III CSK 17/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 17/12

POSTANOWIENIE

Dnia 28 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Prokuratora Prokuratury Rejonowej w M. oraz Gminnej

Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w K.

przy uczestnictwie A. L.

o zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W uwzględnieniu wniosków Prokuratora Rejonowego w M. i Gminnej Komisji

Rozwiązywania

Problemów

Alkoholowych

w

K.,

Sąd

Rejonowy

w

M.,

postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2011 r., orzekł wobec uczestnika A. L. obowiązek

poddania

się

leczeniu

odwykowemu

w stacjonarnym

zakładzie

leczenia

odwykowego, przy czym do czasu uzyskania stosownego skierowania, nałożył na

niego obowiązek podjęcia i kontynuowania terapii w warunkach niestacjonarnego

zakładu leczenia odwykowego.

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji oparł na następujących

ustaleniach faktycznych. Uczestnik wykazuje objawy zespołu uzależnienia od

alkoholu w postaci osiowych symptomów, jak silne, natrętne pragnienie spożywania

alkoholu, brak kontroli zachowań pod wpływem alkoholu, narastające i postępujące

zaniedbywanie

alternatywnych

źródeł

przyjemności

i

zainteresowań

oraz

nadużywanie alkoholu, pomimo oczywistej wiedzy o jego szkodliwości dla zdrowia.

W związku z tym wymaga objęcia go obowiązkiem leczenia odwykowego

w warunkach niestacjonarnego zakładu lecznictwa odwykowego, a gdyby taka

forma terapii okazała się nieskuteczna, powinien się leczyć w warunkach

stacjonarnych. Uczestnik neguje jednak problem uzależnienia od alkoholu i nie

chce dobrowolnie poddać się leczeniu. Będąc pod wpływem alkoholu, wszczynał

awantury, wyzywał żonę E. L., przejawiał agresję wobec niej, także w obecności

dzieci. W ich domu, w 2009 r., miały miejsce dwie interwencje Policji.

Wyrokiem z dnia 20 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy umorzył warunkowo - na

okres próby wynoszący 2 lata -

postępowanie karne przeciwko uczestnikowi,

oskarżonemu o to, że w okresie od listopada 2007 r. do 2 grudnia 2009 r. znęcał się

fizycznie i psychicznie nad swoją żoną w ten sposób, iż wszczynał awantury w

miejscu zamieszkania, w trakcie których kopał ją, dusił, wypędzał z domu, groził

pozbawieniem życia oraz ubliżał słowami powszechnie uznanymi za obelżywe.

Ponadto Sąd zobowiązał go do powstrzymania się od nadużywania alkoholu oraz

od kontaktów z żoną w stanie nietrzeźwym.

Uczestnik pozostaje z E. L. w związku małżeńskim od 22 lat. Mają dwóch

synów, starszego T., który założył własną rodzinę, oraz małoletniego P., w

stosunku do którego uczestnik ma orzeczony obowiązek alimentacyjny w kwocie

600 zł miesięcznie. Synowie są związani emocjonalnie z uczestnikiem.

Od 2007 r. A. L. przebywa na emeryturze. Cierpi na przewlekły pourazowy

ból głowy, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa oraz dyskopatię. Mieszka we

wspólnym domu z żoną, ale często nocuje u swojej matki. Żona uczestnika miała

próbę samobójczą i z tego względu uczestniczy w terapii grupowej organizowanej

przez Poradnię Zdrowia Psychicznego.

W tych okolicznościach Sąd Rejonowy uznał, iż zachodzą przesłanki do

nałożenia na uczestnika obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, gdyż jest

osobą uzależnioną od alkoholu i wskutek tego powoduje rozkład życia rodzinnego.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, A. L. powinien odbywać przymusowe leczenie

odwykowe w warunkach stacjonarnego zakładu. Mając jednak na uwadze odległe

terminy leczenia, wyznaczane przez szpitale, uznał, że do czasu otrzymania

skierowania celowe jest zobowiązanie go do podjęcia leczenia w warunkach

ambulatoryjnych.

W wyniku apelacji uczestnika Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem

z dnia 13 października 2011 r. zmienił orzeczenie Sądu Rejonowego, stosując

wobec uczestnika obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu, ale w

niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. W pozostałym zakresie

apelacja została oddalona.

