III CSK 174/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 174/09

POSTANOWIENIE

Dnia 26 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Starosty Grodzkiego Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie B. P. kurator spadku nieobjętego po C. A. i L. A., M. A., N. A., A. F.,

P. A., D. D. (…),

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 23 października 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

1)

oddala skargę kasacyjną,

2)

zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki postępowania D. D. kwotę

2.717 (dwa tysiące siedemset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 października 2008 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił

apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego Prezydenta Miasta K.

wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 16 kwietnia 2008 r., którym

Sąd ten oddalił wniosek o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa przez zasiedzenie

z dniem 1 stycznia 1985 r. własności nieruchomości położonej w K. przy ul. K., objętej

wykazem hipotecznym Lwh 122 K.(…), obejmującym parcelę kat. 193 L. spis 81.

Według ustaleń Sądu Rejonowego, zaaprobowanych przez Sąd Okręgowy, od 1

lutego 1945 r. sporna nieruchomość znajdowała się we władaniu Okręgowego Urzędu

Likwidacyjnego. Postanowieniem z dnia 16 marca 1949 r. Sąd Grodzki w K. wprowadził

I. M., E. z M. F. i E. M. w posiadanie nieruchomości. Osoby te nie objęły jednak tej

nieruchomości w posiadanie. Dzielnicowy Zarząd Budynków Mieszkalnych w K.

prowadził karty ewidencyjne lokali mieszkalnych w budynku i zawierał umowy najmu

lokali znajdujących się na nieruchomości. Prezydium Dzielnicowej Rady Mieszkaniowej

w K. decyzjami przydzielało lokale w kamienicy. W 1977 r. lokale były przydzielane

przez Dzielnicowy Zarząd Budynków Mieszkalnych, który w 1989 r. wydawał

zaświadczenia o uzyskaniu uprawnień do zajmowania lokali w budynku na podstawie

umowy najmu. Od 1990 r. Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej, a od 1997 r.

Przedsiębiorstwo Usług Mieszkaniowych S.(…), wydawały decyzje o przydziale lokali

mieszkalnych oraz zawierały umowy najmu lokali. Jednostki organizacyjne Skarbu

Państwa dokonywały prac remontowych na nieruchomości o charakterze incydentalnym.

W sierpniu 1983 r. Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w K. przeprowadziło

remont dachu nieruchomości. W październiku 1997 r. przeprowadzono połączenie

instalacji elektrycznej. W kwietniu 1998 r. przeprowadzono roboty instalacji gazowych.

W kwietniu 1999 r. przeprowadzony został remont instalacji elektrycznej. Decyzją

z listopada 2000 r. Wydział Nadzoru Budowlanego Urzędu Miasta K. nakazał zarządcy

budynku przy ul. K. wykonać m.in. prawidłową wentylację w łazienkach wskazanych

mieszkań. W marcu 2001 r. na zlecenie Przedsiębiorstwa Usług Mieszkaniowych S.(…)

przeprowadzono roboty zduńskie. Lokatorzy nie pokrywali kosztów remontów.

Wierzytelności

Skarbu

Państwa

z

tytułu

nakładów

na

nieruchomość

zostały

zabezpieczone hipoteką przymusową. Zarządzeniem z dnia 14 lipca 2004 r. Prezydent

Miasta K. określił budynki stanowiące własność osób nieznanych z miejsca pobytu,

pozostających w zarządzie Gminy Miejskiej K., które nie stały się własnością Skarbu

Państwa. Wśród tych nieruchomości wymieniono nieruchomość położoną w K. przy ul.

K..

