III CSK 138/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 138/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Prezydenta Miasta K.

przeciwko Beacie P. jako kuratorowi spadku po Elżbiecie S.

i Juliuszu

S. o ustalenie prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2011 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 2 (drugim) i sprawę w tym

zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta K.

w pozwie skierowanym przeciwko Beacie P. - kuratorowi spadku nieobjętego po

Elżbiecie S. i Juliuszu S. wniósł o ustalenie, że z mocy art. 34 ust. 1 lit. a w związku

z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) prawo własności nieruchomości bliżej

określonej przysługuje Skarbowi Państwa.

Powództwo to Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 2 września 2009 r.

wobec braku legitymacji biernej pozwanej. U podłoża tego rozstrzygnięcia legł

pogląd, że kurator spadku może pozywać i być pozywany jedynie w sprawach

wynikających z zarządu nieruchomością wspólną, a w tym pojęciu nie mieści się

spór o ustalenie własności.

Pogląd ten podzielił Sąd Apelacyjny, oddalając apelację powoda wyrokiem z

dnia 15 grudnia 2009 r.

Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego zawiera zarzut

naruszenia art. 935 § 1 k.p.c. w zw. z art. 667§2 i 666 k.p.c., i zmierza do

uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne jakie legło u podłoża zaskarżonego wyroku było

przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego,

który w uchwale z dnia 1 lutego 2011 r., III CZP 78/10 (Biul. SN 2011/2/6), zajął

stanowisko, że kurator spadku ma legitymację bierną w sprawie o ustalenie

nabycia przez Skarb Państwa - na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) własności nieruchomości wchodzącej w skład spadku.

Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń Sąd Najwyższy powołuje się w całości

na wywody i argumenty zawarte w uzasadnieniu powyższej uchwały, a jedynie dla

przypomnienia i szczególnego zaakcentowania podkreśla, że dla oceny, czy

kurator spadku jest legitymowany biernie w sporach dotyczących własności

nieruchomości wchodzących do spadku wystarczająca jest ocena jego działania

w kontekście tego, czy „mieści się" ono w zakresie zarządu spadkiem, do którego

kurator jest ex lege zobowiązany.

Doktryna i praktyka orzecznicza wykształciła kryteria uznawania określonych

czynności jako wykonywanie zarządu. Czynności zarządu dzieli się generalnie na

czynności

zwykłego

zarządu,

przekraczające

zwykły

zarząd

i

czynności

zachowawcze, do których zalicza się działania podejmowane dla zachowania

substancji zarządzanego majątku (por. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 76/90, OSNC 1991, nr 10-12, poz.

117 oraz z dnia 25 marca 1994 r., III CZP 182/93, OSNC 1994, nr 7-8, poz. 146).

Zezwolenie sądu, jak wynika z art. 935 § 3 k.p.c., potrzebne jest dla dokonania

czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu. Występowanie przez

kuratora spadku w postępowaniach dotyczących własności rzeczy wchodzących

w skład spadku jest czynnością zachowawczą, zmierza bowiem do zachowania

spadku w stanie nieuszczuplonym. Ponadto, z art. 935 § 1 w związku z art. 667 § 2

k.p.c. wynika, że kurator spadku winien dokonywać takich czynności, które

niezbędne są dla prowadzenia prawidłowej gospodarki. Udział w postępowaniu

dotyczącym własności nieruchomości niewątpliwie należy do tych potrzebnych

czynności, jego celem jest ustalenie składu spadku, co jest niezbędne do

prawidłowego

nim

zarządzania.

Przyznanie

kuratorowi spadku

legitymacji

procesowej w takim postępowaniu chroni też interesy spadkobierców, skoro to dla

nich kurator spadku ma zachować spadek w stanie możliwie nieuszczuplonym.

Trzeba też zwrócić uwagę na interesy osób trzecich, które roszczą sobie prawa do

majątku spadkowego. Gdyby uznać, że kurator spadku nie ma legitymacji biernej

w sporze o własność, to - wobec braku możliwości ustanowienia kuratora dla

spadkobierców nieznanych - nie istniałaby w istocie możliwość zaspokojenia ich

słusznych roszczeń, a majątek spadkowy pozostawałby w długotrwałym zarządzie

kuratora spadku ze szkodą dla tych wierzycieli.

Za uznaniem, że kurator spadku ma legitymację procesową (czynną

i bierną) przemawia też argument wynikający z art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c. Przepis ten

stanowi, że sąd z urzędu podejmuje postępowanie zawieszone na skutek śmierci

strony m.in. z chwilą ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku.

Założenie, że po podjęciu postępowania sąd natychmiast oddali powództwo wobec

braku legitymacji procesowej kuratora spadku oparte musiałoby zostać na uznaniu

nieracjonalności ustawodawcy.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń, zaskarżony wyrok nie

mógł się ostać. Z tych przyczyn, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.