Sąd drugiej instancji w pełni podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji

w zakresie istnienia przesłanek do zastosowania wobec uczestnika przymusowego

leczenia. Zwrócił uwagę, że co prawda ostatnie awantury domowe wywołane przez

niego pod wpływem alkoholu miały miejsce w 2009 r., to jednak w ocenie Sądu

Okręgowego również i po tej dacie odurzał się alkoholem i w takim stanie wracał do

domu, co miało negatywny wpływ na psychikę i prawidłowy rozwój małoletniego

syna stron. Natomiast w zakresie rodzaju orzeczonego przez Sąd Rejonowy

zakładu leczenia odwykowego Sąd drugiej instancji uznał, iż zgromadzony

w sprawie materiał dowodowy w postaci opinii dwóch zespołów biegłych

jednoznacznie przemawiał za zastosowaniem

w stosunku do A. L. leczenia

odwykowego w zakładzie niestacjonarnym.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach zaskarżenia uczestnik

domaga się uchylenia postanowienia Sądu Okręgowego i poprzedzającego

postanowienia Sądu Rejonowego, a w konsekwencji przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie orzeczenia co do

istoty sprawy i oddalenie wniosków Prokuratora Rejonowego w M. oraz Gminnej

Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w K.

W ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 26 ust. 1 w zw. z art.

24 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowywaniu w trzeźwości

i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jednolity: Dz. U. z 2007 r. nr 70, poz. 473 ze

zm. – zwana dalej u.w.t.p.a.), polegające na przyjęciu, iż przesłanka uzasadniająca

zobowiązanie

do

podjęcia

obowiązkowego

leczenia

w

stacjonarnym

lub

niestacjonarnym zakładzie leczenia odwykowego, musi występować w chwili

orzekania, a pomimo tego zastosowanie tych przepisów do stanu faktycznego nie

występującego w czasie orzekania.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 382 k.p.c.

w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. , art. 316 § 1 k.p.c.

i art. 13 § 2 k.p.c., polegające na dokonaniu przez Sąd drugiej instancji

uzupełniających

ustaleń

faktycznych

bez

przeprowadzenia

postępowania

dowodowego, a także niewyjaśnienie przyczyn pominięcia wyników wywiadów

kuratora przeprowadzonych w sprawie karnej po wyroku warunkowo umarzającym

postępowanie w stosunku do uczestnika; art. 236 k.p.c., art. 217 § 2 k.p.c.,

art. 224 § 2 k.p.c., art. 286 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 381

k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c., przez nierozpoznanie wniosku o dopuszczenie

i przeprowadzenie dowodów z zeznań jego synów, na okoliczność jego stosunku

do obowiązków rodzinnych, związanych z wychowywaniem i pomocą synom oraz

poprawnych relacji, panujących obecnie w rodzinie, jak również na okoliczność

sprawowania przez niego opieki nad swoją matką S. L., a ponadto przez pominięcie

dowodu z uzupełniającego przesłuchania biegłych psychologów i psychiatrów,

wydających pisemne opinie, na okoliczność ustalenia czy objawy neurologiczne

uczestnika, przejawiające się w drżeniu rąk i

negatywnej próbie Romberga,

pozostają w związku z urazami głowy, jakich doznał, czy też są objawami

nadużywania alkoholu; art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., przez

pominięcie zarzutów apelacyjnych naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 233

§ 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przymusowe leczenie odwykowe jest wyjątkiem od zasady dobrowolności

poddania się takiemu leczeniu przez osoby uzależnione od alkoholu (art. 21 ust. 2

u.w.t.p.a.). Zgodnie z art. 26 ust. 1 w zw. z art. 24 u.w.t.p.a., orzeczenie

o zastosowaniu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa

odwykowego może zapaść w stosunku do osób, które w związku z nadużywaniem

alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizują małoletnich, uchylają się

