III CSK 19/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 19/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z wniosku M. K.

przy uczestnictwie H. K.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 27 września 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M. K. wystąpił w dniu 4 czerwca 1997 r. do Sądu Rejonowego w K. z

wnioskiem o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po swoim ojcu

J. K., powołując się na wykrycie okoliczności uzasadniających

nieważność

testamentu notarialnego przyjętego za podstawę dziedziczenia, w postaci choroby

psychicznej spadkodawcy wyłączającej swobodne i świadome podjęcie decyzji i

wyrażenie woli. W dalszym postępowaniu przed Sądem Rejonowym (pismo

przygotowawcze jego pełnomocnika z dnia 16 marca 2005 r) podnosił nadto, że

testament ten nie został podpisany przez spadkodawcę, którego podpis został

sfałszowany, o czym dowiedział się dopiero w trakcie niniejszej sprawy.

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawca w dniu 21 lutego 1994 r. złożył

wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu J. K., zmarłym 16 lutego 1994 r.,

na zasadach ogólnych na jego rzecz i na rzecz córki zmarłego uczestniczki H. K. po

½ części. Uczestniczka postępowania złożyła do akt sprawy odpis testamentu J. K.

sporządzonego w formie aktu notarialnego w dniu 28 czerwca 1988 r.

Wnioskodawca zakwestionował ważność testamentu zarzucając, że został on

sfałszowany ponieważ spadkodawca chorował psychicznie. Mimo wezwania przez

Sąd, wnioskodawca nie przedstawił dowodów na okoliczność choroby psychicznej

spadkodawcy, zgłosił natomiast dowód z zeznań dwóch świadków testamentu

szczególnego z dnia 31 sierpnia 1988 r. i dołączył ten testament. Postanowieniem

z dnia 31 maja 1995 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po J. K. w całości

dziedziczy na podstawie testamentu z dnia 28 czerwca 1988 r. córka H.K. Od

postanowienia

tego

rewizję

złożył

wnioskodawca

zarzucając

w

niej,

że

spadkodawca był chory, niezdolny do oświadczenia woli, co wynika z posiadanych

przez niego dokumentów, które przedłoży na rozprawie rewizyjnej, na którą jednak

nie stawił się.

Oddalając wniosek o zmianę postanowieniem z dnia 31 maja 1995 r. Sąd

Rejonowy stwierdził, że wnioskodawca nie może skutecznie żądać jego zmiany na

podstawie art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c., gdyż żądanie swoje opiera na podstawie, którą

mógł powołać w toku postępowania w toczącej się uprzednio w sprawie

o stwierdzenie

nabycia

spadku.

Wnioskodawca

był

uczestnikiem

tego

postępowania, brał w nim udział i miał możliwość złożenia stosownych dowodów na

poparcie tezy, iż jego ojciec cierpiał na chorobę psychiczną, czego jednak wówczas

zaniechał.

W apelacji od tego postanowienia wnioskodawca zarzucał, że wydane

zostało z naruszeniem art. 316 § 1 w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez zaniechanie

przeprowadzenia dowodów postulowanych w piśmie procesowym z dnia 14 marca

2005 r. mimo, iż dowody te zmierzały do ujawnienia, że w momencie sporządzenia

testamentu notarialnego spadkodawca nie był w stanie podjąć decyzji ze względu

na chorobę umysłową i że testament został sfałszowany oraz art. 679 § 1 k.p.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że zgłoszenie przez wnioskodawcę

nowych dowodów nie stanowiło podstawy zmiany postanowienia, mimo że dowody

zmierzały

do

wykazania

okoliczności

nie

podnoszonych

w

poprzednim

postępowaniu oraz pominięcie zgłoszenia nowego zarzutu sfałszowania podpisu

spadkodawcy na testamencie notarialnym. W piśmie stanowiącym uzupełnienie

apelacji podnosił, że skład Sądu Rejonowego był niewłaściwy, gdyż brał w nim

udział sędzia bezpośrednio zainteresowany wynikiem sprawy.

