III CSK 146/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 146/10

POSTANOWIENIE

Dnia 4 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Maria Szulc

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku J. i J. K.

przy uczestnictwie J. A. i in. , o zasiedzenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 4 lutego 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej wnioskodawców i uczestnika postępowania Gminy Miejskiej od

postanowienia Sądu Okręgowego w […]

z dnia 10 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej

apelacje wnioskodawców i uczestnika postępowania Gminy

Miejskiej K. oraz orzekającej o dotyczących ich kosztach

postępowania i przekazuje sprawę w tym zakresie Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelacje

wnioskodawców i uczestników postępowania Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta

K. i Gminy Miejskiej K. od postanowienia Sądu Rejonowego stwierdzającego

nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie.

Z uzasadnienia postanowienia Sądu drugiej instancji wynika, że wymieniony

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 3 października 2008 r. stwierdził, że J. i J. K.

nabyli przez zasiedzenie z dniem 2 października 2005 r., na prawach małżeńskiej

wspólności ustawowej prawo własności nieruchomości, stanowiącej działkę nr 20/1,

o powierzchni 543 m2, dla której jest prowadzona przez Sąd Rejonowy księga

wieczysta Kw. Nr /.../. Sąd pierwszej instancji ustalił, że właścicielem działki,

będącej

przedmiotem

postępowania,

jest

Skarb

Państwa,

co

wynika

z

prawomocnego wpisu w księdze wieczystej. Wykaz hipoteczny Lwh K., w którym

pierwotnie była wpisana sporna działka, uległ zniszczeniu. Przed założeniem nowej

księgi wieczystej i wpisem Skarbu Państwa jako właściciela działki, w rejestrze

gruntów Urzędu Miasta K. – według stanu z dnia 29 września 2005 r. – jako

właściciel działki figurowała Gmina K., a . K. była wpisana jako władająca działką.

Decyzją Prezydenta Miasta z dnia 28 maja 2007 r. ujawniona w wymienionym

rejestrze jako właściciel działki Gmina K. została wykreślana, pozostawiono

natomiast wpis Józefy Królczyk jako władającej działka.

Według ustaleń Sąd Rejonowego w dniu 10 grudnia 1968 r. J. K. i jej matka

M. T. zawarły z B. A. nieformalną umowę sprzedaży spornej działki. W wymienionej

umowie sprzedający B. A. oświadczył, że jest, wraz z żoną, właścicielem działki.

Wnioskodawcy objęli tę działkę w posiadanie już w 1968 r.

Sąd Rejonowy uznał, że J. i J. K. byli samoistnymi posiadaczami spornej

działki w złej wierze. Od chwili objęcia działki w posiadanie na podstawie

nieformalnej umowy sprzedaży zachowywali się jak jej właściciele. Świadczy o tym

ustalony w sprawie sposób korzystania z działki (wnioskodawcy ogrodzili działkę,

założyli sad, a następnie urządzili parking). Zdaniem Sądu pierwszej instancji bieg

terminu do zasiedzenia nie uległ przerwaniu na skutek złożenia przez Gminę

Miejską K. wniosku z dnia 30 września 2005 r. o zawezwanie wnioskodawców do

próby ugodowej w celu wydania Gminie działki przede w wszystkim dlatego, że

Gmina nie była uprawniona do reprezentowania Skarbu Państwa. Ponadto

wspomniany wniosek nie mógł – nawet przy założeniu, że Skarb Państwa został

wpisany w księdze wieczystej jako właściciel w związku z komunalizacją działki –

spowodować przerwania biegu terminu do zasiedzenia spornej działki, nabytej

przez Gminę na skutek komunalizacji, ponieważ termin do zasiedzenia upłynąłby z

dniem 27 maja 2005 r. (a więc przed złożeniem wniosku).

Sąd drugiej instancji nie dopatrzył się

podstaw do uwzględnienia

wniesionych w sprawie apelacji. Wprawdzie Sąd podzielił zawarty w apelacji

uczestników postępowania zarzut, kwestionujący prawidłowość ustaleń opartych na

nieformalnej umowie sprzedaży działki, jednakże uznał, że nie miał on wpływu na

rozstrzygnięcie sprawy. Sąd przyjął, że wspomniana umowa – z powodu

stwierdzenia w postępowaniu karnym na podstawie opinii grafologicznej, że złożony

na niej podpis B. A. został sfałszowany – nie może stanowić podstawy ustalenia

chwili objęcia spornej działki przez wnioskodawców w posiadanie. Opierając się na

założonym w 1973 rejestrze gruntów, w którym po rozgraniczeniu dokonanym w

1972 r. jako władająca sporną działką została ujawniona J. K., i na oświadczeniu

wnioskodawczyni, że włada działką od 1973 r., Sąd odwoławczy ustalił, że

wnioskodawcy objęli sporną działkę w posiadanie w 1973 r. Sąd Okręgowy

podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawcy jako samoistni

posiadacze w złej wierze nabyli własność działki przez zasiedzenie z dniem 2

października 2005 r.

