III CSK 147/11 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 stycznia 2012 r., III CSK 147/11

Artykuł 203 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania do cofnięcia wniosku w

postępowaniu nieprocesowym.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kazimiery R. przy uczestnictwie Marii K.,

Krystyny M., Jadwigi P., Małgorzaty W., Haliny D. i Adama N. o ustanowienie drogi

koniecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26

stycznia 2012 r. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni oraz uczestniczki Jadwigi P. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 20 grudnia 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy w Kielcach na

wniosek Kazimiery R. ustanowił za wynagrodzeniem służebność drogi koniecznej

na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr 646 położonej w Kielcach,

stanowiącej współwłasność wnioskodawczyni i uczestniczki Jadwigi P.

Pismem z dnia 15 czerwca 2010 r. wnioskodawczyni cofnęła wniosek o

ustanowienie służebności, uzasadniając cofnięcie zbyt wysokimi kwotami

wynagrodzenia ustalonego przez Sąd za jej ustanowienie. Wniosła o uchylenie

postanowienia Sądu Rejonowego i umorzenie postępowania. Do tych wniosków

dołączyła się Jadwiga P. Na cofnięcie wniosku nie wyraziły zgody uczestniczki

Krystyna M. i Maria K.

W dniu 25 czerwca 2010 r. wnioskodawczyni złożyła apelację, kwestionując w

niej za pomocą zarzutów naruszenia art. 145 § 1 i 3 k.c. przebieg, szerokość drogi

koniecznej i wysokość wynagrodzenia za jej ustanowienie.

Postanowieniem z dnia 14 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek o

uchylenie swojego postanowienia i umorzenie postępowania ze względu na

cofnięcie wniosku.

Do akt sprawy dołączone zostało, noszące datę 3 grudnia 2010 r.,

oświadczenie Jadwigi P. i Kazimiery R. o zrzeczeniu się na podstawie art. 246 § 1

k.c. prawa służebności drogi koniecznej ustanowionej nieprawomocnym

postanowieniem Sądu Rejonowego, ze względu na utratę jej przydatności dla

działki władnącej, mającej w najbliższym czasie zmienić przeznaczenie.

Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Kielcach oddalił

apelację wnioskodawczyni, odnosząc się w pierwszej kolejności do zrzeczenia się

przez wnioskodawczynię służebności na podstawie art. 246 k.c. W tym zakresie

uznał, że oświadczenie wnioskodawczyni nie wywołało skutków prawnych, gdyż

wymieniony przepis pozwala jedynie na zrzeczenie się istniejącego już

ograniczonego prawa rzeczowego, a orzeczenie o ustanowieniu służebności drogi

koniecznej wywołuje skutki prawne dopiero po uprawomocnieniu się. Nie podzielił

poglądu skarżącej odnośnie do celowości zastosowanie przy wykładni tego

przepisu dyrektywy wnioskowania argumentum a maiori ad minus, co uprawniałoby

do stwierdzenia, że skoro można się zrzec istniejącego ograniczonego prawa

rzeczowego, to tym bardziej można się zrzec takiego przyszłego prawa. Sąd

Okręgowy wskazał na specyficzny charakter odpowiadającego temu roszczeniu

prawa polegający na tym, że konkretyzuje się ono dopiero w orzeczeniu sądowym,

a sąd nie jest związany wnioskiem co do sposobu ustanowienia służebności.

Stwierdził ponadto, że w postępowaniu nieprocesowym prawo do dysponowania

swoim roszczeniem przez wnioskodawcę jest w znacznym stopniu ograniczone, co

znajduje wyraz m.in. w treści art. 512 k.p.c., różniącym się pod tym względem

istotnie od art. 203 k.p.c. W postępowaniu nieprocesowym, w razie sprzeciwu

któregokolwiek z uczestników, cofnięcie wniosku nigdy nie jest skuteczne. Sąd

Okręgowy oddalił także dalsze zarzuty apelacji, nie dopatrując się nieprawidłowości

w zakresie ustalenia przebiegu służebności oraz wysokości wynagrodzenia za jej

ustanowienie.

W skardze kasacyjnej wniesionej przez wnioskodawczynię i uczestniczkę

zarzucono błędną wykładnię art. 246 § 1 k.c., niedającego prawa do zrzeczenia się

służebności drogi koniecznej przez beneficjenta tego prawa po jego ustanowieniu

nieprawomocnym orzeczeniem sądu, naruszenie art. 512 k.p.c. polegające na

przyjęciu, że przepis ten nie daje uczestnikowi postępowania o ustanowienia drogi

koniecznej uprawnienia do zrzeczenia się przysługującego mu uprawnienia do

żądania ukształtowania prawa, chociażby prawo to straciło dla niego wszelkie

znaczenie, oraz naruszenie art. 6 k.p.c. formułującego zasadę ekonomii procesowej

w zakresie, w jakim sąd wyłączając beneficjentowi możliwość zrzeczenia się

roszczenia o ustanowienie drogi koniecznej doprowadził do uprawomocnienia się

orzeczenia niekorzystnego dla właściciela nieruchomości władnącej, a tym samym

doprowadził do sytuacji, w której konieczne jest wszczęcie kolejnej sprawy, w celu

zniesienia bezużytecznego dla uprawnionego prawa. Wnioskodawczyni i

uczestniczka domagały się zmiany postanowienia, ewentualnie jego uchylenia i

przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 512 § 1 k.p.c., cofnięcie wniosku wszczynającego postępowanie

nieprocesowe, po rozpoczęciu posiedzenia albo po złożeniu przez któregokolwiek

uczestnika oświadczenia na piśmie odnoszącego się do istoty wniosku jest

skuteczne tylko wtedy, gdy inni uczestnicy w wyznaczonym terminie, nie sprzeciwili

się temu. Brak sprzeciwu nie stanowi warunku skuteczności cofnięcia wniosku do

chwili rozpoczęcia posiedzenia albo złożenia pisemnego oświadczenia przez

któregokolwiek uczestnika postępowania.

