III CSK 144/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 144/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. Ł.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. i A. Ł.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 24 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 10 grudnia 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w K. w ten sposób, że stwierdził, że M. Ł. i A. Ł. nabyli na prawach

wspólności ustawowej małżeńskiej przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1981 r.

własność nieruchomości stanowiącej działkę numer 312 o powierzchni 1817m 2,

położonej w K. przy ul. W., obr. 4, zabudowanej budynkiem mieszkalnym, która

odpowiada parceli katastralnej 1. kat. (…)/3, objętej zniszczonym lwh 1 B. Istotne

elementy dokonanych ustaleń faktycznych przedstawiają się następująco: Działka

ewidencyjna nr (…) położona w K. przy ul. W. 6 powstała z podziału parceli katastralnej I

kat. (…)/1; objęta była wykazem hipotecznym lwh 1 B., który uległ zniszczeniu.

Stanowiła własność byłej Gminy B. i została wytyczona dla ojca wnioskodawcy B. Ł.,

który posiadał ją od 1950 r. Po uzyskaniu pozwolenia architektonicznego B. Ł.

wybudował na tej działce, przy pomocy wnioskodawcy, budynek mieszkalny, w którym w

1953 r. zamieszkała cała rodzina. Zezwolenie na użytkowanie budynku udzielone

zostało decyzją z dnia 18 kwietnia 1970 r. Rodzice wnioskodawcy zmarli - matka w 1954

r., a ojciec w 1980 r. Od czasu objęcia nieruchomości w posiadanie opłacany był

podatek, początkowo przez ojca, a po jego śmierci przez wnioskodawcę. Po przejęciu

posiadania nieruchomości wnioskodawca wykonał instalację wodociągową i gazową,

doprowadzając wodę i gaz, ogrodził działkę, zasadził żywopłot, kilka drzew oraz trawnik.

Uważa się za właściciela i tak też postrzegają go sąsiedzi. Obecnie mieszka w

opisanym domu z żoną i dziećmi.

Na wniosek Sądu Okręgowego Wojewoda wszczął z urzędu postępowanie

administracyjne

w

sprawie

stwierdzenia

nabycia

przez

Gminę

K. własności

nieruchomości, które zostało zakończone umorzeniem postępowania w dniu 22 stycznia

2008 r. po stwierdzeniu, że nieruchomość ta nie stanowiła mienia państwowego.

Postanowieniem z dnia 30 października 2008 r. Sąd wezwał do udziału w postępowaniu

żonę wnioskodawcy A. Ł., a postanowieniem z dnia 29 maja 2008 r. pozostałych

uczestników przez dokonanie ogłoszenia. Nie doszło jednak do zgłoszenia się innych

uczestników.

Sąd Okręgowy uznał, że zarówno B. Ł., jak i wnioskodawca byli samoistnymi

posiadaczami nieruchomości w złej wierze, które prowadziło do zasiedzenia. Spełnione

zostały przesłanki z art. 172 k.c. po doliczeniu, na podstawie art. 176 k.p.c., okresu

posiadania B. Ł. Z uwagi na to, że posiadana nieruchomość nigdy nie stanowiła mienia

państwowego i nie mogła stać się mieniem komunalnym, co wynika z powołanej decyzji

Wojewody, nie znajdują zastosowania w sprawie przepisy ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (t.j.: Dz. U. Nr 22, poz. 159 ze zm.), które

wyłączyły do dnia 1 października 1990 r. możliwość nabywania przez zasiedzenie

własności nieruchomości państwowej. Wobec tego rozpoczęty w 1950 r. okres

zasiedzenia zakończył się w 1980 r. Nabycie własności nieruchomości z dniem 1

stycznia 1981 r. nastąpiło przez wnioskodawcę i jego żonę, stosownie do art. 32 § 1

k.r.op. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 stycznia 2005 r., skoro małżeństwo

zawarte zostało w 1964 r. i obowiązywał w nim ustrój ustawowej wspólności majątkowej

małżeńskiej.

Uczestnik Skarb Państwa, Prezydent Miasta K. oparł skargę kasacyjną na obu

podstawach objętych art. 3983 § 1 k.c. Naruszenia przepisów prawa procesowego

upatruje w niewłaściwym zastosowaniu art. 510 § 1 oraz art. 609 § 2 w związku z art.

670 § 1 k.p.c. i art. 677 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 k.p.c.,

polegającym na nieustaleniu właściciela nieruchomości i niewezwaniu go do udziału w

sprawie, co mogło być podstawą nieważności oraz art. 510 § 1 i 2 związku z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 5 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych przez niewezwanie

do udziału w postępowaniu Gminy K. Ponadto niewłaściwe zastosowanie art. 217 § 2 w

związku z art. 227 i art. 13 § 2 oraz art. 610 § 1 k.p.c., art. 670 § 1 w związku z art. 316

§ 1 i art. 13 § 2 oraz art. 391 § 1 k.p.c. spowodowało niewyjaśnienie wszystkich

istotnych okoliczności sprawy, ponieważ pominięcie przerwy biegu terminu zasiedzenia

i nieustalenie właściciela nieruchomości, jak też art. 328 § 2 w związku z art. 13 § 2 w

związku z art. 670 § 1 i 677 § 1 i art. 378 § 1 oraz art. 391 § 1 k.p.c., które polegało na

nierozpoznaniu sprawy w granicach zaskarżenia i nieodniesieniu się do zarzutu przerwania

biegu zasiedzenia w dniu 22 września 2005 r. Naruszenie prawa materialnego wiąże z art.

