dostarczenia towaru

wyznacza jurysdykcję krajową sądu, w rozpoznawanej sprawie winien to być sąd

słowacki.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił: I. Naruszenie prawa materialnego

przez: 1) błędne zastosowanie art. 5 pkt 1 b tiret pierwsze Rozporządzenia Rady

(WE) Nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania

orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych

- z uwagi na bezpodstawne przyjęcie, że strony łączyła umowa sprzedaży

podczas gdy podstawowym obowiązkiem i świadczeniem charakterystycznym było

świadczenie przez powoda usługi w postaci wycięcia owijki z dostarczonego przez

Pozwaną materiału, jej odpowiedniego zwinięcia oraz zakonfekcjonowanie waflem,

- wadliwe odwołanie się do przesłanki miejsca ,,..w którym rzeczy zgodnie

z umową miały być dostarczone albo zostały dostarczone.." w sytuacji gdy

w sprawie żadna z tych przesłanek nie została spełniona - w umowie strony nie

określiły bowiem miejsca dostarczenia rzeczy, rzeczy objęte powództwem nie

zostały doręczone stronie Pozwanej i do chwili obecnej oczekują na odbiór przez

Pozwaną w zakładzie K. R., zasadą było przygotowanie rzeczy do odbioru

w siedzibie firmy Powoda, i we wcześniejszej współpracy stron także Pozwana

odbierała zamówiony towar w Polsce; 2) naruszenie art. 5 pkt. 1 lit. a i lit. c oraz

art.5 pkt 1 lit. b tiret drugie Rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 z dnia

22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych wobec ich nieuzasadnionego

niezastosowania, mimo że świadczeniem charakterystycznym było wykonywanie

przez Powoda usługi polegającej na wycięciu i zwinięciu owijki z materiałów

dostarczonych przez Pozwanego - i ta czynność miała podstawowe znaczenie

w łączącej strony umowie - a tym samym zastosowanie winien znaleźć przepis art.

5 pkt 1 b tiret drugie ww. Rozporządzenia, ewentualnie art. 5 pkt 1 lit. a) - jako do

zobowiązania niestypizowanego w dalszej części tego przepisu; 3) naruszenie art.

4 pkt 1 lit a i b i art. 12 pkt 1 a Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) Nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla

zobowiązań umownych oraz art. 627 k.c. - z uwagi na pominięcie przy wykładni

łączącego strony stosunku prawnego uregulowań zawartych w przepisach kodeksu

cywilnego RP - pomimo że stosownie do ww. Rozporządzenia nr 593/2008 prawem

właściwym w przypadku umowy stron (zarówno przy kwalifikowaniu jej jako

sprzedaży jak przy traktowaniu zobowiązania jako umowę o dzieło) jest prawo

właściwe dla miejsca zamieszkania K. R., i według tego też prawa winna zostać

dokonana wykładnia łączącej strony umowy, w tym określenie jej charakteru a w

konsekwencji ustalenie miejsca wykonania.

II. Naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, tj.: art: 382 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 1099 k.p.c. przez: - niedokonanie

ustaleń faktycznych i nieprzeprowadzenie oceny dowodów, które uzasadniałyby

dokonanie odmiennych ustaleń od ustaleń Sądu Rejonowego, niewskazanie

w uzasadnieniu postanowienia dowodów w oparciu o które ustalono podstawę

faktyczną

rozstrzygnięcia,

brak

pełnego

uzasadnienia

podstawy

prawnej

zaskarżonego rozstrzygnięcia, a w szczególności brak określenia przepisów,

w oparciu o które nastąpiło odrzucenie pozwu a nadto rozstrzyganie w przedmiocie

odrzucenia

pozwu

pomimo

braku

dostatecznego

materiału

dowodowego

pozwalającego na ustalenie wszystkich przesłanek niezbędnych dla ustalenia

jurysdykcji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania,

który przede wszystkim sprowadza się do twierdzenia, że w uzasadnieniu swojego

postanowienia Sąd II instancji nie wskazał podstawy faktycznej i prawnej swojego

rozstrzygnięcia. Tymczasem Sąd ten poddał szczegółowej analizie, mające

podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie postanowienia art. 5 pkt 1 lit. a i b

Rozporządzenia nr 44/2001 w sprawie jurysdykcji uznawania orzeczeń sądowych

w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. U. UE L z dnia 16 stycznia 2001 r.), oraz

ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazując, że wynika z niego,

iż miejscem spełnienia świadczenia była siedziba pozwanego na Słowacji.