od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny. Z treści

powyższych przepisów wynika, iż do orzeczenia przymusowego leczenia

odwykowego konieczne jest zaistnienie kumulatywnie przesłanki medycznej

(nadużywanie alkoholu) oraz przesłanki społecznej w postaci choćby jednego

z wymienionych w art. 24 u.w.t.p.a. negatywnych zachowań, wymierzonych

w bezpieczeństwo i porządek publiczny, względnie w prawa i wolności innych

osób. Zatem z punktu widzenia normatywnego stosowanie przymusowego leczenia

osób uzależnionych od alkoholu leży przede wszystkim w interesie społecznym

i ma służyć usunięcia zagrożenia ze strony takich osób w sferze życia rodzinnego

i społecznego. Nie ma natomiast podstaw prawnych do umieszczenia osoby

nadużywającej alkoholu w zakładzie lecznictwa odwykowego wyłącznie przez

wzgląd na jej interes, jeśli swoim zachowaniem nie realizuje przesłanki społecznej

poprzez powodowanie rozkładu życia rodzinnego, demoralizację małoletnich,

uchylanie się od

pracy, czy systematyczne zakłócanie spokoju i porządku

publicznego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2007 r.,

V CSK

241/07,

OSNC-ZD

2009/1/1,

uzasadnienie

wyroku

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 lipca 2006 r., K 43/05, OTK-A 2006/7/78 oraz

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 października 1972 r.,

III CRN 222/72, OSPiKA 1973/11/220, wydanego na gruncie art. 13 poprzednio

obowiązującej ustawy z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu, Dz. U.

Nr 69, poz.434 ze zm., będącego odpowiednikiem art. 24 u.w.t.p.a.).

Obie przesłanki (medyczna i społeczna) wymagane do zastosowania

przymusowego leczenia odwykowego muszą występować w chwili orzekania co

do istoty sprawy przez sądy meriti. Nie oznacza to jednak, że zaniechanie przez

osobę uzależnioną od alkoholu na pewien czas przed wydaniem rozstrzygnięcia,

negatywnych zachowań podpadających pod normę zawartą w przepis art. 24

u.w.t.p.a. niweczy merytoryczną zasadność żądania orzeczenia obowiązku

poddania się leczeniu odwykowemu. Rozpoznając wniosek w tym przedmiocie, sąd

powinien ocenić, czy tego rodzaju

czy jedynie

tymczasowy,

zmiana w zachowaniu ma charakter trwały,

powodowany

możliwością

uwzględnienia

żądania.

Przy tej ocenie znaczenie mają okres, przez jaki osoba nadużywająca alkoholu nie

narusza porządku publicznego względnie praw i wolności innych osób, oraz

przyczyny zmiany jej postępowania.

Sąd Okręgowy uznał, iż spełnione są obie ustawowe przesłanki. Zauważył,

że co prawda ostatnie awantury wywołane przez uczestnika pod wpływem alkoholu

miały miejsce w 2009 r. (tj. jeszcze przed wszczęciem niniejszego postępowania),

jednak także i później zachowywał się negatywnie, a w szczególności wprawiał się

w odurzenie alkoholowe i w takim stanie wracał do domu, co miało negatywny

wpływ na psychikę i prawidłowy rozwój jego małoletniego syna. Uczestnik trafnie

zarzuca w skardze kasacyjnej, iż w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd

drugiej instancji nie wskazał konkretnych dowodów na poparcie uzupełniających

ustaleń w stosunku do ustaleń faktycznych sądu pierwszej instancji. W związku

z tym w tej części nie jest możliwe przeprowadzenie kontroli kasacyjnej motywów

Sądu Okręgowego. Zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13

§ 2 k.p.c., uzasadnienie postanowienia co do istoty sprawy powinno w zakresie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia zawierać ustalenie faktów, które sąd uznał za

udowodnione, wskazanie dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla których

innym dowodom odmówił wiarygodności. Uchybienie to mogło mieć istotny wpływ

na wynik sprawy, gdyż jak wspomniano, przesłanki zastosowania przymusowego

leczenia odwykowego powinny występować w chwili orzekania (por. też

uzasadnienie powołanego postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada

2007 r., V CSK 241/07).

Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, sporządzenie

uzasadnienia orzeczenia w sposób nie w pełni odpowiadający stawianym mu

wymogom może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy

przedstawione w nim motywy nie pozwalają na przeprowadzenie jego kontroli

kasacyjnej (por. niepubl. postanowienia z dnia 8 marca 2012 r., III CSK 209/11,

z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06 oraz z dnia 24 lutego 2006 r.,

II CSK 136/05).