Zadaniem Sądu drugiej instancji, kwestię przysługującego Skarbowi Państwa

prawa własności spornej działki przesądza prawomocny wpis w księdze wieczystej,

prowadzonej dla tej nieruchomości. Zarzuty wnioskodawców kwestionujące ten

stan prawny nie mogły zatem skutecznie go podważyć.

Sąd nie podzielił zarzutu apelacji uczestników postępowania, że sporna

działka stanowi współwłasność Skarbu Państwa i Gminy Miejskiej K. Nabycie

prawa własności przez Gminę na podstawie art. 5 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. –

Przepisy

wprowadzające

ustawę

o

samorządzie

terytorialnym

i

ustawę

o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) nastąpiło

wprawdzie z mocy prawa z dniem 27 maja 1990 r., jednakże wykazanie tego prawa

własności przez osobę, która powołuje się na nie, wymaga przedstawienia decyzji

wydanej na podstawie art. 18 tej ustawy. Tymczasem w sprawie jest bezsporne, że

Gmina wspomnianej decyzji nie posiada. Nie mając tej decyzji, Gmina nie mogła

skutecznie wykonywać swoich uprawnień właścicielskich w stosunku do spornej

działki. W konsekwencji wniosek o zawarcie próby ugodowej nie przerwał biegu

terminu do zasiedzenia. Ponadto apelujący uczestnicy postępowania nie wykazali,

aby sporna działka była w części wykorzystywana jako droga publiczna. Również

z zebranego w sprawie materiału nie wynika taka okoliczność.

Sąd odwoławczy uznał, że – wbrew zarzutom wnioskodawców – Sąd

Rejonowy prawidłowo ustalił datę nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie. Podkreślił, że zasiedzenie biegło przeciwko Skarbowi Państwa, a nie

państwu A. Sąd nie podzielił zarzutu apelujących wnioskodawców, że

Sąd

pierwszej instancji wydał postanowienie z naruszeniem art. 610 k.p.c. Błędne jest

bowiem przekonanie apelujących, że przytoczony przepis reguluje termin do

zgłaszania dowodów w sprawie o zasiedzenie.

Postanowienie zaskarżyli wnioskodawcy w części ustalającej datę nabycia

własności nieruchomości przez zasiedzenia oraz Gmina Miejska w całości.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

obu

podstawach,

pełnomocnik

wnioskodawców zarzucił naruszenie art. 9 i 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r.

o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321; dalej: „ustawa

nowelizacyjna”), art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. 2001 r., Nr 124, poz. 1361; dalej – „u.k.w.h.”), § 23

ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102,

poz. 1122 ze zm.; dalej: „rozporządzenie MS”) oraz art. 234 i 610 k.p.c. Powołując

się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub o uchylenie orzeczeń

Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania albo o „uchylenie zaskarżonego postanowienia w części i w tejże

zaskarżonej części o zmianę tego postanowienia (…) poprzez stwierdzenie nabycia

własności nieruchomości przez zasiedzenie z dniem 11 grudnia 1988 r.”

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik Gminy

Miejskiej zarzucił naruszenie art. 172 w związku z art. 336 k.c., art. 123 § 1 pkt 1 w

związku z art. 209 k.c., art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. –

Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr

133, poz. 872 ze zm.), art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn.: Dz. U.

z 2004 r., Nr 208, poz. 21 28 ze zm.) oraz art. 328 § 2 w związku z art. 516 k.p.c.

art. 233 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł, o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej wnioskodawców rozstrzygające

znaczenie ma zarzut, że Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 3 ust. 1 u.k.w.h. i art.

k.p.c.

wykluczył

dopuszczalność

wykazania

przez

wnioskodawców

w rozpoznawanej sprawie, iż sporna działka stanowiła – w okresie biegu terminu

do jej zasiedzenia – własność B. i H. A., a nie Skarbu Państwa.

Uszło uwagi Sądu – co trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej

wnioskodawców – że przewidziane w art. 3 u.k.w.h. domniemanie jawności

materialnej ksiąg wieczystych, zwane także domniemaniem wiarygodności ksiąg

wieczystych,

ma

charakter

domniemania

wzruszalnego.