Sąd Okręgowy uznał za prawidłową ocenę Sądu Rejonowego, że wnioskodawca

nie udowodnił przesłanek zasiedzenia nieruchomości. Skarb Państwa nie posiadał woli

właścicielskiego władztwa nad nieruchomością, nie wykonywał czynności władania

nieruchomością w imieniu własnym, lecz za i dla kogo innego. Wnioskodawca

sprawował zarząd nieruchomością początkowo na podstawie przepisów dekretu z dnia 8

marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Nie było to posiadanie w

rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, lecz dzierżenie. Podobnie jak władanie

nieruchomością w okresie późniejszym. Wprawdzie w sprawie brak było decyzji

dotyczącej

przejęcia

budynku

w

zarząd

państwowy,

wydanej

na

podstawie

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie

przejmowania budynków w zarząd państwowy, jednakże działania Skarbu Państwa

począwszy od 1945 r. do drugiej połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, świadczą

o władaniu przez wnioskodawcę nieruchomością w sposób charakterystyczny dla

okresu publicznej gospodarki lokalami, a więc w zakresie wykonywania zarządu.

Przemawia za tym sporządzenie w dniu 1 lutego 1945 r. przez Okręgowy Urząd

Likwidacyjny opisu przedmiotowej nieruchomości, a następnie wpisywanie do księgi

wieczystej – do 1961 r. - hipotek zabezpieczających nakłady poniesione w związku

z prowadzeniem zarządu. Podstawą wpisów były decyzje wydane na podstawie § 8

powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca

1959 r. Czynności Skarbu Państwa ograniczały się do działań charakterystycznych dla

publicznej gospodarki lokalami i polegały na zawieraniu przez jednostki organizacyjne

Skarbu Państwa umów najmu, przydzielaniu poszczególnych lokali i dokonywaniu

bieżących remontów i napraw. Nie były to remonty kapitalne i były wykonywane w

odległych od siebie okresach czasu, począwszy od 1983 r. do 2001 r.

Wnioskodawca nie wykazał także, aby po wydaniu przez Sąd Grodzki w K. w dniu

16 marca 1949 r. postanowienia o przywróceniu posiadania nieruchomości jej

właścicielom, wnioskodawca zmienił w zauważalny dla otoczenia sposób władania

nieruchomością, co mogłoby dowodzić zmianę charakteru władania nieruchomością

przez Skarb Państwa. Dla oceny charakteru tego władania istotne znaczenie miało

także zarządzenie Prezydenta Miasta K. z dnia 14 lipca 2004 r. określające zasady

gospodarowania lokalami mieszkalnymi w budynkach pozostających w zarządzie Gminy

Miejskiej K., w którym wskazano, że nieruchomości te – wśród nich nieruchomość objęta

wnioskiem – nie stały się własnością Skarbu Państwa.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

w

K. skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, który zaskarżył postanowienie w całości. Skargę kasacyjną oparto na

podstawie naruszenia prawa materialnego:

-

art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 50 § 1 i 2 w zw. z art. 296 § 1

dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319)

w zw. z art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające

kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94);

-

art. 338 k.c. w zw. z art. 297 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo

rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319);

-

art. 336 k.c. w zw. z art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo

rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319);

-

art. 339 k.c. w z art. 6 k.c. oraz art. 298 dekretu z dnia 11 października 1946 r.

Prawo rzeczowe w zw. z art. 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne

prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311), a także art. 298 dekretu Prawo

rzeczowe w zw. z art. 7 dekretu Przepisy ogólne prawa cywilnego z dnia 12

listopada 1946 r. (Dz. U. Nr 67, poz. 369).

W

skardze

powołano

także

jako

jej

podstawę

naruszenie

przepisów

postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 234 k.p.c. w zw. z

art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 670 § 1 k.p.c., art. 677 § 1 k.p.c. w zw. z art. 610 § 1 k.p.c.,

art. 217 § 2 k.p.c., art. 316 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz orzeczenie

co do istoty sprawy przez uwzględnienie wniosku Skarbu Państwa o stwierdzenie

zasiedzenia z dniem 1 stycznia 1985 r. własności nieruchomości objętej wnioskiem

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia przepisów postępowania art. 670 § 1

k.p.c., art. 677 § 1 k.p.c. w zw. z art. 610 § 1 k.p.c., art. 217 § 2 k.p.c., art. 316 k.p.c. i

art. 13 § 2 k.p.c., gdyż Sąd Okręgowy dokonał ustaleń faktycznych istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy obejmujący okres także po 1961 roku, gdy nastąpił ostatni wpis

