III CSK 147/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 147/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Alicji K.

przy uczestnictwie Stanisławy M., Haliny K., Marka K., Agnieszki B., Skarbu

Państwa – Starostwa Powiatowego w M. i Gminy M.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 23 października 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w pkt 1 postanowienia z dnia 30 kwietnia 2009 r. stwierdził,

że wnioskodawczyni Alicja K. nabyła przez zasiedzenie z dniem 1 października

2005 r. własność działek pgr 5545/2 o pow. 36 m 2, pgr 5545/4 o pow. 25 m2 i pgr

5545/6 o pow. 40 m2, które powstały z działek oznaczonych jako pgr 5545 objętej

L.sp. […] dobra publicznego, wchodzących w skład działki ewidencyjnej nr 283

położonej w M., obręb 4, której właścicielką jest wnioskodawczyni w pozostałej

części, w pkt 2 stwierdził, że wnioskodawczyni nabyła przez zasiedzenie z dniem

31 grudnia 2008 r. własność działki pgr 4729/1 o pow. 60 m 2 objętej Iwh[…].,

wchodzącej w skład działki ewidencyjnej nr 285 położonej w M., obręb 4, do której

wnioskodawczyni ma uprawnienia w pozostałej części, w pkt 3 stwierdził, że

wnioskodawczyni nabyła z dniem 1 października 2005 r. przez zasiedzenie

własność działki ewidencyjnej nr 111 o pow. 0,3025 ha, objętej KW […] gm. kat. M.,

obręb 4, a w pkt 4 orzekł, że każda ze stron ponosi koszty postępowania związane

ze swoim udziałem w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił m.in., że działka nr 111 położona jest między drogą

publiczną a dawnym korytem rzeki R. Według wnioskodawczyni, działka nr 111

znajduje się na terenie dawnego koryta rzeki R, obecnie zaś są to tereny zalewowe

położone w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki. Od czasu uregulowania rzeki R. w

latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych oraz wybudowania zbiornika wodnego

w D., tereny te nie są już zalewane wodami rzeki R. Do 2005 r. działka ta była

wpisana w L.sp. […] M., D. jako dobro publiczne, a w rejestrach gruntu jako

władający wpisany był Urząd Miasta i Gminy w M. Na podstawie wniosku z dnia 29

grudnia 2005 r. Starostwa Powiatowego w M. dla działki nr 111 została założona

księga wieczysta, w której jako właściciel został wpisany Skarb Państwa. Działka ta

jest terenem nabrzeżnym, znajduje się wśród innych działek wykorzystywanych na

cele rolnicze, stanowiących wąskie pasy gruntu ciągnące się od drogi publicznej do

dawnego koryta rzeki R., obecnie do pasa zarośli nad brzegiem rzeki. Na działce tej

znajduje się studnia, z której jest doprowadzana woda do domu wnioskodawczyni.

Sąd Rejonowy uznał, że skoro od 1978 r. wnioskodawczyni jest samoistnym

posiadaczem rzeczonych nieruchomości, którymi władała nieruchomościami jak

właścicielka, nabyła zatem ich własność przez zasiedzenie w złej wierze.

Uczestnik postępowania Skarb Państwa – Starosta M. wniósł apelację od

punktu 3 postanowienia Sądu Rejonowego.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 23 października 2009 r. zmienił

zaskarżone postanowienie w punkcie 3 w ten sposób, że wniosek w pozostałej

części oddalił oraz zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania

kwotę 150 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Podkreślił,

odwołując się do art. 10 ust. 1 i art. 14 ust. 1 a ust. 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.

– Prawo wodne (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019; dalej „pr. wod."), że

skoro działka nr 111 w okresach powodzi jest pokryta płynącymi wodami

powierzchniowymi oraz stanowi własność podmiotu publicznego, nie może być

przedmiotem posiadania prowadzącego do nabycia własności przez zasiedzenie

(art. 172 k.c.). Bezprzedmiotowe są zatem rozważania, czy wnioskodawczyni

spełniła przesłanki określone w art. 172 k.c.

Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej zaskarżyła postanowienie Sądu

Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego,

mianowicie art. 172 k.c. w związku z art. 10 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1a i ust. 2 pr.

wod.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku z zarzutami podniesionymi w skardze kasacyjnej powstaje

pytanie, czy Sąd Okręgowy trafnie zastosował w niniejszej sprawie art. 10 ust. 1

oraz art. 14 ust. 1a i ust. 2 pr. wod., nie stosując w konsekwencji art. 172 k.c.

