III CSK 18/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 18/07

POSTANOWIENIE

Dnia 22 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku L.S.

przy uczestnictwie W.R. i J.S.

o stwierdzenie nabycia spadku po K.S.

i dział spadku po L.S. i K.S.,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 22 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 31 stycznia 2006 r., sygn. akt [...],

1. odrzuca skargę kasacyjną w części zaskarżającej

oddalenie apelacji w zakresie oddalenia wniosków

o dział spadku;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

Uzasadnienie

L.S. – syn L.S., zmarłego w dniu 17 lipca 1973 r. oraz K.S., zmarłej w dniu

23 października 1991 r. - wnosił o stwierdzenie nabycia spadku po matce K.S. oraz

dokonanie działu spadku po ojcu L.S. oraz po matce K.S., twierdząc, że w skład

spadku po ojcu i po matce wchodzi gospodarstwo rolne.

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 31 marca 2005 r. stwierdził, że

spadek po K.S. nabyli na podstawie ustawy syn L.S. (wnioskodawca) w ½ części

oraz wnuki W.R. i J.S. (uczestnicy postępowania, którzy są dziećmi zmarłego w

dniu 27 listopada 1989 r. S.S. - drugiego syna K.S.) każdy po ¼ części.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek o dział spadku stwierdzając, że w jego skład nie

wchodzi majątek podlegający podziałowi. Z akt sprawy o stwierdzenie nabycia

spadku po L.S. jednoznacznie wynika, że w chwili jego śmierci w skład spadku

wchodziło jedynie posiadanie gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo rolne na

podstawie aktów własności ziemi wydanych w 1980 r., zgodnie z przepisami ustawy

z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych,

dalej jako „ustawa z dnia 26 października 1971 r.” lub „u.w.g.r.” (Dz.U. Nr 27,

poz.250 ze zm.) przeszło z dniem 4 listopada 1971 r. na własność wnioskodawcy i

jego małżonki oraz S.S. i jego małżonki. Wniosek o dział spadku po L.S. oraz po

K.S. podlegał więc oddaleniu, bowiem jest okolicznością bezsporną, że

gospodarstwo rolne, składające się z działek wymienionych w aktach własności

ziemi wydanych na rzecz synów L. i K. małżonków S. nie wchodzi w skład spadku i

brak jest innego majątku, który podlegałby działowi.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 31 stycznia 2006 r. oddalił

wniesioną od tego postanowienia apelację wnioskodawcy, podzielając ustalenia i

ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy. Podkreślił, że dokonywanie

odmiennych ustaleń, niż to wynika z treści aktów własności ziemi nie jest

dopuszczalne, albowiem wyłączona jest sądowa ich kontrola.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy, w której jako wartość przedmiotu

zaskarżenia wskazana została – tak jak we wniosku (k. 2 i 6) kwota 74 902 zł

(k. 83) oparta została na podstawie:

-

naruszenia prawa materialnego – art.1 ust. 1 u.w.g.r. przez uznanie, że na

podstawie aktów własności ziemi wydanych w 1980 r. wnioskodawca i jego

małżonka oraz brat wnioskodawcy S.S. i jego małżonka nabyli z mocy prawa

własność spornych nieruchomości,

-

naruszenia prawa procesowego – art. 365 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie,

że prawomocnym postanowieniem z dnia 9 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy

w K. stwierdził, że spadek po L.S. (ojcu wnioskodawcy) na podstawie

testamentu z dnia 5 lipca 1973 r. nabyli synowie: L.S. w 37 451/38 801

częściach oraz S.S. w 1350/38 801 częściach wraz z należącym do spadku

udziałem w gospodarstwie rolnym, co oznacza – i jest wiążące w

rozpoznawanej sprawie – że w chwili śmierci L.S. był właścicielem

gospodarstwa rolnego. Skarżący podniósł, że nie uwzględnienie tego

postanowienia skutkowało bezzasadnym uznaniem, że L. i K. małżonkowie

S. nie pozostawili po sobie majątku podlegającego podziałowi,

-

naruszenia prawa procesowego – art. 2 § 1 i art. 618 § 1 i 2 k.p.c., a także

art. 618 § 1 – 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. przez nierozpoznanie sporu

dotyczącego prawa własności spornego gospodarstwa rolnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 5191 § 4 pkt 4 k.p.c. skarga kasacyjna nie przysługuje

w sprawach dotyczących zniesienia współwłasności i działu spadku, jeżeli wartość

przedmiotu

zaskarżenia

jest

niższa

niż

sto

pięćdziesiąt

tysięcy

złotych.

Skoro wskazana w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa

od 150 000 zł, to w części zaskarżającej oddalenie apelacji w zakresie oddalenia

wniosków o dział spadku jako niedopuszczalna podlegała odrzuceniu (art. 398 6 § 3

k.p.c.).