hipoteki przymusowej na rzecz Skarbu Państwa i dokonał oceny prawnej tych

okoliczności faktycznych. Nie było obowiązkiem Sądu Okręgowego poszukiwanie

dalszych okoliczności faktycznych, istotnych dla oceny władania nieruchomością

wykonywanego przez Skarb Państwa, ponad wskazane przez wnioskodawcę i

uczestników postępowania.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma ocena charakteru władania

sporną nieruchomością przez Skarb Państwa, czy było to posiadanie samoistne, czy

dzierżenie. Aby doszło do zasiedzenia nieruchomości niezbędne jest bowiem samoistne

posiadanie nieruchomości przez czas oznaczony ustawą (art. 172 k.c.). Posiadaczem

samoistnym rzeczy – jak stanowi art. 336 k.c. - jest ten kto rzeczą faktycznie włada jak

właściciel. W posiadaniu samoistnym oprócz elementu faktycznego władania rzeczą

(corpus), które treścią odpowiada faktycznemu władztwu nad rzeczą wykonywanemu

przez właściciela, występuje również element woli – zamiar posiadania rzeczy dla siebie

(cum animo rem sibi habendi).

Z art. 339 k.c. wynika domniemanie prawne, że ten kto rzeczą faktycznie włada,

jest posiadaczem samoistnym. Dlatego strona twierdząca, że jest posiadaczem

samoistnym rzeczy wystarczy, iż wykaże władanie rzeczą w sposób odpowiadający

treścią władaniu rzeczą wykonywanemu przez jej właściciela. Na stronę kwestionującą

samoistne posiadanie, zgodnie z art. 6 k.c., przechodzi ciężar podważenia tego

domniemania, w szczególności konieczność wykazania braku elementu woli po stronie

władającego rzeczą - posiadania rzeczy dla siebie. Domniemanie samoistnego

posiadania, wynikające z art. 339 k.c., obowiązuje od chwili wejścia w życie kodeksu

cywilnego. Wcześniej, w art. 298 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo

rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319), zawarte było domniemanie, że osoba, która rzeczą

faktycznie włada, jest posiadaczem. Wbrew zarzutowi zawartemu w skardze kasacyjnej

Sąd Apelacyjny nie naruszył wskazanych wyżej przepisów dotyczących domniemania

posiadania oraz posiadania samoistnego, jak również ciężaru dowodu. Domniemania te

miały charakter domniemań wzruszalnych, a Sąd Okręgowy ocenił, że dowody

przeprowadzane w sprawie uzasadniały przyjęcie, że władanie nieruchomością Skarbu

Państwa nie było posiadaniem, lecz dzierżeniem.

Zgodnie z art. 338 k.c., a wcześniej art. 297 dekretu z dnia 11 października 1946

r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319), dzierżenie różniło się od posiadania tym, że

dzierżyciel nie miał woli posiadania rzeczy dla siebie, lecz sprawował władztwo nad

rzeczą w cudzym imieniu (animus possidendi rem pro alieno). Także w przypadku

dzierżenia oprócz elementu psychicznego wyróżnia się element faktycznego władztwa

nad rzeczą, którego zakres może odpowiadać władaniu rzeczą przez jej właściciela. Z

tego względu wykazanie przez wnioskodawcę w sprawie, że sposób jego władania

rzeczą - wydawanie decyzji dotyczących najmu lokali znajdujących się w budynku

położonym na spornej nieruchomości, zawieranie umów najmu lokali, pobieranie

czynszów od najemców lokali oraz dokonywanie remontów - odpowiadał władaniu

wykonywanemu przez właściciela nieruchomości, nie wyłączało możliwości przyjęcia

przez Sąd, że wnioskodawca był jedynie dzierżycielem rzeczy. Dotyczyło to niewątpliwie

początkowego okresu władania nieruchomością wykonywanego przez wnioskodawcę na

podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz. U. z 1946 r., Nr 13, poz. 87 ze zm.). Według utrwalonego stanowiska

judykatury (por. uchwała Izby Cywilnej SN z dnia 24 maja 1956 r. z uzupełnieniem

wprowadzonym uchwałą z dnia 26 października 1956 r., 1 CO 9/56, OSN z 1957 r., nr 1,

poz. 1, postanowienie SN z dnia 24 maja 2005 r., V CK 664/04, niepubl.) władanie

Skarbu Państwa wykonywane na podstawie przepisów tego dekretu było władaniem za

właściciela lub posiadacza, nie było więc posiadaniem w rozumieniu prawa cywilnego.

