III CSK 13/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 13/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Z. K.

o zwolnienie z Domu Pomocy Społecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 4 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawczyni Z. K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

12 lipca 2011 r. oddalającego wniosek o zmianę orzeczenia o skierowaniu Z. K. do

domu pomocy społecznej bez jej zgody.

Sądy ustaliły między innymi, że wnioskodawczyni w latach 1970-2008 była

sześciokrotnie hospitalizowana w szpitalu psychiatrycznym z powodu schizofrenii

paranoidalnej. Nie ma poczucia choroby psychicznej i poza szpitalem leczyła się

niesystematycznie, była niedorzeczna, agresywna i urojeniowa, nie wpuszczała

brata do mieszkania. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 28 kwietnia 2008 r.

została umieszczona, bez swojej zgody, w domu pomocy społecznej na podstawie

art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego

(jedn. tekst: Dz. U. z 2011r., Nr 231, poz. 1375, ze zm. – dalej: „u.o.z.p.”).

Systematyczne leczenie i opieka w domu pomocy społecznej doprowadziły do

częściowej poprawy stanu jej zdrowia psychicznego. Wnioskodawczyni jest

spokojna i zorientowana, nawiązuje kontakt, jednakże wypowiada liczne utrwalone

urojenia i jest zupełnie bezkrytyczna w ocenie swojego stanu zdrowia, uważa się za

osobę zdrową i nie ma motywacji do leczenia. Obecnie ze względu na przewlekłe

zaburzenia psychotyczne nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga

systematycznego zażywania leków i opieki innych osób, której brak stanowiłby, z

wysokim prawdopodobieństwem, ponowne zagrożenie dla jej zdrowia i życia.

Sądy obu instancji stwierdziły, że wprawdzie u wnioskodawczyni nastąpiła

poprawa stanu zdrowia psychicznego dzięki systematycznemu leczeniu i opiece,

jednak terapia ta musi być kontynuowana a wnioskodawczyni nie jest zdolna do

samodzielnej egzystencji ani do załatwiana własnych potrzeb, nie zna realiów życia

codziennego i jest bezkrytyczna w ocenie własnej sytuacji, zaś jej brat, wobec

którego wypowiada urojenia, nie jest w stanie zapewnić jej opieki. W tej sytuacji,

w ocenie Sądów, brak podstaw do przyjęcia, że wnioskodawczyni będzie mogła

kontynuować leczenie i prawidłowo funkcjonować poza domem pomocy społecznej,

zaś

brak

opieki

nad

nią

stwarzałby,

z

wysokim

prawdopodobieństwem,

ponowne zagrożenie dla jej życia i zdrowia. Dlatego Sądy uznał, że nie ustały

przyczyny, które spowodowały umieszczenie wnioskodawczyni w domu pomocy

społecznej na podstawie art. 39 ust. 1 u.o.z.p. i nie zachodzą przesłanki do zmiany

tego orzeczenia w oparciu o art. 41 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów

postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c.

i nie ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu ze względu na jej stan zdrowia

i nieporadność w realizacji uprawnień procesowych oraz nie udzielenie jej

niezbędnych

pouczeń

co

do

celowości

złożenia

wniosku

o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu i o innych czynnościach procesowych, a także naruszenie

art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. przez ich

niezastosowanie

i

nie

dopuszczenie

z

urzędu

dowodu

z

dokumentów

zgromadzonych w sprawie o przyjęcie wnioskodawczyni do domu opieki społecznej

i nie poczynienie niezbędnych ustaleń co do tego, czy biegły wydający opinię w

rozpoznawanej sprawie nie uczestniczył w wydawaniu opinii w sprawie o przyjęcie

wnioskodawczyni do domu pomocy społecznej i tym samym nie był wyłączony z

mocy ustawy od udziału w rozpoznawanej sprawie.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Celem ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego,

