III CSK 182/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 182/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w O.,

Gospodarstwo Administracyjno - Handlowe w T.

przeciwko T. G.

o wydanie nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 stycznia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 3600 zł

(trzy tysiące sześćset) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w N. wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2006 r. uwzględnił powództwo

windykacyjne Agencji Nieruchomości Rolnych - Oddział Terenowy w O., skierowane

przeciwko pozwanemu T. G. i nakazał pozwanemu, aby wydał stronie powodowej

nieruchomość gruntową o powierzchni łącznej 122,56 ha, położoną w gminie Bobowa,

objętą księgą wieczystą Kw nr (…) Sądu Rejonowego w G. oraz zwrócił powodowi

koszty procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że powodowa Agencja jest właścicielem spornej

nieruchomości.

Na

podstawie

umowy

dzierżawy

z

września

1995

r.

nieruchomość tę przejął w posiadanie Z. G., a od 18 maja 1999 r. w jego miejsce do

umowy wstąpił jego syn – pozwany T. G. Zgodnie z § 18 umowy dzierżawy

wydzierżawiający uprawniony był do jej rozwiązania w trybie natychmiastowym, jeżeli

dzierżawca dopuścił się zwłoki z zapłatą dwóch kolejnych rat czynszu. Pozwany

przestał płacić czynsz dzierżawny od 2004 r. i nie zareagował na pismo z września

2004 r., w którym powód zobowiązywał go do uregulowania zaległości czynszowych w

terminie trzech miesięcy pod rygorem rozwiązania z nim umowy. W grudniu 2004 r.,

kiedy zadłużenie wynosiło ok. 300.000 zł, pozwany zadeklarował jego częściową spłatę

po otrzymaniu dopłaty unijnej za 2004 r. Strona powodowa uzależniła zgodę na

rozłożenie należności na raty od jednorazowej spłaty 20% zadłużenia. Do takiej wpłaty i

do zawarcia ugody między stronami nie doszło. W dniu 27 lipca 2005 r. strona

powodowa złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy dzierżawy w trybie

natychmiastowym. Pozwany odmówił jednak wydania gruntu, powołując się na swoją

trudną sytuację oraz toczące się postępowanie o dopłatę unijną za 2004 rok. Pozwany

otrzymał taką dopłatę za 2005 r. (73.000 zł), nie zapłacił jednak nawet części

zadłużenia wobec powoda. Sąd Okręgowy uznał w tych okolicznościach, że umowa

dzierżawy została skutecznie rozwiązana i powód może domagać się wydania

nieruchomości na podstawie art. 222 § 1 k.c.

Apelację pozwanego od powyższego wyroku Sądu Apelacyjny oddalił wyrokiem z

dnia 17 stycznia 2007 r., w całości podzielając poczynione przez Sąd I instancji ustalenia

faktyczne i prawne. Sąd ten wskazał, że nawet gdyby wypowiedzenie umowy dzierżawy

dokonane zostało przez osobę nie umocowaną, jak zarzuca pozwany, to skutek w

postaci rozwiązania umowy wywołałoby wytoczenie powództwa. Obronę polegającą na

powoływaniu się na nadużycie prawa przez powoda, Sąd II instancji uznał za

nieskuteczną, bowiem art. 5 k.c. nie może trwale pozbawić właściciela władztwa nad

rzeczą, a ponad dwuletni okres przez jaki pozwany zalega z zapłatą czynszu był

wystarczający, by pozwany uregulował swoją sytuację zwłaszcza, że gospodaruje na

dużej nieruchomości, co przy prawidłowej gospodarce zapewnia dochody, a ponadto

pobrał istotne kwotowo dopłaty unijne, lecz nie zaspokoił zaległości czynszowych nawet

w części.