Przyjęcie,

że

od

chwili

objęcia

nieruchomości

we

faktyczne

władanie

wnioskodawca nie był jej posiadaczem nie eliminowało możliwości późniejszej zmiany

charakteru władania tą nieruchomością z dzierżenia w posiadanie o charakterze

samoistnym. Na gruncie prawa polskiego nie ma bowiem zastosowania zasada nemo

sibi ipse causam possessionis mutare potest. Aby doszło do zmiany dzierżenia w

posiadanie władający faktycznie rzeczą, musi zamanifestować w sposób zauważalny dla

innych podmiotów (właściciela i otoczenia), zmianę sposobu władania nieruchomością,

podobnie jak ma to miejsce w przypadku zmiany charakteru posiadania rzeczy z

zależnego w posiadanie samoistne (por. postanowienie SN z dnia 13 marca 1971 r., III

CRN 516/70, OSPiKA z 1971 r., nr 11, poz. 207, postanowienie SN z dnia 17 grudnia

1999 r., III CKN 9/99, niepubl., postanowienie SN z dnia 29 września 2004 r., II

CK 550/03,

niepubl.).

Zmiana

dzierżenia

nieruchomości

przez

wnioskodawcę

w posiadanie mogła nastąpić w związku z wydaniem przez Sąd Grodzki w K.

postanowienia o przywróceniu posiadania nieruchomości podlegającej przepisom

dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (por.

postanowienie SN z dnia 4 stycznia 1966 r., III CR 164/65, PUG z 1996 r., nr 7, poz.

242, postanowienie SN z dnia 14 czerwca 1996 r., II CRN 15/96, niepubl.). Dostrzegł to

Sąd Okręgowy, który przyjął, że z chwilą wydania w dniu 16 marca 1949 r. przez Sąd

Grodzki w K. postanowienia o przywróceniu posiadania nieruchomości wskazanym w

nim osobom, zaczęło działać w stosunku do wnioskodawcy, który nadal władał sporną

nieruchomością, domniemanie z art. 339 k.c. Również i w tym przypadku Sąd Okręgowy

ocenił, że domniemanie to zostało wzruszone z uwagi na ustalone w sprawie

okoliczności dotyczące władania nieruchomością przez Skarb Państwa po wydaniu

wymienionego postanowienia Sądu Grodzkiego w K.. Dotyczy to wpisów hipotek

przymusowych dla zabezpieczenia wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu nakładów

poniesionych na nieruchomości oraz dokonywaniu przez wnioskodawcę jedynie

ograniczonych

i

w

odległych

odstępach

czasowych

prac

remontowych

na

nieruchomości. Na podważenie domniemania wynikającego z art. 339 k.c. miała wpływ

także treść zarządzenia Prezydenta Miasta K. z dnia 14 lipca 2004 r.

Za prawidłową należy uznać ocenę Sądu Okręgowego, że samo wydanie

postanowienia z dnia 16 marca 1949 r. Sądu Grodzkiego w K. o przywróceniu

posiadania osobom wymienionym w tym postanowieniu, nie musiało oznaczać

automatycznego przekształcenia się dzierżenia nieruchomością przez Skarb Państwa w

posiadanie samoistne. Z chwilą wydania tego postanowienia odpadła dotychczasowa

podstawa prawna władania nieruchomością przez Skarb Państwa na podstawie

przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

(Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Dalsze faktyczne władanie nieruchomością przez Skarb

Państwa nie musiało jednak oznaczać, że od tej chwili wnioskodawca miał wolę

władania nieruchomością dla siebie, w sytuacji gdy wymienione w postanowieniu Sądu

