III CSK 184/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 184/10

POSTANOWIENIE

Dnia 1 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Kazimierza G.

przy uczestnictwie Agnieszki F.-G., Mariusza F., Ewy K., Moniki B., Radosława F.,

Bogusławy J., Czesławy S., Jadwigi M., Anny K., Marii W., Marka D., Jarosława W.,

Małgorzaty W., Elżbiety R., Marii F., Barbary K., Zofii G., Zbigniewa F., Jadwigi F.,

Ewy G. i Romana W.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 1 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 17 grudnia 2009 r., oddala skargę kasacyjną,

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 31 marca 2009 r. oddalił wniosek

Kazimierza G. o stwierdzenie zasiedzenia przez jego ojca, Bronisława G., udziału

wynoszącego ½ w prawie własności nieruchomości położonej przy ul. M. […] w K.

Ustalił, że wnioskodawca jest współwłaścicielem w ½ części nieruchomości

położonej w K., składającej się z działki nr 24 o obszarze 0,0841 ha, objętej księgą

wieczystą [...], w której jako współwłaściciel w pozostałej ½ części ujawniony jest

Stanisław D. W 1951 roku współwłaścicielami nieruchomości byli Stanisław D. – w

½ , Julia Z. – w ¼ i Bronisław G. – w ¼ części. Wnioskodawca nabył udziały w

drodze spadkobrania po matce Julii Z. i po ojcu Bronisławie G., zmarłym dnia 3

października 2001 r. Spadkobiercy Stanisława D. zmarłego w dniu 18 sierpnia

1951 r. nie ujawnili w księdze wieczystej praw do przypadającego im udziału

we współwłasności.

Począwszy od 1950 roku lokale w budynku znajdującym się na

nieruchomości przy ul. M. […] były przedmiotem najmu. Do 1991 roku

nieruchomością zarządzał Józef J., a następnie Anna P., Witold P. i Andrzej C. W

okresie od 29 czerwca 1959 r. do 23 lutego 1960 r. w budynku został

przeprowadzony remont finansowany ze środków państwowych. W tym czasie,

wobec organów administracji, jako współwłaściciele władający nieruchomością

występowali spadkobiercy Stanisława D. oraz Julia Z. i Bronisław G. Niektórzy

spośród spadkobierców uczestniczyli pośrednio w zarządzie nieruchomością

poprzez pokrywanie kosztów związanych z jej utrzymaniem i uiszczanie należnego

podatku. Nieruchomością interesowali się brat Stanisława D., Józef D. – do śmierci

w 1983 r., Maria K. oraz Helena G. – do śmierci w 2002 r. Wymienieni kolejno

partycypowali w podatku od nieruchomości. Obecnie podatek opłaca córka Heleny

G., Bogusława J. W okresie od marca 1999 r. do dnia 21 maja 2008 r. decyzje w

sprawie wymiaru podatku od nieruchomości kierowane były do Bronisława G., a

następnie do wnioskodawcy. Jedynie w latach 2006 – 2007 dwie decyzje zostały

skierowane do Bogusławy J. W dostępnych deklaracjach podatkowych z lat 1997 –

2001 Bronisław G. wskazywał siebie jako wyłącznego właściciela nieruchomości,

natomiast od marca do września 2001 r. Bronisław G. i wnioskodawca wskazywali

siebie jako współwłaścicieli.

Dokonując oceny charakteru władztwa wykonywanego przez Bronisława G.,

Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że – ze względu na szczególną regulację art.

346 k.c. - w sprawie dotyczącej zasiedzenia udziału w nieruchomości przez

współposiadacza, nie znajduje zastosowania domniemanie ustanowione w art. 339

k.c. Na wnioskodawcy spoczywał więc ciężar wykazania, że Bronisław G. w okresie

od 19 sierpnia 1951 r. do 3 października 2001 r. przez co najmniej 30 lat był

samoistnym posiadaczem udziału w nieruchomości należącego do Stanisława D. Z

dokumentów złożonych do akt wynika, że na przełomie lat pięćdziesiątych i

sześćdziesiątych ubiegłego wieku jako współwłaściciele nieruchomości – obok

Bronisława G. – występowali spadkobiercy Stanisława D. W tej sytuacji nie można

przyjąć, że Bronisław G. uzewnętrznił swój zamiar władania udziałem należącym do

Stanisława D. cum animo rem sibi habendi. Nie był tym samym samoistnym

posiadaczem tego udziału. Świadczy o tym również okoliczność, że współwłaściciel

Stanisław D., a następnie Józef D., Maria K. i Helena G. kolejno uczestniczyli w

opłacaniu podatku od nieruchomości. Sam fakt udzielenia przez Bronisława G. w

dniu 25 lutego 1956 r. pełnomocnictwa Józefowi J. nie może stanowić

wystarczającej podstawy do przyjęcia, że mocodawca występował jako samoistny

posiadacz całej nieruchomości.

Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy, aprobując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i – co do

zasady

–

także

ich

ocenę

prawną.

Podkreślił,

że

Bronisław

G. był

współwłaścicielem nieruchomości i z tej przyczyny – jeśli nawet odrzucić możliwość

stosowania art. 346 k.c. - nie można przyjąć domniemania z art. 339 k.c.

Współwłaściciel

realizuje

bowiem

swoje

uprawnienia

do

posiadania

oraz

zarządzania nieruchomością i nie sposób odróżnić zewnętrznych przejawów jego

władztwa nad rzeczą od przejawów władztwa samoistnego posiadacza, który nie

może powoływać się na żadne prawo. Do zasiedzenia udziału w nieruchomości

niezbędne jest objęcie udziału innej osoby w posiadanie oraz wyraźne

i jednoznaczne zamanifestowanie tego na zewnątrz w taki sposób, aby nie było

wątpliwości, że posiadanie jest wykonywane także co do udziału należącego do

innego współwłaściciela. Samo tylko zarządzanie nieruchomością nie prowadzi do

zmian w sferze prawa własności.

Odmiennej oceny nie uzasadnia – stwierdził Sąd Okręgowy – okoliczność,

że toczyło się już z wniosku Bronisława G. postępowanie o zasiedzenie, które

zostało umorzone, samo bowiem zainicjowanie postępowania nie dowodzi

samoistności posiadania.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca,

powołując się na obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c., wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie uchylenie

i orzeczenie zgodnie z żądaniem wniosku. W ramach pierwszej podstawy wskazał

na naruszenie art. 339 k.c. przez jego niezastosowanie, art. 336 k.c. przez

przyjęcie,

że

uczestnicy

jako

następcy

prawni

Stanisława

D. byli

współposiadaczami nieruchomości, i art. 346 k.c. przez przyjęcie, że przepis ten

wyłącza możliwość zasiedzenia udziału we współwłasności. W ramach drugiej

podstawy podniósł natomiast zarzut obrazy art. 233 w związku z art. 391 k.p.c.

przez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego, art. 234 k.p.c. przez

nieuwzględnienie domniemania ustanowionego w art. 339 k.c., i art. 231 k.p.c.

przez uznanie za ustalony fakt, że poprzednicy prawni uczestników uiszczali

podatek od nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując do rozważenia podstawy kasacyjnej określonej w art. 398 3 § 1

pkt 2 k.p.c., trzeba stwierdzić, że wypełniające ją zarzuty naruszenia przepisów

postępowania nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Zasadnicza część

argumentów

przytoczonych

w

uzasadnieniu

tej

podstawy

zmierza

do

zakwestionowania prawidłowości dokonanej oceny dowodów, a tym samym

prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd Okręgowy za podstawę

zaskarżonego postanowienia. Zgodnie natomiast z art. 398 3 § 3 k.p.c., podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów. Zarzut obrazy 233 w związku z 391 § 1 k.p.c. nie poddaje się zatem

kontroli kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 231 k.p.c. nie został poparty żadną

przekonującą argumentacją, a zarzut obrazy art. 234 k.p.c. przez nieuwzględnienie

domniemania ustanowionego w art. 339 k.c. łączy się ściśle z zarzutami

podniesionymi w ramach podstawy kasacyjnej wskazanej w art. 398 3 § 1 pkt 1

k.p.c. i w istocie jest jedynie ich pochodną.

Oznacza to, że powołana w skardze podstawa naruszenia przepisów

postępowania okazała się nieuzasadniona i Sąd Najwyższy jest związany

ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

zaskarżonego

orzeczenia

(art. 398 § 2 k.p.c.).

Szerszego rozważenia wymagają zarzuty podniesione w ramach podstawy

kasacyjnej wskazanej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Sposób ich sformułowania

i przytoczone w uzasadnieniu argumenty powodują przy tym konieczność

przypomnienia niektórych kwestii o znaczeniu podstawowym.

Jedną z przesłanek koniecznych do nabycia własności rzeczy w drodze

zasiedzenia

jest

posiadanie

samoistne.