To

oznacza,

że

wspomniane domniemanie może być obalone przez przeprowadzenie dowodu

przeciwnego. Obalenie przewidzianego w art. 3 u.k.w.h. domniemania jest możliwe

w każdym innym – poza procesem o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.h.w.h.) –

postępowaniu

sądowym

jako

przesłanka

rozstrzygnięcia,

w

tym

także

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie. Wprawdzie

dopuszczalność obalenia omawianego domniemania w innym postępowaniu

sądowym niż w procesie o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym budziła – z powodu rozbieżnych

poglądów judykatury – wątpliwości w praktyce sądowej, jednakże zostały one już

wyjaśnione. W uchwale z dnia 14 marca 1993 r., III CZP 14/93 (OSNC 1993, nr 11,

poz. 96) Sąd Najwyższy – rozstrzygając przedstawione mu zagadnienie prawne,

czy w postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie jest dopuszczalne ustalenie, wbrew treści księgi wieczystej, że

właścicielem nieruchomości w okresie, w którym mogło biec zasiedzenie, nie był

Skarb Państwa – orzekł, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie jest dopuszczalne obalenie domniemania

wynikającego z wpisu (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.). Przytoczona uchwała zyskała

aprobatę w piśmiennictwie, zawarte w niej rozstrzygnięcie znalazło potwierdzenie

także w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 23 listopada 2000 r., III CKN 390/00, niepubl., i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CKN 325/00, niepubl.). W tej sytuacji nie

można podzielić odmiennego stanowiska Sądu Okręgowego. Zarzut naruszenia art.

3 ust. 1 u.k.w.h. i art. 234 k.p.c. należało więc uznać z uzasadniony.

Ocenę zarzutu naruszenia art. 9 i 10 ustawy nowelizacyjnej oraz § 23

rozporządzenia MS należało natomiast uznać za przedwczesną ze względu na jej

związek

z

podjętą

przez

wnioskodawców

próbą

obalenia

domniemania

przewidzianego w art. 3 ust. 1 u.k.w.h. Sąd Okręgowy trafnie uznał, że przepis art.

610 k.p.c. – wbrew odmiennemu stanowisku wnioskodawców – nie reguluje kwestii

terminu do zgłaszania dowodów w postępowaniu o zasiedzenie. Zarzut naruszenia

tego przepisu jest więc nieuzasadniony. Nie podlegają kontroli kasacyjnej

wskazane w skardze kasacyjnej wnioskodawców postanowienia dowodowe Sądu

pierwszej instancji, albowiem skarga kasacyjna jako środek zaskarżenia orzeczenia

sądu drugiej instancji nie może być wykorzystywana do kwestionowania

prawidłowości postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 3981 k.p.c.).

Nie można również odmówić racji skarżącej Gminie Miejskiej w zakresie, w

jakim zakwestionowała ona w swojej skardze kasacyjnej dopuszczalność nabycia

własności spornej działki przez zasiedzenie ze względu na znajdujący się na niej

pas drogi publicznej. Jeżeli część spornej działki stanowiłaby drogę publiczną, to

stwierdzenie nabycia jej własności przez zasiedzenie byłoby niedopuszczalne.

Sporna działka stanowiłaby bowiem tzw. res extra comercium. Mógłby z niej

korzystać każdy zgodnie z jej przeznaczeniem, a władnie nią nie stanowiłoby

posiadania niezbędnego do nabycia własności przez zasiedzenie (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2007 r., III CZP 23/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 45). Odnosząc się do zarzutu skarżącej, że z omawianego powodu nie jest

dopuszczalne zasiedzenia spornej działki, Sąd Okręgowy stwierdził, iż zarzutu tego

nie potwierdza zebrany w sprawie materiał. Tymczasem z pisma Urzędu Miasta

Wydział Geodezji z dnia 29 grudnia 2005 r. wynika, że część spornej działki

znajduje się – według ustaleń miejscowego planu ogólnego zagospodarowania

przestrzennego Miasta K.

– w terenie ulicy zbiorczej (KZo1/2) (k. 373). W tej

sytuacji nie można odeprzeć podniesionego w skardze kasacyjnej Gminy Miejskiej

zarzutu, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 172 w

związku z art. 336 k.c.

Uwzględnienie omówionego zarzutu skargi kasacyjnej Gminy Miejskiej

stanowi wystarczającą podstawę do uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W konsekwencji, szczegółowa

ocena pozostałych zarzutów nie jest niezbędna. Należy jednak podkreślić, że trafne

jest stanowisko Sądu Okręgowego, iż zawezwanie przez Gminę do próby ugodowej

nie przerwało biegu terminu zasiedzenia. Odmienne stanowisko skarżącej nie

uwzględnia tego, że do wykazanie nabycia mienia na postawie art. 5 ust. 1 ustawy

z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracowniach samorządowych (Dz. U. Nr 32 poz. 191 ze

zm.) – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 29 lipca 1993 r., III CZP 64/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 209, oraz wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca 2006 r., IV CSK 118/06 i z dnia 24 lutego 2010

r., III CSK 144/09, niepubl.) – niezbędna jest wydana na podstawie art. 18 ust. 1

przytoczonej ustawy ostateczna decyzja wojewody stwierdzająca to nabycie.

Tymczasem skarżąca takiej decyzji nie posiada.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21 i art.

391 § 1 k.p.c.).

db