32 ust 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy

państwowej w związku z § 1 pkt 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października

1948 r. o zmianie granic miasta K. i z art. 140 w związku z art. 172 § 1 i 2 k.c., których

niezastosowanie doprowadziło do błędnego wniosku, że nieruchomość nie stanowiła

własności Skarbu Państwa, zaś niewłaściwe zastosowanie art. 172 § 1 i 2 k.c. w związku z

art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz

niezastosowanie art. 172 § 1 i 2 w związku z art. 177 k.c. i art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny spowodowało uznanie, że małżonkowie Ł. nabyli

własność nieruchomości przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1981 r., podczas gdy

najwcześniej mogło to nastąpić z dniem 2 października 2005 r. Niezastosowanie art. 123 §

1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c. było przyczyną nieuwzględnienia, że bieg terminu

zasiedzenia został przerwany przez wszczęcie postępowania windykacyjnego. Skarżący

domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie należy ustosunkować się do podniesionych w skardze

kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa procesowego, które w ocenie skarżącego wskazują

na nieważność postępowania. Uregulowanie art. 609 § 2 k.p.c. przewiduje, że wezwania

innych zainteresowanych przez ogłoszenie sąd dokonuje, jeżeli wnioskodawca nie wskazał

ich, jak też może tego dokonać w wypadkach, które uzna za wskazane. Odesłanie do

odpowiedniego stosowania przepisów o stwierdzeniu nabycia spadku co do ogłoszenia i

treści orzeczenia zamieszczone w art. 610 § 1 k.p.c., którego skarżący nie powołał, dotyczy

w szczególności art. 670 i art. 677 k.p.c., nakładających na sąd obowiązek działania z

urzędu. Pierwotnie we wniosku jako zainteresowany uczestnik postępowania wskazana

została Gmina K. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6 marca 2002 r. odmówił jej

udziału w tej sprawie, którego nie zaskarżyła. Wezwał natomiast do udziału w sprawie

Skarb Państwa-Prezydenta Miasta K. Po wydaniu decyzji o umorzeniu postępowania

w sprawie stwierdzenia nabycia z mocy prawa przez Gminę K. prawa własności

nieruchomości Sąd Okręgowy zarządził ogłoszenie, którym wezwał wszystkich innych

zainteresowanych. Skoro jednak nikt się nie zgłosił, niemożliwe było ustalenie właściciela

nieruchomości. Powołana decyzja wiążąco wskazywała, że Gmina K. nie wykazała nabycia

prawa własności do tej nieruchomości, jak też Skarb Państwa nie wykazał swego prawa.

Zasiedzenie biegnie przeciwko osobie, która legitymuje się tytułem prawnym do

nieruchomości, ale ze swego prawa nie korzysta; chodzi o aktualnego właściciela, nie zaś

także o wszystkich jego poprzedników. Przewidziany art. 610 § 2 k.p.c. skutek

niezgłoszenia się zainteresowanych obejmuje stwierdzenie, że w sprawie biorą udział

wszystkie podmioty, których praw dotyczy wynik postępowania. Nie zasługiwał na

podzielenie zarzut nieustalenia przez Sąd Okręgowy właściciela nieruchomości, a poprzez

przywołanie przepisów regulujących postępowanie w sprawie stwierdzenia nabycia spadku,

także niepodjęcia z urzędu działań, które do tego mogły doprowadzić. Niezależnie od tego,

że nawet wskazane postępowanie administracyjne zostało zainicjowane przez Sąd,

skarżący nie określa, jakie czynności powinny być podjęte, których Sąd zaniechał.

Nietrafnie utrzymuje on, że doszło do nieważności postępowania. Gmina K. wiedziała

o toczącym się postępowaniu, a nawet poprzez dokonane ogłoszeniem wezwanie

dodatkowo została powiadomiona. Nie doszło również do naruszenia art. 510 § 1 i art. 609

§ 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Sentencja zaskarżonego postanowienia została

prawidłowo sformułowana, skoro stwierdza, że własność nieruchomości nabyli przez

zasiedzenie małżonkowie Ł. we wskazanym dniu oraz na prawach ustawowej wspólności

majątkowej małżeńskiej, co czyni zadość wymogom przewidzianym art. 610 § 1 w związku

z art. 677 k.p.c.

Nie naruszył Sąd Okręgowy art. 217 § 2 w związku z art. 227 i art. 13 § 2 oraz art.