Wody dzielą się na powierzchniowe i podziemne (art. 5 ust. 1 pr. wod.),

także na wody śródlądowe oraz wody morza terytorialnego i morskie wody

wewnętrzne (art. 5 ust. 2 pr. wod.). Z kolei śródlądowe wody powierzchniowe dzielą

się na płynące i stojące (art. 5 ust. 3 pr. wod.). Wody płynące znajdują się

w szczególności w tzw. ciekach naturalnych, którymi są m.in. rzeki (art. 9 ust. 1

pkt 1 pr. wod.). Wody mogą stanowić własność w zasadzie wszystkich podmiotów

prawa cywilnego, mianowicie Skarbu Państwa, innych osób prawnych albo osób

fizycznych (art. 10 ust. 1 pr. wod.). Jednakże rzeki, podobnie jak inne śródlądowe

wody powierzchniowe płynące, stanowią własność Skarbu Państwa (art. 10 ust. 1a

pr. wod.). Są one wodami publicznymi (art. 10 ust. 2 pr. wod.) i nie podlegają

obrotowi cywilnoprawnemu (art. 10 ust. 3 pr. wod.).

Według art.

k.c.,

wyrażającego

zasadę

superficies

solo

cedit,

z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu

należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak

również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania. Zgodnie zaś z art.

143 k.c., w granicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie

gruntu, własność gruntu rozciąga się na przestrzeń nad i pod jego powierzchnią,

jednakże nie uchybia to przepisom regulującym prawa do wód. Przepisy prawa

wodnego nie tylko nie traktują wody jako części składowej gruntu, ale wprowadzają

odwrotną regulację. Według art. 14 ust. 1 pr. wod., grunty pokryte wodami

powierzchniowymi stanowią własność właściciela tych wód. O własności gruntu

przesądza więc własność wody. Gruntami pokrytymi śródlądowymi wodami

powierzchniowymi są grunty tworzące dna i brzegi cieków naturalnych, a więc m.in.

rzek, w granicach linii brzegu (art. 14 ust. 1a pr. wod.). Grunty te są zasobem

nieruchomości Skarbu Państwa, do którego nie stosuje się przepisów ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r.

Nr 102, poz. 651 ze zm.). Linię brzegu rzeki stanowi krawędź brzegu lub linia

stałego porostu traw albo linia, którą ustala się według średniego stanu wody

z okresu co najmniej ostatnich 10 lat (art. 15 ust. 1 pr. wod.).

Problem w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy działka nr 111

stanowi grunt pokryty śródlądowymi wodami powierzchniowymi, a więc czy tworzy

dno i brzegi rzeki R. Z ustaleń faktycznych, dokonanych przez Sąd Rejonowy,

wynika, że grunt ten stanowi dawne starorzecze rzeki R. Sąd Okręgowy stwierdził

zaś, nie dokonując samodzielnych ustaleń faktycznych, że nie może on być

przedmiotem zasiedzenia, ponieważ w okresach powodzi jest pokryty płynącymi

wodami powierzchniowymi. Ustawową definicję powodzi zawiera art. 9 ust. 1 pkt 10

pr. wod., zgodnie z którym rozumie się przez nią takie wezbranie wody w ciekach

naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas którego woda

po przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny rzeczne albo tereny depresyjne i

powoduje zagrożenie dla ludności lub mienia. Według zaś art. 16 ust. 1 pr. wod.,

właściciel wody nie nabywa praw do gruntów zalanych przez wodę podczas

powodzi. Jedynie bowiem trwałe zajęcie przez śródlądową wodę powierzchniową

płynącą, w sposób naturalny, gruntu niestanowiącego własności właściciela wody,

powoduje, że grunt ten staje się własnością właściciela wody (art. 17 ust. 1 pr.

wod.). Okoliczność więc, że określony grunt w okresie powodzi jest pokryty

płynącymi wodami powierzchniowymi, nie powodowałaby nabycia jego własności

przez Skarb Państwa. Skoro jednak Skarb Państwa jest bez wątpienia właścicielem

działki nr 111, może ona być przedmiotem zasiedzenia, jeżeli znajduje się poza

linią brzegu rzeki (art. 15 ust. 1 pr. wod.).

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 10 ust. 1 oraz

art. 14 ust. 1a i ust. 2 pr. wod., a w konsekwencji także art. 172 k.c., okazały się

zatem uzasadnione.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.