jest - jak wynika z jej preambuły - zagwarantowanie osobom z zaburzeniami

psychicznymi ochrony ich praw i poszanowania sfery ich wolności i godności

osobistej. Ustawa zawiera przepisy o charakterze ochronnym, a w postępowaniu

prowadzonym na jej podstawie sąd jest gwarantem zachowania praw osób, wobec

których może dojść lub już doszło do zastosowania środków ograniczających ich

wolności. Przepisy ustawy muszą być wykładane i stosowanie tak, by wskazany

wyżej nadrzędny jej cel został osiągnięty. W szczególności w toku postępowania

sądowego konieczne jest ścisłe przestrzeganie szczególnych gwarancji mających

na celu ochronę praw procesowych osoby z zaburzeniami psychicznymi i właściwe

ich wykorzystanie do zapewnienia prawidłowego zastosowania wobec niej

przewidzianych w ustawie środków leczniczych i ochronnych.

Jedną ze szczególnych gwarancji procesowych jest przewidziana w art. 48

u.o.z.p.

możliwość

ustanowienia

dla

osoby,

której

postępowanie

dotyczy

bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli osoba ta

ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku,

a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, użycie w tym przepisie zwrotu

„sąd może” nie oznacza dowolności i możliwość ustanowienia adwokata z urzędu

bez wniosku uczestnika przeradza się w obowiązek sądu, jeżeli okaże się,

że uczestnik postępowania, ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego, nie

jest zdolny do obrony swoich praw w postępowaniu sądowym (porównaj między

innymi postanowienia z dnia 28 listopada 2002 r. II CKN 399/01, z dnia 16 lutego

2012 r. IV CZ 2/12 i z dnia 5 kwietnia 2012 r. II CSK 575/11, niepubl.).

Jednocześnie w postępowaniu sądowym toczącym się na podstawie

przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego obowiązują ogólne zasady

i przepisy, stwarzające możliwość udzielenia przez sąd uczestnikowi postępowania

występującemu bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do

czynności procesowych oraz zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia

pełnomocnika procesowego (art. 5 i art. 212, w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). I podobnie

jak w art. 48 u.o.z.p., możliwość udzielenia pouczeń, przewidziana w art. 5 i art. 212

k.p.c., staje się obowiązkiem sądu „w razie uzasadnionej potrzeby”, to jest

w sytuacji, gdy uczestnik postępowania ze względu na swój stan zdrowia,

nieporadność lub inne okoliczności, nie jest w stanie podjąć przed sądem

racjonalnej

obrony

swoich

praw

(porównaj

między

innymi

wyroki

Sądu

Najwyższego z dnia 19 lipca 1966 r. I PR 154/66, z dnia 4 maja 1973 r. II CR

145/73 i z dnia 3 grudnia 1997 r. I CKN 336/97, niepubl.).

W konsekwencji obowiązkiem sądu w takiej sprawie jest udzielenie

uczestnikowi postępowania stosownych pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212

k.p.c., jeżeli stwierdzone zostanie, że cierpi on na zaburzenia psychiczne

uniemożliwiające lub utrudniające mu zrozumienie jego sytuacji procesowej

i podjęcie racjonalnej obrony swoich praw. W szczególności obowiązkiem sądu jest

pouczenie takiej osoby o możliwości złożenia wniosków dowodowych, także

wniosku o przesłuchanie na rozprawie biegłego psychiatry wydającego opinię na

piśmie oraz o możliwości ustanowienia zawodowego pełnomocnika procesowego

a także

o

możliwości

ustanowienia

przez

sąd

pełnomocnika

z

urzędu.

Jeżeli natomiast sąd, na podstawie zachowania uczestnika, treści jego pism

procesowych i wypowiedzi, oceny biegłego lub innych okoliczności stwierdzi,

że uczestnik ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolny do złożenia

wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, a udział w sprawie adwokata jest

potrzebny - obowiązany jest ustanowić adwokata bez wniosku, na podstawie art. 48

u.o.z.p.

W

rozpoznawanej

sprawie

trafne

są

na

zarzuty

skarżącej

naruszenia

powyższych przepisów.