Orzekanie w przedmiocie przymusowego leczenia stanowi ingerencję

w prawa i wolności osoby, której dotyczy wniosek, a w związku z tym postępowanie

dowodowe mające na celu weryfikację przesłanek z art. 24 u.w.t.p.a. powinno być

przeprowadzone szczególnie wnikliwie. Zwracał na to uwagę Sąd Najwyższy już na

gruncie poprzednio obowiązującej ustawy z 10 grudnia 1959 r. (postanowienie

z dnia 6 listopada 1963 r., III CR 268/63, OSNCP, 1964/12/259).

Sąd drugiej instancji dysponował aktami Sądu Rejonowego w M. (II K 64/10),

w których znajdują się sprawozdania kuratora społecznego z dnia 30 sierpnia

2010 r. i z dnia 3 lutego 2011 r., odnośnie zachowania uczestnika po wyroku

warunkowo umarzającym przeciwko niemu postępowanie, z których wynika, że nie

narusza on porządku prawnego (k.86-88, 90-92). Sądy obu instancji pominęły te

dowody, mimo stosownego wniosku uczestnika zgłoszonego jeszcze na etapie

postępowania przed Sądem pierwszej instancji (k. 69) i zarzutu apelacyjnego w tej

materii.

Zważywszy na te dowody, które nie potwierdzają negatywnego zachowania

uczestnika w stosunku do członków najbliższej rodziny (żony i małoletniego syna)

od 2 grudnia 2009 r., istniała też podstawa do uwzględnienia, przez Sąd Okręgowy,

który

wydał

zaskarżone

orzeczenie

13 października

2011

r.,

wniosku

o przesłuchanie w charakterze świadków synów uczestnika, na okoliczność jego

zachowania w stosunku do członków rodziny.

Z tych względów za uzasadnione należało uznać zarzuty naruszenia przez

Sąd drugiej instancji art. 382 k.p.c., art. 381 k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. i art.

13 § 2 k.p.c., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Nie można natomiast zgodzić się z zarzutami skargi dotyczącymi

stwierdzenia u uczestnika uzależnienia od alkoholu. Przesłankę medyczną Sądy

obu instancji ustaliły na podstawie opinii dwóch zespołów biegłych sądowych. W tej

kwestii uzasadnienie zaskarżonego postanowienia w pełni odpowiada wymogom

stawianym przez przepis art. 328 § 2 k.p.c. Sąd drugiej instancji, podzielając ocenę

dowodów dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, uzupełnił ją o własną analizą.

Wyjaśnił, dlaczego nie było konieczne uzupełnienie opinii biegłych sądowych.

Przepisy art. 24 w zw. z art. 26 ust. 1 u.w.t.p.a. przewidują interwencję

publiczną w sytuacji, gdy sposób życia osoby uzależnionej od alkoholu,

odmawiającej poddania się leczeniu odwykowemu, powoduje rozkład pożycia

małżeńskiego. Spełniają więc funkcję prewencyjną i ochronną, w tym znaczeniu, że

zmierzają do usunięcie stanu zagrożenia, ze strony takiej osoby w sferze życia

rodzinnego i społecznego. Celem tego przepisu nie jest

stymulowanie osoby

nadużywającej alkoholu - poprzez poddanie jej obowiązkowi leczenia odwykowego

– do nawiązania zerwanego pożycia małżeńskiego.

W konsekwencji stwierdzić trzeba, że w ustalonym stanie faktycznym, który

w zakresie, w jakim poddaje się kontroli kasacyjnej, wiąże Sąd Najwyższy, istniały

podstawy do przyjęcia istnienia przesłanki medycznej, jednak w chwili wydania

zaskarżonego postanowienia, nie została spełniona przesłanka społeczna.

W związku z tym, orzekając o zastosowaniu wobec uczestnika obowiązku poddania

się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego, Sąd Okręgowy naruszył art. 24

w zw. z art. 26 ust. 1 u.w.t.p.a.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 2 k.p.c. , art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.