Zaskarżonym postanowienia Sąd Okręgowy oddalił apelację uznając jej

zarzuty za nieuzasadnione.

W ocenie tego Sądu postępowanie o zmianę postanowienia spadkowego ma

charakter wznowieniowy, co powoduje, iż ze swej istoty jego wszczęcie nie może

cechować się dowolnością. Postanowienie spadkowe może być więc zmienione

jedynie z powodów ściśle określonych w art. 679 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym,

wnioskodawca, który był uczestnikiem postępowania spadkowego może żądać

zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku po J. K., tylko na takiej

podstawie, której nie mógł powołać w tamtym postępowaniu (zd. 2 art. 679 § 1).

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wniosek przesłanki

tej nie spełnia, gdyż oparty został na podstawach, powoływanych przez

wnioskodawcę już uprzednio w postępowaniu spadkowym, w którym twierdził on,

że spadkodawca cierpiał na chorobę psychiczną, co stanowi przyczynę

nieważności testamentu a nadto, że testament został sfałszowany. W tej zaś

sytuacji pozbawiona znaczenia prawnego jest podnoszona w apelacji okoliczność,

że dowody świadczące o demencji ojca i sfałszowaniu testamentu wnioskodawca

uzyskał

dopiero

po

uprawomocnieniu

się

postanowienia

spadkowego.

W nawiązaniu do treści art. 403 § 2 k.p.c. wskazał Sąd Okręgowy, że nowe fakty

i dowody, poza przesłanką ich nieujawnienia w postępowaniu prawomocnie

zakończonym, powinny być dla strony nieujawnialne tj. stronie nieznane i dla niej

niedostępne. Hipotezą tego przepisu nie są natomiast objęte fakty ujawnialne, czyli

te, które strona powinna znać tj. miała możliwości dostępu do nich. Skarga

o wznowienie postępowania, analogicznie jak wniosek o zmianę postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku, nie służy do ewentualnej eliminacji braku

aktywności strony, czy popełnionych przez nią błędów przy prowadzeniu sprawy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro wnioskodawca miał już w poprzednim

postępowaniu wiedzę o okolicznościach, na które się powołuje obecnie, to zapewne

miał też źródło skąd czerpał informacje na ten temat. Miał więc obiektywną

możliwość zgłoszenia dowodów na poparcie swoich twierdzeń, lecz z niej nie

skorzystał. Tym samym stracił możliwość udowodnienia zgłaszanych okoliczności

w obecnym postępowaniu.

Jako całkowicie bezpodstawny ocenił zarzut niewłaściwego składu Sądu

Rejonowego, który – jak stwierdził - daje wyraz jedynie subiektywnemu stanowisku

wnioskodawcy. Kwestia ta została prawomocnie rozstrzygnięta przez oddalenie,

a następnie odrzucenie kolejnego wniosku M. K. o wyłączenie sędziego Sądu

Rejonowego S. M.

W

skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia przepisów

postępowania wnioskodawca zarzucał, mające wpływ na treść wadliwego

rozstrzygnięcia naruszenie:

1/ art. 316 § 1 w zw z art. 227 oraz art. 328 § 2 k.p.c. poprzez

a/ błędną ich wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że sądy obu instancji były

uprawnione do oddalenia wniosków dowodowych wnioskodawcy zmierzających do

wskazania, że stan umysłowy spadkodawcy uniemożliwiał mu świadome

i swobodne

podjęcie

decyzji

o

sporządzeniu

testamentu

oraz

wniosku

o przeprowadzenie dowodu z opinii grafologa na okoliczność sfałszowania podpisu

spadkodawcy, mimo że dowody te zmierzały do wyjaśnienia okoliczności

koniecznych do prawidłowego rozpoznania sprawy;

b/ brak zastosowania tych przepisów przy ocenie faktycznych podstaw wyłączenia

od rozpoznania sprawy sędziego orzekającego w pierwszej instancji w Sądzie

Rejonowym i to mimo nowych dowodów uzasadniających wyłączenie sędziego S.