Z

ustaleń

Sądów

dokonanych

lekarza psychiatry

wynika,

że

podstawie

wnioskodawczyni

z

opinii

biegłego

powodu

choroby

psychicznej - schizofrenii paranoidalnej - nie jest zdolna do samodzielnej

egzystencji i do załatwiania własnych potrzeb, nie jest świadoma swojej sytuacji

zdrowotnej ani życiowej i cierpi na utrwalone urojenia. Jednocześnie z treści jej

pism procesowych, bardzo lakonicznych, wynika, że nie orientuje się także w swojej

sytuacji procesowej, w szczególności nie wie, jakie są ustawowe przesłanki

orzeczenia przymusowego pobytu w domu pomocy społecznej ani zmiany tego

orzeczenia.

W tych okolicznościach niewątpliwym obowiązkiem Sądów obu instancji było

zastosowanie art. 5 i art. 212 k.p.c. i stosowne pouczenie wnioskodawczyni

we wskazanym wyżej zakresie, a w razie stwierdzenia, że ze względu

na stan zdrowia nie rozumie ona pouczeń lub z innych przyczyn nie jest

zdolna do złożenia stosownych wniosków, w tym o ustanowienie pełnomocnika

z urzędu - obowiązkiem Sądów było rozważenie potrzeby zastosowania art. 48

u.o.z.p. i ustanowienie dla wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu bez jej

wniosku, a w razie stwierdzenia braku takiej potrzeby, szczegółowe uzasadnienie

swojego stanowiska w tym przedmiocie.

Niezastosowanie przez Sądy powyższych przepisów mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, gdyż wnioskodawczyni, nie pouczona o możliwości

składania wniosków dowodowych, nieświadoma okoliczności, które powinna

udowodnić i pozbawiona pomocy zawodowego pełnomocnika, nie wykazała żadnej

inicjatywy dowodowej, zaś Sądy ograniczyły się w tym zakresie w istocie jedynie do

dopuszczenia

dowodu

z

opinii

pisemnej

biegłego

i

bardzo

pobieżnego

przesłuchania wnioskodawczyni „na okoliczności zasadności wniosku”, nie

przesłuchując biegłego na rozprawie celem ustalenia, czy rzeczywiście brak opieki

nad wnioskodawczynią zagraża jej życiu, jak wymaga art. 39 ust. 1 u.o.z.p..

Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.

w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. Wprawdzie rację ma skarżąca, że obowiązkiem

Sądów obu instancji było ustalenie z urzędu, z własnej inicjatywy dowodowej

podjętej w oparciu o art. 232 k.p.c. (Sąd pierwszej instancji) i art. 382 k.p.c. (Sąd

drugiej instancji) - czy biegły wydający opinię w rozpoznawanej sprawie nie jest

wyłączony z mocy ustawy jako uczestniczący w podjęciu decyzji o umieszczeniu

wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej, jednak ewentualne naruszenie art.

232 i art. 382 k.p.c. mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy jedynie wówczas,

gdyby okazało się, że rzeczywiście biegły był wyłączony na podstawie art. 46 ust. 2

zd. 2 u.o.z.p. Natomiast w sytuacji, gdy skarżąca nie wykazała, że opinię w

rozpoznawanej sprawie wydawał taki biegły, brak podstaw do stwierdzenia

naruszenia powyższych przepisów. Nie jest bowiem wystarczająca sama

domniemana możliwość ich naruszenia, wyprowadzana jedynie z faktu, że Sądy

nie wypowiedziały się w tym przedmiocie ani nie dopuściły z urzędu dowodu

z odpowiednich

dokumentów

zawartych

w

sprawie

o

umieszczenie

wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej. Obowiązek wypowiedzenia się sądu

w tym przedmiocie istnieje bowiem tylko w razie stwierdzenia, że biegły jest

wyłączony z mocy ustawy na podstawie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p.

Brak wypowiedzi nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu ani art.

232 i art. 382 k.p.c.

Ponieważ jednak skarga kasacyjna okazała się skuteczna z uwagi na

naruszenie art. 5 i art. 212 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p.,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie

i przekazał

sprawę

Sądowi

drugiej

instancji

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.

391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

jw