Grodzkiego w K. osoby, którym przywrócono posiadanie nieruchomości, pozostawały

poza granicami Państwa i nie wystąpiły o wydanie spornej nieruchomości, w

konsekwencji czego Skarb Państwa nie mógł im zwrócić tej nieruchomości. Brak jest

ustaleń, aby bezpośrednio po wydaniu postanowienia Sądu Grodzkiego w K. Skarb

Państwa

podejmował

wobec

nieruchomości

takie

działania

faktyczne,

które

wskazywałyby na zmianę charakteru władania nieruchomością z dzierżenia we władanie

właścicielskie. Remonty na nieruchomości zostały wykonane przez wnioskodawcę

dopiero po kilku latach od chwili wydania postanowienia Sądu o przywróceniu

posiadania nieruchomości. W następstwie poniesienia nakładów na nieruchomość

zostały wydane decyzje administracyjne o zabezpieczeniu hipotecznym wierzytelności

Skarbu Państwa z tytułu poniesionych nakładów, które nie znalazły pokrycia w

dochodach uzyskiwanych z tej nieruchomości. Decyzje te stały się podstawą wpisu

hipotek przymusowych na spornej nieruchomości.

Dla oceny charakteru władania nieruchomością przez Skarb Państwa istotne

znaczenie ma na jakiej podstawie prawnej wydano decyzje administracyjne oraz

zażądano dokonania wpisu hipotek przymusowych. Podstawę wydanych decyzji

administracyjnych, a następnie złożenia wniosków o wpis hipotek przymusowych,

stanowiły regulacje prawne dotyczące publicznej gospodarki lokalami zawarte w

rozporządzeniu Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie

przejmowania budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237 z późn. zm.). Z

przepisów powołanego wyżej rozporządzenia wynikało jednoznacznie, że zarząd

sprawowany przez Skarb Państwa był wykonywany na rzecz właściciela nieruchomości

z przyczyn określonych w rozporządzeniu (zmierzających do zachowania budynku w

należytym stanie) i miał charakter czasowy. Zgodnie bowiem § 10 tego rozporządzenia

zarząd budynkiem będzie przywrócony właścicielowi gdy ustaną przyczyny, które

spowodowały przejęcie budynku w zarząd państwowy. Zarząd nieruchomością

wykonywany

na

podstawie

przepisów

wymienionego

rozporządzenia

nie

był

posiadaniem w rozumieniu przepisów prawa cywilnego (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 1993 r., II CRN 43/93, niepubl. oraz postanowienie SN z

dnia 22 października 1997 r., II CKU 87/97, niepubl., postanowienie SN z dnia 20

października 1997 r., II CKN 408/97, OSNC z 1998 r., nr 4, poz. 61). Z ustaleń

faktycznych Sądu Okręgowego wprawdzie nie wynika, aby w stosunku do spornej

nieruchomości została wydana decyzja administracyjna o przejęciu nieruchomości w

zarząd państwowy, zgodnie z przepisami § 2 – 7 rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r., jednakże przepisy tego rozporządzenia stały się

podstawą wydania decyzji administracyjnych o hipotecznym zabezpieczeniu na

nieruchomości wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu nakładów poniesionych przez

zarządcę w związku z prowadzeniem zarządu, które nie znalazły pokrycia w dochodach

z niej uzyskiwanych. Z § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia

9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy wynika, że

zabezpieczeniu hipotecznemu na wskazanej podstawie prawnej podlegały jedynie

nakłady poniesione przez organ (właściwy do spraw gospodarki mieszkaniowej organ

prezydium rady narodowej) w związku z wprowadzeniem zarządu nieruchomości.