M. zgłoszonych w uzupełnieniu apelacji,

2/ art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. przez brak zastosowania tych

przepisów i uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania,

3/ art. 49 k.p.c. przez jego niezastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że nie

zachodziły uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego orzekającego

w sprawie

jako

skład

Sądu

Rejonowego,

mimo

oczywistej

sprzeczności

oświadczenia tego sędziego w niniejszej sprawie oraz orzeczenia Sądu

Wojewódzkiego w […] w sprawach […],

4/ art. 679 § 1 przez wadliwą wykładnię oraz błędne przyjęcie, że:

a/ w postępowaniu o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku

wnioskodawca jako uczestnik postępowania o stwierdzeni nabycia spadku nie mógł

powoływać nowych podstaw faktycznych na okoliczność stanu umysłowego

spadkodawcy wyłączającego świadome i swobodne sporządzenie testamentu,

pomimo że dowody zgłoszone na tę okoliczność zostały ujawnione przez

wnioskodawcę już po prawomocnym orzeczeniu w przedmiocie stwierdzenia

nabycia spadku,

b/ podstawą wniosku o zmianę postanowienia nie mogło być twierdzenie, że

testament z dnia 28 czerwca 1988 r. zawiera fałszywy podpis testatora w sytuacji,

gdy w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku wnioskodawca twierdził, że

testament „ jest fałszywy” wskazując na chorobę umysłową ojca, nie zaś ze

względu na sfałszowanie podpisu testatora.

We wnioskach skargi skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na tle zarzutów skargi kasacyjnej jej istota przedstawia się jako dotyczącą

wykładni art. 679 § 1 zd. 2. Zgodnie z tym przepisem uczestnik postępowania

spadkowego może żądać zmiany prawomocnego postanowienia stwierdzającego

nabycie spadku, jeśli wykaże podstawę uzasadniającą zmianę oraz dowiedzie, że

podstawa ta nie mogła być podniesiona w czasie postępowania. Podstawą wniosku

może

być

wykrycie

okoliczności

uzasadniających

nieważność

testamentu

przyjętego za podstawę dziedziczenia.

Podzielić należy pogląd Sądu Okręgowego odnośnie do wznowieniowego

charakteru przepisu art. 679 k.p.c. Przepis ten nie tylko realizuje ochronę

dziedziczenia

spadkobiercy,

lecz

także

zastępuje

instytucję

wznowienia

postępowania w tych sprawach w drodze żądania zamiany dotychczasowego

wadliwego stwierdzenia nabycia spadku (uchwała SN z 21 kwietnia 1994 r., III CZP

40/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 210) postanowienie SN z dnia 14 września 2004

r., III CK 458/03 nie publ.).

Wzgląd na to pozwala i zarazem czyni uzasadnionym sięgnięcie przy

dokonywaniu wykładni użytego w nim pojęcia „podstawy”, której uczestnik

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie mógł powołać w tym

postępowaniu, do treści i dorobku wykładni art. 403 § 2 k.p.c. Zgodnie z jego

brzmieniem przyjąć też należy, że obejmuje ono zarówno okoliczności faktyczne jak

i środki dowodowe.