Polega

ono,

najogólniej

biorąc,

na faktycznym wykonywaniu tych uprawnień, które składają się na treść prawa

własności. Dla istnienia samoistnego posiadania konieczne jest faktyczne władanie

rzeczą, czyli dostrzegalny fakt wykonywania fizycznego władztwa (corpus), oraz

czynnik psychiczny w postaci zamiaru władania rzeczą dla siebie (cum animo rem

sibi habendi). Posiadacz zależny natomiast włada rzeczą w zakresie innego prawa

niż własność, dlatego czynnik woli (animus) stanowi kryterium, które pozwala

odróżnić posiadanie samoistne od posiadania zależnego. Ocena charakteru

posiadania wiąże się z okolicznościami faktycznymi danej sprawy, z nich bowiem

wynika czy posiadacz wykonywał czynności faktyczne wskazujące na samodzielny,

rzeczywisty, niezależny od woli innej osoby stan władztwa i czy jego dyspozycje

swą treścią odpowiadałyby dyspozycjom właściciela (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 108/91, OSNC 1992,

nr 4, poz. 48, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1996 r.,

III CKU 8/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 38 i z dnia 14 października 1999 r., I CKN

154/98, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2000 r., IV CKN

103/00, nie publ., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2001 r.,

II CKN 901/00, nie publ., z dnia 8 lutego 2002 r., II CKN 1186/99, nie publ., z dnia

18 września 2003 r., I CK 74/02, nie publ., z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03,

nie publ., z dnia 29 września 2004 r., II CK 550/03, nie publ., z dnia 5 września

2008 r., I CSK 54/08, nie publ., z dnia 8 października 2008 r., V CSK 146/08,

nie publ. oraz uchwałę Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 26 października

2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 43).

Wypada dodać, że posiadacz może w stosunku do rzeczy przejściowo nie

wykonywać władztwa i na skutek tego nie utraci jej posiadania, istotne jest bowiem

nie to czy posiadacz wykonuje względem rzeczy konkretne czynności, lecz to,

czy ma możliwość ich wykonywania bez potrzeby wytaczania np. powództwa

o przywrócenie posiadania. Faktyczne władztwo charakteryzujące posiadanie

samoistne wchodzi więc w grę wówczas, gdy określona osoba znajduje się

w sytuacji , która pozwala jej na korzystanie z rzeczy i to w taki sposób, jakby miała

do niej prawo własności. Trzeba dodać, że możliwa jest jawna dla otoczenia

zmiana kwalifikacji posiadania z zależnego na samoistne, gdyż w prawie polskim

nie przyjęto zasady nemo sibi ipse causam possessionis mutare potest.

Zmiana taka nie może odbywać się jednak wyłącznie w sferze przeżyć

psychicznych posiadacza, konieczne jest jej zamanifestowanie w sposób

zewnętrznie dostrzegalny (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

12 marca 1971 r., III CRN 516/70, OSPiKA 1971, nr 11, poz. 207, z dnia

15 czerwca 1972 r., III CRN 121/72, nie publ., z dnia 7 maja 1986 r., III CRN 60/86,

OSNCP 1987, nr 9, poz. 138 i z dnia 7 kwietnia 1994 r., III CRN 18/94, nie publ.).

Zgodnie z art. 339 k.c., domniemywa się, że ten kto rzeczą faktycznie włada,

jest posiadaczem samoistnym. Osoba, która powołuje się na swoje posiadanie,

w świetle art. 339 k.c. ma jedynie obowiązek udowodnienia faktu władania rzeczą,

nie musi natomiast udowadniać, że włada nią cum animo rem sibi habendi, czyli

że czyni to jak osoba uprawniona. Domniemanie to, aktualne – co do zasady –

także w postępowaniu o zasiedzenie ułatwia trudności związane z oceną zakresu

posiadania. Trzeba jednak dodać, że jest to domniemanie iuris tantum, a więc

może być przez zainteresowane osoby obalone.

Zasadniczym zarzutem podniesionym przez skarżącego jest kwestia

prawidłowości

odmowy

zastosowania

w

niniejszej

sprawie

domniemania

wynikającego z art. 339 k.c.

Podejmując ten problem trzeba nawiązać do kwestii przedmiotu zasiedzenia

w wypadkach, w których chodzi o zasiedzenie nieruchomości gruntowych.

Przedmiotem zasiedzenia może być wówczas zarówno całość, jak i wyodrębniona

część

nieruchomości.