Przesłanką wydania decyzji administracyjnej o zabezpieczeniu hipotecznym nakładów

poniesionych na nieruchomości musiało więc być ustalenie organu administracji

państwowej, że nieruchomość została przejęta w zarząd państwowy. Ma to decydujące

znaczenie dla ustalenia czy wnioskodawca miał w tym czasie wolę posiadania

nieruchomości dla siebie. Skoro jednostki organizacyjne Skarbu Państwa sądziły,

chociażby mylnie, że nieruchomość została przejęta w zarząd państwowy wykluczało to

tym samym, aby w tym samym czasie Skarb Państwa miał równocześnie wolę

posiadania tej nieruchomości dla siebie, a w konsekwencji by był samoistnym

posiadaczem tej nieruchomości.

W przypadku badania charakteru władania rzeczą przez Skarb Państwa powstaje

zagadnienie metody ustalenia elementu woli władania rzeczą przez ten podmiot dla

siebie (cum animo rem sibi habendi). Zamiar posiadania rzeczy dla siebie przez

posiadacza wykazać można jedynie pośrednio poprzez analizę zewnętrznych zachowań

posiadacza wobec rzeczy, którą faktycznie włada. W przypadku Skarbu Państwa ta

metoda może zawodzić albowiem niekiedy władanie Skarbu Państwa cudzą rzeczą

odpowiada treścią zakresowi władania rzeczą przez właściciela, a w rzeczywistości nie

ma charakteru posiadania w rozumieniu prawa cywilnego. Przykładem tego jest

władanie przez Skarb Państwa cudzymi nieruchomościami na podstawie przepisów

ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz. U. Nr 17,

poz. 97 ze zm.), dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.), rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd

państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki

Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 5 października 1974 r. w sprawie przejmowania

budynków nie stanowiących własności jednostek gospodarki uspołecznionej w zarząd

terenowych organów administracji państwowej lub jednostek gospodarczych (Dz. U. Nr

37, poz. 222). W wymienionych przypadkach władanie nieruchomościami przez Skarb

Państwa, mimo że odpowiadało treścią faktycznemu władaniu nieruchomością przez

właściciela było władaniem za właściciela lub posiadacza, nie był więc posiadaniem

samoistnym (por. uchwałę Izby Cywilnej SN z dnia 24 maja 1956 r. z uzupełnieniem

wprowadzonym uchwałą z dnia 26 października 1956 r., 1 CO 9/56, OSN z 1957 r., nr I,

poz. 1, uchwała siedmiu sędziów SN z dnia 8 grudnia 1987 r., III CZP 47/87, OSNCP

1988, nr 7-8, poz. 91, uchwała z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP 133/92, OSP z 1993

r., nr 7-8, poz. 153, orzeczenie SN z dnia 18 maja 1993 r., II CRN 43/93, niepubl.,

postanowienie SN z dnia 22 października 1997 r., II CKU 87/97, niepubl. postanowienie

SN z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/2003, niepubl., wyrok SN z dnia 3 lutego 2006 r., I

CSK 17/2005, niepubl.). O charakterze władania nieruchomością przez Skarb Państwa

– czy było to posiadanie czy dzierżenie – nie przesądzała analiza zewnętrznych form

władania nieruchomością przez Skarb Państwa, lecz analiza podstawy prawnej tego

władania, która wskazywała, że władanie nieruchomością jest wykonywane przez Skarb

Państwa w imieniu właściciela lub posiadacza nieruchomości, a tym samym bez

zamiaru posiadania nieruchomości dla siebie. Skoro więc – w rozpoznanej sprawie podstawą prawną decyzji administracyjnych o zabezpieczeniu hipotecznym nakładów

poniesionych przez Skarb Państwa na nieruchomości, a następnie złożenia wniosków o

wpis hipotek przymusowych w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości,

stanowiły

przepisy

mające

zastosowanie

w

przypadku

wykonywania

zarządu

nieruchomością, które nie miało cech posiadania w rozumieniu przepisów prawa

cywilnego, to ma to istotny wpływ na ocenę istnienia u wnioskodawcy, albo jej braku,

woli posiadania nieruchomości dla siebie. Wpis hipotek, na wniosek władającego

nieruchomością Skarbu Państwa, miał ponadto takie znaczenie, że świadczył o

zamiarze odzyskania w przyszłości środków finansowych wydatkowanych na remont

nieruchomości przez wnioskodawcę od właścicieli nieruchomości, co wyklucza, aby

środki te były wydatkowane przez wnioskodawcę w ramach władania nieruchomością

dla siebie, lecz w imieniu i na rachunek jej właścicieli. Przedstawione wyżej argumenty

wykluczają

zasadność

stanowiska

wnioskodawcy,

przedstawionego

w

skardze

kasacyjnej, że wpis hipotek przymusowych świadczył jedynie o zabezpieczeniu

interesów fiskalnych Skarbu Państwa i co najwyżej potwierdzał, że wnioskodawca był

posiadaczem nieruchomości w złej wierze.