Wnioskodawca, w postępowaniu spadkowym powoływał się na podstawę

nieważności

testamentu

notarialnego

w

postaci,

wyłączającej

świadome

i swobodne sporządzenie testamentu, choroby psychicznej spadkodawcy, jednak

nie przedstawił mających ją potwierdzić, istniejących i dostępnych mu wówczas,

dowodów. Dowodów tych nie może obecnie powoływać na uzasadnienie tej samej

podstawy nieważności testamentu, gdyż - jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy postępowanie o zmianę postanowienia spadkowego, nie służy i nie może być

wykorzystywane jako środek do usunięcia skutków bezczynności, czy wręcz

błędów uczestnika postępowania spadkowego. Nie wyklucza to, co do zasady,

możliwości powoływania się przez wnioskodawcę w obecnym postępowaniu na

nowe dowody, także w ramach poprzednio zgłoszonej podstawy nieważności

testamentu, jeżeli nie mógł powołać ich w postępowaniu spadkowym. Okoliczność

tę wnioskodawca musi jednak wykazać wraz z wykazaniem zachowania terminu.

Oczywiste przekroczenie terminu eliminuje konieczność takiego dowodzenia.

Uzasadnienie stanowiska Sądu Okręgowego, który okoliczność tę z przyczyn

wcześniej wskazanych, słusznie uznał za niewykazaną, jest dostateczne z punktu

widzenia wymogów art. 328 § 2 k.p.c., a zarazem wystarczające dla możliwości

dokonania kontroli kasacyjnej zaskarżonego postanowienia, co zarzut jego

naruszenia w omawianym zakresie czyni nieuzasadnionym.

Ponieść trzeba nadto, że twierdzenia o chorobie psychicznej spadkodawcy,

jako przyczynie nieważności testamentu, nie stanowi nowego faktu, podstawę tę

powoływał bowiem wnioskodawca w postępowaniu spadkowym, a obecnie opiera

ją jedynie na nowych szczegółach. Powoływane obecnie na jego potwierdzenie

dowody, wbrew stanowisku prezentowanemu przez skarżącego w skardze

kasacyjnej, nie zmierzały więc do wykazania okoliczności niepodnoszonej

w poprzednim postępowaniu, lecz – jak przyjął Sąd Okręgowy – do wyeliminowania

skutków zaniedbań i bezczynności wnioskodawcy w sprawie o stwierdzenie

nabycia spadku.

Kwestia wyłączenia sędziego orzekającego jako skład Sądu Rejonowego

w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku była na skutek wniosków wnioskodawcy

dwukrotnie przedmiotem rozstrzygnięcia Sądów orzekających w tamtej sprawie.

Postanowienia o oddaleniu oraz odrzuceniu ponownego wniosku ostatecznie

uprawomocniły się na skutek oddalenie przez sąd drugiej instancji zażaleń

wnioskodawcy. Ich kontrola na podstawie wskazanych w podstawie skargi

kasacyjnej przepisów, w tym w szczególności art. 49 k.p.c. nie należy do kognicji

sądów orzekających w sprawie niniejszej, w przedmiocie określonym w art. 679

k.p.c.

Z tych przyczyn, skarga kasacyjna w zakresie wyżej omówionych zarzutów

jest nieuzasadniona.

Nie

można

natomiast

iż w sprawie niniejszej powołał

odmówić

racji

skarżącemu,

który

wskazuje,

się także na nową, uprzednio niepodnoszoną

w sprawie spadkowej przyczynę nieważności testamentu w postaci sfałszowania

podpisu spadkodawcy, którą sądy orzekające, bez bliższej analizy kwestii, kierując

się

jedynie

bliskością

terminologiczną

sformułowań

używanych

przez

wnioskodawcę, utożsamiły z powoływanym w poprzednim postępowaniu przez

niego stwierdzeniem, iż testament jest fałszywy. Stwierdzenie to jednak dotyczyło

innej zupełnie przyczyny nieważności testamentu, a mianowicie niemożności

powzięcia i wyrażenia w warunkach świadomości i swobody swojej woli przez

spadkodawcę. W powyższym zakresie sprawa nie została rozpoznana.

W tym stanie rzeczy konieczne i uzasadnione stało się uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego

rozpoznania,

obejmującego

tę

podstawę

żądania

postanowienia stwierdzającego nabycie spadku (art. 39815 § 1 k.p.c.).

kg

zmiany