Wyrok Sądu Apelacyjnego pozwany zaskarżył w całości skargą kasacyjną opartą

na podstawie przewidzianej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c., wyrażającej się w zarzucie

naruszenie przepisów postępowania - art. 67 § 1, art. 68 oraz art. 89 § 1 k.p.c., poprzez

przyjęcie, że pełnomocnik - radca prawny ustanowiony w sprawie na podstawie

dalszego pełnomocnictwa procesowego, może uwierzytelnić odpis nie tylko swojego

pełnomocnictwa ale również odpis pełnomocnictwa osoby, która udzieliła mu

pełnomocnictwa substytucyjnego. Powyższe naruszenie przepisów postępowania

spowodowało, w ocenie skarżącego, że pełnomocnik strony powodowej nie był

należycie umocowany w toku postępowania przed Sądem Okręgowym i przed Sądem

Apelacyjnym brak ten nie został usunięty, co zgodnie z treścią art. 379 pkt 2 k.p.c.,

skutkuje nieważnością postępowania. Uchybienie to, zdaniem pozwanego, mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, nie można bowiem wykluczyć, że w razie gdyby w

sprawie występował należycie umocowany pełnomocnik strony powodowej to

czynności dokonywane w toku postępowania mogłyby doprowadzić do innego

zakończenia sprawy.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości, a także uchylenia w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w

N. i przekazania sprawy właściwemu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Argumentacja pozwanego, oparta na zarzucie uchybień procesowych w

zakresie

prawidłowości

wykazania

umocowania

pełnomocnika

powoda,

prowadzącego do nieważności postępowania z przyczyn wskazanych w art. 379 pkt

2 in fine k.p.c. nie może odnieść skutku zamierzonego przez autora, to znaczy

spowodować uchylenia wyroków sądów obydwu instancji.

Przede wszystkim w orzecznictwie przeważa pogląd, akceptowany przez skład

orzekający w niniejszej sprawie, że zarzut taki, jak podniesiony przez skarżącego w

skardze kasacyjnej, przysługuje jedynie stronie, której interesom mogła szkodzić

wskazywana nieprawidłowość, to znaczy tej stronie, która była w toku postępowania

niewłaściwie reprezentowana przez nienależycie umocowanego pełnomocnika. Taka

sytuacja

procesowa

stanowiła

bowiem

zagrożenie

tylko

dla

prawidłowego

przeprowadzenia obrony praw strony zastępowanej przez nieumocowaną osobę.

Stanowisko powyższe przyjmował Sąd Najwyższy m. in. w niepublikowanych wyrokach

z 17 marca 1998 r. (II CKN 209/98), z 21 grudnia 2000 (IV CKN 209/00), z 7 lutego

2002 r. (I CKN 489/00), z 7 kwietnia 2004 r. (IV CK 661/03) czy z dnia 9 marca 2005 r.

(III CK 263/04).

Strona przeciwna, chcąc skorzystać z tego zarzutu, musiałaby wykazać,

iż uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ogólnikowe stwierdzenia,

że wpływ ten mógł polegać na zajęciu innego stanowiska w sprawie przez prawidłowo

umocowanego pełnomocnika w sytuacji, kiedy powód wygrał spór, jest niezasadne i

nielogiczne, zakłada bowiem, że pełnomocnik prawidłowo umocowany prowadziłby

sprawę w sposób mniej korzystny dla powoda.

Odrębnym zagadnieniem jest, czy rzeczywiście radca prawny A. C. nie był

właściwie umocowany. Skarżący podnosi, że w sprawie do pozwu załączone zostało

pełnomocnictwo dla p. K. S. - kierownika Gospodarstwa Administracyjno – Handlowego

w T., stanowiącego jednostkę organizacyjną powodowej Agencji. Pełnomocnictwo to

złożone zostało w kopii poświadczonej przez główną księgową. Później zgłosił się radca

prawny A. C., który przedstawił pełnomocnictwo podpisane przez p. K. S. i potwierdzone

za zgodność przez tego radcę, które, zdaniem skarżącego, we wszystkich elementach

jest

tylko

kopią.

Następnie

powód

przedstawił

jeszcze

kopie

dokumentów

potwierdzających zakres obowiązków i uprawnień p. K. S., poświadczone za zgodność

z oryginałem przez radcę prawnego. Kolejny dokument – pełnomocnictwo procesowe

udzielone p. K. S. przez p. K. Z., dostarczony został sądowi w takiej samej formie,

podobnie jak kolejne – pełnomocnictwo dla p. K. Z. udzielone przez Prezesa Agencji S.