W tej sytuacji uzasadnienie to spełnia wymagania określone w art. 328 § 2 k.c.

Wprawdzie nie wskazano wprost, że podstawą odrzucenia pozwu jest art. 1099

k.p.c., ale przepis ten został przywołany w uzasadnieniu przy okazji referowania

stanowiska Sądu I instancji.

Z ustaleń Sądu II instancji wynika, że miejscem spełnienia świadczenia była

siedziba pozwanego na Słowacji. Ustalenia te nie budzą zastrzeżeń, zważywszy,

że wobec braku w tym względzie postanowień w umowie stron, ważne znaczenie

miało zbadanie tego jak w praktyce zachowywały się strony. Sąd II instancji ustalił,

że z listów przewozowych wynika, iż z reguły towar był dostarczany do siedziby

pozwanego. Wskazuje to wyraźnie na to, że zobowiązanie wynikające z łączącej

strony umowy było wykonywane w ten sposób, iż powód po wytworzeniu

z materiału dostarczonego przez pozwanego, oczekiwanego przez niego produktu

(owijki odpowiednio zwiniętej oraz zakonfekcjonowanej waflem) dostarczał go do

siedziby pozwanej. Jak wynika z art. 5 pkt 1 b tiret pierwsze Rozporządzenia Rady

(WE) Nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania

orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych

(Dz. U. UE L 2001.12.1) pozwany, który ma siedzibę na Słowacji mógłby być

pozwany przed polskim sądem, gdyby miejscem wykonania łączącej strony umowy

była siedziba powoda. Wprawdzie powód twierdzi, że umowa łącząca strony

zobowiązywała go tylko do świadczenia usługi w postaci wycięcia owijki z materiału

dostarczonego przez pozwanego i że to pozwany powinien odebrać towar w jego

siedzibie, ale twierdzeń tych nie podzielił Sąd II instancji, dokonując ustaleń,

o których mowa wyżej. Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c., przedmiotem skargi

kasacyjnej nie mogą zaś być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów.

W tej sytuacji nie można uznać za zasadne zarzutów sformułowanych jako zarzuty

naruszenia prawa materialnego, które jednak w istocie sprowadzają się do polemiki

z ustaleniami poczynionymi przez Sąd II instancji.

Mając na uwadze, że z niezakwestionowanych skutecznie przez powoda

ustaleń Sądu II instancji wynika, że umowa łącząca strony była umową, którą

w świetle art. 5 pkt 1 b tiret pierwsze Rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 z dnia

22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, należało kwalifikować jako

umowę typu sprzedaży rzeczy oraz, że miejscem jej wykonania była siedziba

pozwanego, która znajduje się na Słowacji, brak jest podstaw prawnych do

uznania, że w rozpoznawanej sprawie istniała jurysdykcja polskiego sądu.

W tej sytuacji nie budzi wątpliwości odrzucenie pozwu, przez Sąd II instancji.

Tylko

na

marginesie

należy

wyjaśnić,

że

nie

ma

znaczenia

dla

rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy podniesiony zarzut naruszenie art. 4 pkt 1

lit a i b i art. 12 pkt 1 a Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

Nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla

zobowiązań umownych oraz art. 627 k.c. Z faktu, że do oceny łączącej strony

umowy należałoby, według stanowiska prezentowanego przez powoda, stosować

prawo polskie nie wynika, samo przez się podważenie ustalenia Sądu II instancji

odnośnie miejsca wykonania umowy łączącej strony. Ta zaś okoliczność ma

decydujące znaczenie, w świetle art. 5 pkt 1 Rozporządzenia Rady (WE)

Nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, dla

przesądzenia tego, czy w stosunku do pozwanego była dopuszczalna jurysdykcja

polskiego sądu.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały

się niezasadne Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 k.p.c., orzekł jak

w sentencji postanowienia.

jw