Więcej

wątpliwości

natomiast

powstaje

na

tle

współposiadania lub współwłasności nieruchomości. Zgodnie z poglądem przyjętym

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, samoistne współposiadanie przez kilka osób

nieruchomości gruntowej należącej do osoby trzeciej może prowadzić do powstania

w drodze zasiedzenia współwłasności w częściach ułamkowych. W razie

wątpliwości domniemywa się, że udziały współwłaścicieli są równe, jeżeli jednak

współposiadaczami byli np. małżonkowie lub wspólnicy spółki cywilnej, dojdzie do

powstania współwłasności łącznej (art. 197 i 863 k.c., art. 31 k.r.o.; zob. też

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1956 r., III CO 38/55, OSNCK 1956,

nr 3, poz. 88 i z dnia 26 stycznia 1978 r., III CZP 96/77, OSNCP 1978, nr 11, poz.

195 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CK

476/02, nie publ. i z dnia 4 marca 2011 r., I CSK 352/10, nie publ.).

Jeżeli nieruchomość jest przedmiotem współwłasności w częściach

ułamkowych, mogą powstać dwie różne sytuacje: pierwsza, to współposiadanie

w wyniku podziału quoad usum, a druga, to indywidualne posiadanie całości lub

części nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności przez jednego

ze współwłaścicieli.

W wypadku podziału quoad usum przyjmuje się, że fakt korzystania przez

współwłaściciela z fizycznie wydzielonej części nieruchomości nie prowadzi do

nabycia jej własności przez zasiedzenie, chyba że dojdzie do zmiany charakteru

władztwa przez wyraźne zamanifestowanie woli władania cum animo rem sibi

habendi (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1997 r.,

II CKN 408/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 61 i z dnia 11 października 2002 r., I CKN

1009/00, nie publ.).

Druga

z

wymienionych

sytuacji

występuje

niejednokrotnie

w

razie

odziedziczenia nieruchomości przez kilku spadkobierców, kiedy jeden z nich lub

niektórzy zawłaszczają nieruchomość wyłącznie dla siebie. W takim wypadku – jak

trafnie podkreśla się w nauce prawa – trzeba zauważyć, że ustawodawca w sposób

odmienny traktuje współposiadanie od posiadania indywidualnego oraz że pewną

wskazówkę może tu stanowić art. 346 k.c., zgodnie z którym roszczenie o ochronę

posiadania nie przysługuje w stosunkach między współposiadaczami tej samej

rzeczy, jeżeli nie da się ustalić zakresu współposiadania. Przepis ten nie wyłącza

możliwości zasiedzenia udziału we współwłasności nieruchomości, dotyczy zresztą

zupełnie innego przedmiotu, wskazuje natomiast na odmienne traktowanie

współposiadania od posiadania indywidualnego, co z kolei rodzi wątpliwość

o stosowanie domniemania ustanowionego w art. 339 k.c.

Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego postanowienia wynika,

że nieruchomość objęta

postępowaniem była

przedmiotem współwłasności,

że w znajdującym się na niej budynku zamieszkiwali lokatorzy, a współwłaściciele

wykonywali jedynie określone czynności zarządcze i nadzorcze. Odmienne wywody

skarżącego

zawarte

w

uzasadnieniu

skargi

kasacyjnej

stanowią

jedynie

niedopuszczalną polemikę z ustaleniami faktycznymi, którymi Sąd Najwyższy jest

związany.

W tej sytuacji, skoro jeden ze współwłaścicieli domaga się nabycia w drodze

zasiedzenia udziałów należących do spadkobierców drugiego współwłaściciela,

którym był ujawniony w księdze wieczystej Stanisław D., trzeba zgodzić się ze

stanowiskiem Sądów orzekających, że w sprawie nie ma zastosowania

domniemanie wynikające z art. 339 k.c. Uszło uwagi skarżącego, że, zgodnie z art.

206 k.c., każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy

wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze

współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli.

Z samego faktycznego władania rzeczą przez współwłaściciela nie wynika jeszcze,

że jest on jej samoistnym posiadaczem. Oznacza to, że w sprawie dotyczącej

nieruchomości będącej współwłasnością, w której właściwości lub przeznaczenie

tej nieruchomości nie pozwalają na wspólne lub rozdzielne władanie nią przez

wszystkich współwłaścicieli, współwłaściciel żądający zasiedzenia udziału innego

współwłaściciela nie może poprzestać na powołaniu się na domniemanie

wynikające z art. 339 k.c. Powinien wykazać, że rozszerzył zakres swego

samoistnego posiadania ponad realizację uprawnienia wynikającego z art. 206 k.c.

oraz że w dostatecznie wyraźny sposób uzewnętrznił tę zmianę w stosunku do

współwłaściciela, do którego udział ten należał (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 2009r., II CSK 405/08, nie publ. i z dnia 29 czerwca

2010 r., III CSK 300/09, nie publ.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw, orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego po myśli art. 520 § 2 w związku z art. 391 § 1, 398 21

i 13 § 2 k.p.c.