Z ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy, zgodnie z

art. 39813 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., jest związany nie wynika, aby podstawą

decyzji administracyjnych oraz złożenia wniosków o wpis hipotek stanowiły, wymienione

w skardze kasacyjnej, przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o remontach i

odbudowie oraz wykańczaniu budowy i nadbudowie budynków (Dz. U. Nr 27, poz. 166 z

późn. zm.), lecz przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9

czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy. Według tych

ustaleń remonty dokonane na nieruchomości nie miały charakteru remontów kapitalnych

budynku, a tylko takie, zgodnie z § 8 ust. 3 rozporządzenia, były przeprowadzane na

zasadach określonych w ustawie z dnia 22 kwietnia 1959 r. o remontach i odbudowie

oraz wykańczaniu i nadbudowie budynków mieszkalnych.

Jak ustalił Sąd Okręgowy po dokonaniu wpisów hipotek przymusowych

wnioskodawca nie zamanifestował, w sposób wyraźny i dostrzegalny dla otoczenia,

zmiany charakteru władania nieruchomością. Wręcz przeciwnie skala nakładów

na nieruchomości była ograniczona do minimum, przy czym jeden z remontów

(obejmujący wentylację lokali) został nawet wymuszony decyzją administracyjną przez

organ nadzoru budowlanego. Takie zachowanie wnioskodawcy – odbiegające od

zachowania właściciela rzeczy wykazującego przeciętną miarę dbałości o własną

nieruchomość – potwierdza, że wnioskodawca nie zmienił charakteru władania

nieruchomością. Nie podważa tego okoliczność braku zawiadamiania przez jednostki

organizacyjne

Skarbu

Państwa

zarządzające

nieruchomością

współwłaścicieli

nieruchomości o zamiarze i skali planowanych na nieruchomości remontów w sytuacji,

gdy aktualni współwłaściciele nieruchomości oraz ich miejsce zamieszkania, nie były

znane wnioskodawcy. Zasadnie przyjął także Sąd Okręgowy, że brak u wnioskodawcy

woli posiadania nieruchomości dla siebie uzasadnia również treść zarządzenia

Prezydenta Miasta K. z dnia 14 lipca 2004 r., która potwierdza, że według dokumentacji

posiadanej przez jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, w oparciu o którą wydano to

zarządzenie, nieruchomość miała status rzeczy znajdującej się jedynie w zarządzie

wnioskodawcy.

Z powyższych względów za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art.

234 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., gdyż domniemania prawne powołane w skardze

kasacyjnej zostały skutecznie podważone dowodami przeprowadzonymi w sprawie. W

konsekwencji skoro wnioskodawca nie wykazał, że był posiadaczem samoistnym

nieruchomości - o którym stanowi art. 336 k.c., a wcześniej art. 296 § 1 dekretu z dnia

11 października 1946 r. Prawo rzeczowe - a jedynie jej dzierżycielem w rozumieniu art.

338 k.c., poprzednio art. 297 dekretu Prawo rzeczowe, to tym samym Sąd Okręgowy nie

naruszył przepisów art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 50 § 1 i 2 w zw. z

art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe w zw. z art. XLI § 2

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr

16, poz. 94) przyjmując, że wnioskodawca nie nabył prawa własności nieruchomości

objętej wnioskiem przez zasiedzenie.

Uwzględniając powyższe skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art.

39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono

na podstawie art. 520 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 398 21 k.p.c. i art. 13 § 2

k.p.c.