III CSK 149/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 149/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. J. i A. Z. następczyń prawnych H. K.

przeciwko E. J., G. P., J. H.-M.

i Gminie K.

o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki H. K.

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 25 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2010 r., zaocznym

w stosunku do Gminy K., usunął niezgodność między stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej /…/

a rzeczywistym stanem prawnym w ten

sposób, że nakazał wpisanie w dziale II jako współwłaścicieli nieruchomości H. K. w

5/8 częściach oraz E. J., J. H. M. i G. P. po 1/8 części zamiast Gminy K. jako

właściciela i H. K., E. J., J. H. M. i G. P. jako współużytkowników wieczystych.

Sąd Okręgowy w K. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że nakazał

wpisanie udziałów współwłaścicieli po ¼ części, zamiast udziału H. K. w wysokości

5/8 oraz E. J., J. M. i G. P. po 1/8 części.

Sądy obu instancji ustaliły, że S. K. nabył w dniu 31 maja 1958 r., w czasie

trwania związku małżeńskiego z H. K., własność czasową działki nr 13 położonej w

K. W księdze wieczystej jako właściciel został wpisany Skarb Państwa, a jako

wieczysty użytkownik S. K. Związek małżeński H. i S. K. został rozwiązany

wyrokiem Sądu Powiatowego w K. z dnia 29 maja 1972 r. Ponowny związek

małżeński zawarli oni w dniu 22 września 1977 r., a w dniu 27 września 1977 r. S.

K. zmarł. Spadek po nim nabyła żona H. K. oraz córki E. J., J. H. M. i G. P. po ¼

części każda z nich. Spadkobiercy na podstawie wniosku z dnia 8 czerwca 2004 r.

zostali ujawnieni w dziale II księgi wieczystej jako użytkownicy wieczyści po ¼

części. Małżonkowie nie zawierali małżeńskich umów majątkowych. Decyzją z dnia

28 lipca 1999 r. Wojewoda Ś. stwierdził nabycie przedmiotowej nieruchomości z

mocy prawa przez Gminę K., zaś decyzją z dnia 28 września 2006 r. Prezydent

Miasta

K. przekształcił

dotychczasowe

współużytkowanie

wieczyste

we

współwłasność po ¼ części.

Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że prawo użytkowania

wieczystego, nabyte przez S. K. w czasie trwania związku małżeńskiego z powódką

H. K., weszło do majątku wspólnego z uwagi na zawarcie związku małżeńskiego w

1946 r. i objęcie małżonków artykułem 21 kodeksu rodzinnego z 1950 r. Po

rozwiązaniu małżeństwa prawo wspólności ustawowej przekształciło się we

współwłasność w częściach ułamkowych, a zatem dziedziczenie po S. K. mogło

dotyczyć jedynie przysługującego mu udziału we współużytkowaniu wieczystym.

Sąd drugiej instancji wskazał, że decyzja o przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego w prawo własności ma, zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy

z dnia 29 lipca 2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo

własności nieruchomości, charakter konstytutywny kreujący nowy stan prawny.

Powołując treść uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP

46/07 stwierdził, że w tych przypadkach, w których prawo podlegające ujawnieniu w

księdze wieczystej wynika z ostatecznej decyzji administracyjnej, sąd jest związany

treścią decyzji i nie może dokonywać ustaleń odmiennych od jej treści nawet, gdyby

stan prawny istniejący przed jej wydaniem był odmienny od przyjętego przez organ

administracyjny. W konsekwencji, chociaż w księdze wieczystej ujawniony stan

prawny nie był zgodny z rzeczywistym, gdyż udziały spadkobierców S. K.

we

współużytkowaniu wieczystym wpisane były po ¼ części, bez uwzględnienia

udziału własnego powódki, to decyzja Prezydenta Miasta K. ukonstytuowała nowy

stan prawny, który podlega ujawnieniu w księdze wieczystej.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych, powódka

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., ewentualnie o jego uchylenie i zmianę

poprzez wydanie orzeczenia co do istoty sprawy zgodnie z wnioskiem zawartym w

pozwie i wyrokiem Sądu Rejonowego w K. Zarzuciła w ramach pierwszej podstawy

(art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy o

księgach wieczystych i hipotece poprzez jego niezastosowanie mimo, że istnieje

niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, a jej usunięcie leżało w gestii sądu

powszechnego oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji poprzez jego niezastosowanie i

pozbawienie powódki własności w postaci udziału wynoszącego 3/8 części

nieruchomości. W ramach drugiej podstawy (art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła

naruszenie art. 321 k.p.c. poprzez wydanie orzeczenia w przedmiocie nie objętym

żądaniem oraz art. 2 k.p.c. poprzez uznanie, że Sąd Okręgowy jest związany

decyzją administracyjną w materii, której rozstrzyganie na drodze administracyjnej

jest niedopuszczalne i dla której właściwe jest postępowanie o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 321 k.p.c., sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który

nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Wyrażona w tym przepisie

zasada dyspozycyjności oznacza, że strona ma swobodę decyzji w zakresie

zarówno realizacji praw podmiotowych, jak i dysponowania uprawnieniami

procesowymi. Zakres wyrokowania jest określony żądaniem powoda w rozumieniu

art. 187 § 1 k.p.c., a zatem rozstrzygnięcie nie może obejmować przedmiotu, który

nie był objęty żądaniem (ne eat iudex ultra petita partium). Wprawdzie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się rozbieżne poglądy dotyczące

zakresu kognicji sądu w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, tekst jednolity Dz. U. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej

u.k.w.h.), jednak kwestia ta została wyjaśniona i przesądzona w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 76/08, (OSNC 2009, nr 7-8,

poz. 113) i uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r.,

III CZP 134/09, (OSNC 2010, nr 10, poz.131), w których stwierdzono, że w sprawie

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym sąd jest związany

żądaniem pozwu. Sąd Najwyższy wskazał, że celem powództwa wytoczonego na

podstawie art. 10 u.k.w.h. nie jest kompleksowa weryfikacja treści księgi wieczystej,

a dokonanie tej weryfikacji w granicach żądań powoda. Spełnia ono bowiem rolę

procesowego

środka

ochrony

praw

podmiotowych

określonego

kręgu

uprawnionych, z poszanowaniem podstawowych reguł rządzących procesem.

W konsekwencji powyższego, jeżeli zgłoszone przez powoda roszczenie okaże się

uzasadnione, wyrok uwzględniający powództwo będzie podstawą wpisu do księgi

wieczystej, natomiast w wypadku stwierdzenia przez sąd, że postulowana przez

powoda treść wpisu nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu, powództwo

podlega oddaleniu także wtedy, gdy rzeczywistemu stanowi nie będzie odpowiadał

stan jawny z księgi wieczystej. Niedopuszczalne jest zatem orzeczenie,

że powodowi przysługuje inne prawo niż to, którego dotyczy żądanie, lub

że przysługuje mu w innym zakresie. W sprawie niniejszej powódka wniosła

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym poprzez

dokonanie w dziale drugim księgi wieczystej nieruchomości wpisu udziału w prawie

własności na swoją rzecz w 5/8 częściach i dla wszystkich pozwanych po 1/8

części. Sąd drugiej instancji, nakazał wpisanie na rzecz wszystkich współwłaścicieli

udziału we współwłasności po ¼ części a zatem orzekł, z naruszeniem art. 321

k.p.c., niezgodnie z żądaniem pozwu. Już tylko z tej przyczyny zaskarżony wyrok

podlega uchyleniu.

Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 2 k.p.c., który reguluje

kwestie związane z kognicją sądów powszechnych oraz niedopuszczalnością

rozpoznawania w postępowaniu sądowym spraw cywilnych, jeżeli przepisy

szczególne

przekazują

je

do

właściwości

innych

organów.

Niewątpliwie

kompetencje do orzekania o przekształceniu użytkowania wieczystego w prawo

własności ustawodawca oddał organom administracji mocą ustawy z dnia 29 lipca

2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności

nieruchomości (Dz. U. Nr 175, poz. 1459), na podstawie której została wydana

decyzja powołana przez Sąd Okręgowy. Związanie sądu w postępowaniu cywilnym

decyzją administracyjną ma podstawę przede wszystkim w treści art. 16 k.p.a.

W toku procesu wytoczonego na podstawie art. 10 u.k.w.h. mieć jednak należy na

uwadze, że treść decyzji administracyjnej przekształcającej jest uwarunkowana

treścią księgi wieczystej i w postępowaniu administracyjnym wykluczona jest

jakakolwiek kontrola treści wpisów w tej księdze zawartych (wyrok Naczelnego

Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OSK 533/07,

niepubl.). Organ administracyjny nie może wiążąco rozstrzygać, czy prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości weszło do majątku wspólnego powódki

i jej męża. Spór o zakres prawa własności nie może być zatem rozpoznany ani

w tym postępowaniu, ani w postępowaniu wieczystoksięgowym. Związanie sądu

decyzją administracyjną przekształcającą prawo użytkowania wieczystego w prawo

własności zachodzi co do faktu przekształcenia prawa, natomiast osnowa nie

obejmuje skutków prawnych zdarzeń cywilnoprawnych uregulowanych innymi

ustawami, w tym również dotyczącymi stosunków majątkowych pomiędzy

małżonkami. Niezgodność stanu prawnego z rzeczywistym stanem prawnym

będąca skutkiem tych zdarzeń może być usunięta w postępowaniu wszczętym na

podstawie art. 10 u.k.w.h. W tym postępowaniu sąd jest władny stwierdzić, czy

dokonany w księdze wieczystej wpis odpowiada udziałowi współwłaściciela w

nieruchomości (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2003 r., II CKN

109/01, niepubl.). Z tych względów zasadny jest zarzut naruszenia art. 10 u.k.w.h.,

co czyni zbędnym odniesienie się do zarzutu naruszenia art. 21 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

Mając na uwadze orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15 k.p.c.

es