S. Brak natomiast dowodu potwierdzającego piastowanie przez tego ostatniego funkcji

prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych. Ten ostatni brak uzupełniony został przez

powoda na etapie składania skargi kasacyjnej.

Skarżący, wskazując na powyższe fakty, wskazał na treść art. 89 § 1 k.p.c. i jego

wykładnię dokonaną w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2004 r. (III CZP

21/04), zgodnie z którą radca prawny, umocowany na podstawie dalszego

pełnomocnictwa,

jest

uprawniony

do

uwierzytelnienia

jedynie

odpisu

swego

pełnomocnictwa. Takie stanowisko, wywodzone ze szczególnego, podlegającego ścisłej

interpretacji charakteru uprawnienia do uwierzytelniania pełnomocnictwa, przyznanego

adwokatom, radcom prawnym i rzecznikom patentowym w art. 89 § 1 k.p.c. uznać

można za dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. w postanowieniach z

dnia 13 października 2005 r., I CZ 86/05, niepubl., z dnia 9 marca 2006 r., I CZ 8/06,

OSP 2006/12/141, z dnia 2 marca 2006 r., I CZ 6/06, niepubl. czy z dnia 16 maja 2006

r., III SZ 2/06, OSNP 2006/15-16/239). Odmienne stanowisko zajął natomiast Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 2006 r. (III CZP 14/06, OSNC 2006/10/165), w

której przyjął, że w sytuacji, kiedy do wykazania umocowania nie wystarczy

pełnomocnictwo udzielone bezpośrednio pełnomocnikowi, lecz konieczne jest także

przedstawienie

innych

stosownych

dokumentów

potwierdzających,

że

osoba

udzielająca tego pełnomocnictwa jest uprawniona do działania za mocodawcę (w

rozpatrywanym wypadku chodziło o wykazanie, że pełnomocnictwa udzieliły osoby

wchodzące w skład organu osoby prawnej), to owe konieczne dokumenty stają się

częścią składową pełnomocnictwa i nie powinny podlegać pod względem wymaganej

formy dalej idącym rygorom, niż samo pełnomocnictwo. Radca prawny, adwokat lub

rzecznik patentowy są zatem upoważnieni do ich uwierzytelnienia. Bynajmniej nie jest

więc tak, że pogląd lansowany przez skarżącego jest jedynym możliwym do obrony.

Dokumenty zawarte w aktach nie uprawniają też do podważenia autentyczności

potwierdzenia zgodności z oryginałem pełnomocnictwa udzielonego radcy prawnemu

A. C. znajdującego się na k. (…).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przychyla się do

stanowiska przeważającego w orzecznictwie, uznając że rozciągnięcie pojęcia

pełnomocnictwa udzielonego pełnomocnikowi procesowemu na inne dokumenty, a już

w szczególności na inne pełnomocnictwa występujące w ciągu umocowań osób,

prowadzącym

do

upełnomocnienia

radcy

prawnego,

adwokata

lub

rzecznika

patentowego, byłoby rozszerzającą wykładnią przepisu szczególnego, do czego nie

uprawnia wzgląd na praktyczne trudności związane z uwierzytelnianiem tych

dokumentów przez notariusza (art. 79 i art. 98 pkt 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm.).

Jednak uchybienia w zakresie wykazania umocowania radcy prawnego A. C. na

wcześniejszych etapach postępowania nie stanowią w niniejszej sprawie podstawy

skutecznego zarzutu ze strony pozwanego, skoro nie wykazał on, by uchybienie to

wpłynęło na wynik sprawy. W postępowaniu kasacyjnym umocowanie radcy prawnego

A. C. nie budziło już zastrzeżeń, gdyż przedłożył on ciąg pełnomocnictw potwierdzonych

za zgodność z oryginałem przez notariusza.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna pozwanego podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39815 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 98 § 1 i 3 oraz

art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.