W postępowaniu nieprocesowym – tak jak procesie w razie cofnięcia pozwu –

dla skuteczności cofnięcia inicjującego je wniosku istotna jest chwila dokonania tej

czynności. Odmiennie jednak niż art. 203 § 1 k.p.c., przepis art. 512 § 1 k.p.c. nie

przewiduje, w razie zrzeczenia się roszczenia, wyłączenia wymagania braku

sprzeciwu pozostałych uczestników na cofnięcie wniosku.

Na tym tle, w związku z podstawami skargi kasacyjnej, powstaje zagadnienie

odpowiedniego – na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. – stosowania w postępowaniu

nieprocesowym art. 203 k.p.c., w tym w szczególności jego § 1. Sposób udzielenia

na nie odpowiedzi będzie miał równocześnie przesądzające znaczenie dla oceny

zarzutu naruszenia art. 246 k.c., gdyż kwestia zrzeczenia się roszczenia przez

wnioskodawczynię może mieć doniosłość prawną dla rozstrzygnięcia jedynie na

gruncie i w związku z art. 203 § 1 k.p.c.

W doktrynie i judykaturze przyjmuje się jednolicie, że także w postępowaniu

nieprocesowym sąd jest uprawniony na podstawie odpowiednio stosowanego art.

203 § 4 k.p.c. do kontroli cofnięcia wniosku, zrzeczenia się roszczenia lub jego

ograniczenia pod kątem sprzeczności z prawem, zasadami współżycia społecznego

lub zamierzonego przez dokonującego tej czynności procesowej obejścia prawa

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1976 r., II CZ 72/76,

"Informacja Prawnicza" 1976, nr 3-5, poz. 50, z dnia 25 czerwca 1981 r., I PR

94/80, OSNCP 1981 nr 12, poz. 247, z dnia 29 sierpnia 2001 r., IV CKN 1153/00,

nie publ. i z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 155/01, "Izba Cywilna" 2002, nr 11, s. 46).

Zasada dyspozycyjności i odwołalności czynności procesowych w postępowaniu

nieprocesowym doznaje tym samym, w odniesieniu do cofnięcia wniosku,

dodatkowego – poza wynikającymi z art. 512 § 1 i 2 k.p.c. – ograniczenia. Brak w

art. 512 k.p.c. unormowania kwestii cofnięcia wniosku również w zakresie

odpowiadającym treści art. 203 § 2 i 3 k.p.c. uzasadnia przyjęcie, że na podstawie

art. 13 § 2 k.p.c. mają one zastosowanie w razie cofnięcia wniosku wszczynającego

postępowanie nieprocesowe.

Do cofnięcia wniosku w postępowaniu nieprocesowym nie ma natomiast

zastosowania art. 203 § 1 k.p.c. Przepis ten, w zakresie przedmiotu unormowania

dotyczącego wymogów cofnięcia pozwu, jest odpowiednikiem art. 512 § 1 k.p.c.,

określającego wymagania cofnięcia wniosku wszczynającego postępowania

nieprocesowego. Oparty na argumentach wykładni językowej i systemowej pogląd,

że regulacja zawarta w art. 512 § 1 k.p.c. ma charakter całościowy i wyczerpujący,

co wyłącza uzupełniające stosowanie do niej art. 203 § 1 k.p.c., znajduje wsparcie i

rozwinięcie także w argumentach o charakterze materialnoprawnym.

Trafnie wskazuje się w doktrynie, że przy rozważaniu omawianej kwestii na tej

płaszczyźnie zasadnicze znaczenie przypisać należy istocie postępowania

nieprocesowego, w którym w zasadzie nie chodzi o ochronę roszczeń, lecz o

ukształtowanie stosunków lub o ich ustalenie przez konkretne ustalenie praw

poszczególnych uczestników i w którym nawet w razie rozstrzygania w sprawie o

wzajemnych roszczeniach (w sprawie o zniesienie współwłasności lub dział spadku)

jej przedmiotem głównym jest ustalenie nowego stanu prawnego. W tym zaś stanie

rzeczy, który wyłącza zrzeczenie się roszczenia przez wnioskodawcę cofającego

wniosek, nie można odpowiednio stosować art. 203 § 1 k.p.c. Do odmiennych

wniosków co do treści i znaczenia art. 512 § 1 k.p.c. nie może prowadzić

wynikający z art. 6 k.p.c. nakaz przeciwdziałania przez sąd przewlekłości

postępowania, który nie należy do reguł wykładni przepisów prawa.

W konsekwencji, jako pozbawiony znaczenia dla postulowanego w skardze

kasacyjnej rozstrzygnięcia jest zarzut naruszenia art. 246 § 1 k.c. przez uznanie, że

nie uprawnia on do zrzeczenia się służebności drogi koniecznej przed

uprawomocnieniem się postanowienia o jej ustanowieniu. Ubocznie więc należy

stwierdzić, że ten poddany krytyce skarżących pogląd Sądu Okręgowego,

prawidłowo uzasadniony w przytoczonych wcześniej motywach zaskarżonego

wyroku, zasługuje na aprobatę.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, stosownie do art.

39814 k.p.c.