610 § 1, 670 § 1 w związku z art. 316 § 1 i art. 13 § 2 oraz art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ

wniosek o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy skierowanej przeciwko uczestnikowi o

wydanie będącej przedmiotem postępowania nieruchomości był złożony w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym. Niezależnie od tego, że skarżący nie powołuje związku z art. 382

k.p.c., podkreślenia wymaga, że fakt złożenia pozwu był bezsporny, jego odpis złożony

został do akt, w apelacji skarżący podniósł zarzut nieuwzględnienia go przez Sąd

Rejonowy. W tej sytuacji powoływanie się na naruszenie wymienionych przepisów,

odnoszących się do oddalenia wniosku dowodowego, było chybione. Należało jednak

przyznać skarżącemu rację, że obowiązkiem Sądu Odwoławczego, było na podstawie art.

378 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., rozpoznanie sprawy w granicach apelacji, które

wyznaczają podniesione w niej zarzuty i wnioski, a następnie ustosunkowanie się do nich

w uzasadnieniu. Niedokonanie tego może, w okolicznościach sprawy, uzasadniać zarzut

naruszenia zarówno wymienionych przepisów, jak i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i

art. 13 § 2 k.p.c., jeśli dotyczy zarzutu mającego wpływ na rozstrzygnięcie, a nadto czyni

niemożliwym dokonanie kontroli kasacyjnej, co do zgodności orzeczenia z przepisami

prawa materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2007 r. II CSK

122/07, niepubl. i z dnia 24 kwietnia 2008 r. IV CSK 48/08, niepubl.). Podjęta przez

uczestnika czynność, z którą wiąże on przerwanie biegu zasiedzenia, miała miejsce w dniu

22 września 2005 r., a zatem po upływie dłuższego okresu od przyjętej przez Sąd

Okręgowy daty, w której doszło do nabycia własności nieruchomości przez małżonków Ł.

Wskazuje na to brak znaczenia tej czynności dla rozpoznania sprawy. Nie może dojść do

przerwania biegu terminu, który zakończył się przed tą czynnością.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego należy wskazać, że art.

32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy

państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130), która weszła w życie 13 kwietnia 1950 r.

i obowiązywała do 28 stycznia 1958 r., przewidywał, że majątek dotychczasowych

związków samorządu terytorialnego z mocy prawa staje się majątkiem Państwa. Od 18

stycznia 1945 r. do obszaru Gminy Miasta K. włączona została gromada B., należąca do

tego czasu do gminy T. (§ 1 pkt 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października

1948 r. o zmianie granic miasta K. Dz. U. Nr 53, poz. 48, któremu przyznano wsteczną moc

obowiązującą). Wbrew stanowisku skarżącego, nie stanowiło to podstawy do uznania, że

Skarb Państwa był właścicielem spornej nieruchomości, zarówno w okresie posiadania go

przez wnioskodawcę i jego poprzednika prawnego, jak i w czasie prowadzonego

postępowania. Nie został przedstawiony przez niego tytuł wskazujący na takie uprawnienie,

wymogu tego nie spełniało powołanie się na generalne przejęcie mienia organów

samorządowych. Powołana ustawa nie przewidywała wymogu uzyskania przez jednostkę

organizacyjną Skarbu Państwa decyzji administracyjnej, stwierdzającej nabycie mienia

samorządowego, badanie zatem, czy doszło do nabycia konkretnej nieruchomości

mogło mieć miejsce w postępowaniu wieczystoksięgowym (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 6 grudnia 2000 r. III CKN 824/00, niepubl.). Sąd Rejonowy zakreślał

uczestnikowi termin do przeprowadzenia tego postępowania, ale działania w tym

kierunku nie zostały podjęte.

Na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990

r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) wojewoda wydaje decyzję w sprawie

stwierdzenia nabycia przez gminę z mocy prawa mienia ogólnonarodowego, która jest

wiążąca także w postępowaniu sądowym (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07, OSNC 2008/3/30). Decyzja ta

ma deklaratoryjny charakter, ale stanowi jedyny dowód nabycia mienia. Wynika stąd, że

nieuzyskanie decyzji uniemożliwia skuteczne powoływanie się na nabycie. Wiążące jest

zatem w postępowaniu kasacyjnym ustalenie Sądu Okręgowego, że nie zostały

przedstawione

dowody

potwierdzające

stanowisko

uczestnika,

że nieruchomość

stanowiła mienie państwowe. Skutkowało to uznaniem za prawidłowe niezastosowanie

przez Sąd Okręgowy art. 177 k.c., obowiązującego do 30 września 1990 r. Określenie

okresu wymaganego do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie dokonane

zostało przy zastosowaniu art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny Dz. U. Nr 16, poz. 94), ponieważ jego bieg rozpoczął się

pod rządem dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57,

poz. 319). Zarzut nieuwzględnienia przerwy biegu zasiedzenia wywołanej wniesieniem

powództwa windykacyjnego był bezprzedmiotowy, bo wcześniejsze nabycie własności

nieruchomości czyniło niemożliwym stosowanie art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175

k.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, jako

pozbawioną uzasadnionych podstaw w oparciu o art. 398 14 k.p.c.