Skarga kasacyjna w pozostałym zakresie, a więc dotyczącym oddalenia

apelacji od rozstrzygnięcia oddalającego wniosek o stwierdzenie, że w skład

spadku po K.S. wchodzi udział w gospodarstwie rolnym podlegała na podstawie art.

38914 k.p.c. oddaleniu jako nie uzasadniona z następujących przyczyn:

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

utrwalone

jest

stanowisko,

że po wejściu w życie art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie

niektórych ustaw, dalej jako „ustawa z dnia 19 października 1991 r.” (Dz.U. Nr 107,

poz. 464), czyli po dniu 1 stycznia 1992 r., stała się niemożliwa kontrola

administracyjna, ani też sądowa, decyzji administracyjnych wydanych przed dniem

6 kwietnia 1982 r., stwierdzających nabycie przez rolnika z mocy prawa - na

podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. - własności nieruchomości

rolnych, czyli decyzji zwanych aktami własności ziemi.

Pogląd taki wypowiedziany został m.in. w uchwale z dnia 30 czerwca 1992 r.

III CZP 73/92 (OSNCP 1992, z. 11, poz. 201), w uchwale z dnia 28 stycznia 1993 r.

III CZP 167/92 (OSNCP 1993, z. 6, poz. 105), a także w uzasadnieniu wyroku

z dnia 3 lutego 1994 r. II CRN 161/93 (nie publ.). Sąd Najwyższy w składzie

rozstrzygającym skargę kasacyjną przychyla się w pełni do wyrażanego dotychczas

poglądu i przytaczanych na jego uzasadnienie argumentów, co do braku

możliwości kontrolowania przez sądy decyzji administracyjnych (aktów własności

ziemi) po wejściu w życie powołanego art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

Przepis ten, podkreślając § 4 art. 8 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 81) i postanawiając, że do ostatecznych

decyzji wydanych na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. nie stosuje

się przepisów kodeksu postępowania administracyjnego dotyczących wznowienia

postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia lub zmiany decyzji, wyłączył

zarówno

administracyjną,

jak

i

sądową

kontrolę.

Artykuł

ustawy

z 19 października 1991 r. nie daje żadnych podstaw do wniosku, że ustawodawca,

wyłączając kontrolę administracyjną, wprowadził, czy też rozszerzył, zakres kontroli

sądowej.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 marca 1994 r., III CZP 18/94 (OSNC

1994, nr 10, poz. 186) stwierdził, że wyłączenie dopuszczalności wzruszenia

ostatecznych decyzji administracyjnych, wydanych na podstawie ustawy z dnia

26 października 1971 r., obejmuje również sytuacje, w których organ administracji

wydał w różnych datach dwie decyzje dotyczące tego samego przedmiotu

uwłaszczenia, na rzecz dwóch różnych osób. W uchwale tej Sąd Najwyższy

podkreślił jednocześnie, że powstały między tymi osobami spór o własność

rozstrzyga sąd powszechny w postępowaniu, w którym jego rozstrzygnięcie jest

niezbędne do załatwienia sprawy. Stanowisko to – zważywszy na podniesione

argumenty – zasługuje na akceptację.

W rozpoznawanej sprawie na sporne gospodarstwo rolne nie zostały wydane

dwa akty własności ziemi, które stwierdzałyby jej nabycie przez dwóch różnych

„właścicieli". Nie zaistniał zatem spór o własność, który powodowałby konieczność

jego rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym. Sąd Okręgowy nie mógł więc

naruszyć art. 2 § 1 i art. 618 § 1 i 2, art. art. 618 § 1 – 3 k.p.c. w zw. z art. 688

k.p.c., a także art.1 ust. 1 u.w.g.r. przez ich niezastosowanie. K.S. w chwili śmierci,

tj. w dniu 23 października 1991 r. nie była właścicielką gospodarstwa rolnego, ani

nawet jej posiadaczką. Gospodarstwo rolne na podstawie aktów własności ziemi z

mocy ustawy nabyli z dniem 4 listopada 1971 r. jej synowie. Nie było zatem

podstaw do stwierdzania, że w skład spadku po K.S. wchodzi gospodarstwo rolne i

orzekanie

o

dziedziczeniu

tego

gospodarstwa.

Zawarte

w

zaskarżonym

postanowieniu rozstrzygnięcie w części dotyczącej wniosku o stwierdzenie nabycia

spadku po K.S. w niczym nie narusza także art. 365 § 1 k.p.c., bowiem wydane w

sprawie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po L.S. nie ma mocy

wiążącej dla stwierdzenia nabycia spadku po K.S.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji.