III CSK 126/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 126/07

POSTANOWIENIE

Dnia 23 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z wniosku K.M.

przy uczestnictwie K.M. i E.K.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej K.M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 7 grudnia 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Dnia 15 kwietnia 1975 r. E.M. złożyła w Państwowym Biurze Notarialnym w

B. wniosek o wpisanie: po pierwsze, w dziale drugim księgi wieczystej nr [...] prawa

własności oznaczonej działki w całości na rzecz E.A.M., po drugie, w dziale drugim

księgi wieczystej nr [...] prawa własności lokalu nr 1 w całości na rzecz T.M., po

trzecie w dziale drugim księgi wieczystej nr [...] prawa własności lokalu nr 2 w

całości na rzecz E.A.M. Do wniosku zostało dołączone postanowienie Sądu

Powiatowego w B. z dnia 5 lutego 1975 r., o stwierdzenie nabycia spadku po R.M.,

dział spadku i zniesienie współwłasności oraz zezwolenie Wydziału Finansowego

Urzędu Powiatowego w B. z dnia 27 marca 1975 r.

Dnia 7 lutego 2006 r. Sąd Rejonowy w B., w dziale drugim księgi wieczystej

nr [...] wpisał właściciela lokalu nr 2 objętego księgą wieczystą nr [...] w połowie, a w

dziale drugim księgi wieczystej nr [...] – E.M. w całości. Tego samego dnia Sąd

dokonał w dziale trzecim księgi wieczystej nr [...] wpisu ostrzeżenia, że stan prawny

ujawniony w księdze wieczystej jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym.

Ostrzeżenie odnosiło się do ujawnionego prawa własności E.M. oraz nie

ujawnionych praw E.K., K.M. i K.M. Ponadto postanowieniem z dnia 9 lutego 2006

r. Sąd Rejonowy w B. oddalił wniosek E.M. z dnia 15 kwietnia 1974 r. w części

dotyczącej dokonania wpisu prawa własności działki ponad udział wynoszący

połowę.

Z uzasadnienia postanowienia z dnia 9 lutego 2006 r. wynika, że Sąd

pierwszej instancji ustalił, iż Sąd Rejonowy w B. prowadzi założone w 1960 r.

następujące księgi wieczyste: nr [...] dla nieruchomości, z której zostały

wyodrębnione lokale nr 1 i 2, nr [...] dla lokalu nr 1 oraz nr [...] dla lokalu nr 2. Z

własnością wymienionych lokali jest związany udział w nieruchomości wspólnej,

objętej księgą wieczystą nr [...], wynoszący po ½.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 5 lutego 1975 r.,

własność lokalu nr 1 uzyskał T.M., a właścicielką lokalu nr 2 została E.M.

Nieruchomość wspólna przypadła po połowie T.M. i E.M. Opierając się na

wymienionym postanowieniu oraz na postanowieniu Sądu Rejonowego w B. z dnia

23 września 2004 r. o stwierdzenie nabycia spadku po T.M., Sąd w dziale drugim

księgi wieczystej nr [...] wpisał właściciela lokalu nr 1 objętego księgą wieczystą nr

[...] w połowie, a wcześniej w dziale drugim księgi wieczystej nr [...] – E.K. w

miejsce R.M.

W dziale drugim księgi wieczystej nr [...] był projekt wpisu, z którego wynika,

że prawo własności nieruchomości w ½ należy do E.A.M. To oznacza – zdaniem

Sądu – że w pozostałej części (nie należącej do właściciela lokalu nr 1) ujawnieni

byli de facto, zgodnie z poprzednim wpisem, E.M. i W.M. w połowie na zasadzie

wspólności ustawowej.

Opierając się na dokonanych ustaleniach, Sąd pierwszej instancji uznał, że

nieruchomość objęta księgą wieczystą nr [...] stanowi współwłasność przymusową,

związaną z istnieniem odrębnej własności lokali nr 1 i 2. Wpis w dziale drugim

księgi wieczystej nr [...] właściciela lokalu nr 1 w połowie nastąpił – zdaniem Sądu –

zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102,

poz. 1122; dalej: rozporządzenie z 2001 r.). Ze względu na wymagania

przewidziane w § 29 rozporządzenia z 2001 r. Sąd pierwszej instancji wpisał w

dziale drugim księgi wieczystej nr [...] także właściciela lokalu nr 2 w połowie, a w

dziale drugim księgi wieczystej nr [...] – E.M. w całości. W zaistniałej sytuacji nie ma

podstaw – zdaniem Sądu – aby wpisać w dziale drugim księgi wieczystej nr [...]

któregokolwiek z właścicieli lokali w całości.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w T. oddalił apelacje K.M. od wpisu z

dnia 7 lutego 2006 r. dokonanego w księdze wieczystej nr [...] oraz od

postanowienia z dnia 9 lutego 2006 r., podzielając ustalenia faktyczne i ocenę

prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy podkreślił, że z dołączonego do wniosku postanowienia

z dnia 5 lutego 1975 r. wynika – wbrew zarzutowi apelującej – iż prawo własności

nieruchomości, dla której jest prowadzona księga wieczysta nr [...], zostało

przyznanie E.M. i T.M. w ½ części. Zdaniem Sądu do takiego wniosku prowadzi

domniemanie faktyczne. Nie ma także podstaw do kwestionowania wpisu z dnia 7

lutego 2006 r., ponieważ jest on konsekwencją zwartego w postanowieniu z dnia 5

lutego 1975 r. rozstrzygnięcia dotyczącego prawa własności nieruchomości, dla

której prowadzona jest księga wieczysta nr [...].

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestniczki

postępowania K.M. zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 1 ust. 1, art. 34 u.k.w.h., art. 41 przepisów ogólnych prawa

cywilnego, art. 58 k.c., art. 1, art. 2 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia

24 października 1934 r. o własności lokali, art. 3, art. 7 ust. 1, art. 11 ustawy z dnia

24 czerwca 1994 o własności lokali (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., nr 80, poz. 903)

oraz art. 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 317 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 6269, art. 378, art. 381, art. 382, art. 383, art. 385, art. 6, art. 387 § 3, art. 379

pkt 5, art. 321, art. 325, art. 231, art. 219, art. 6262 § 3, art. 6268 § 1 i 2 k.p.c., art. 2,

art. 7, art. 21, art. 8, art. 30, art. 32 Konstytucji, art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 oraz ust. 2

rozporządzenia z 2001 r. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

innemu sądowi równorzędnemu bądź o uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji

i oddalenie wniosku.

Prokurator Generalny w stanowisku co do skargi kasacyjnej – wyrażonym na

podstawie art. 3988 § 1 k.p.c. – wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 39813 § 1 k.p.c. i art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozważyć nieważność

postępowania,

ponieważ jej stwierdzenie powoduje najdalej idące konsekwencji procesowe

(art. 386 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).

Z akt sprawy wynika, że Sąd Okręgowy w T., który wydał zaskarżone

postanowienie, rozpoznał wcześniej w tym samym składzie apelację M.M. od

wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 15 lutego 2005 r. oddalającego powództwo

M.M., K.M. i K.M. przeciwko E.K. o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych nr [...], nr

[...] i nr [...] z rzeczywistym stanem prawnym.

Wskazując na tę okoliczność, Prokurator Generalny uznał, że postępowanie,

w którym zostało wydane zaskarżone postanowienie, jest dotknięte nieważnością,

ponieważ sędziowie orzekający w sprawie podlegali wyłączeniu jako sędziowie,

którzy brali – rozumieniu art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. – udział w sprawie o ważność aktu

prawnego. Za przyjęciem, że zachodzi wskazana przyczyna nieważności

postępowania przemawiają – zdaniem Prokuratora Generalnego – uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1971 r., III CZP 45/71 (OSNC 1972, nr 3, poz. 45)

i wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., SK 19/02 (OTK-A 2004,

nr 7, poz. 67).

W myśl przytoczonej uchwały Sądu Najwyższego III CZP 45/71 sędzia, który

brał udział w sporządzeniu ugody sądowej, jest wyłączony z mocy art. 48 § 1 pkt 5

k.p.c. w sprawie, w której przesłanką żądania pozwu jest zarzut nieważności tej

ugody lub zarzut wad oświadczenia woli, uprawniający do uchylenia się od skutków

prawnych tej ugody. Sąd Najwyższy podkreślił, że aczkolwiek przepis art. 48 § 1 pkt

5 k.p.c. mówi o wyłączeniu sędziego z mocy samej ustawy jedynie w spawach

o „ważność aktu prawnego”, to jednak ratio legis tego przepisu – przy

uwzględnieniu obowiązków sędziego wynikających z art. 203 § 4 w związku z art.

223 § 2 oraz art. 5 k.p.c. – przemawia z tym, aby zastosować wykładnię

rozszerzającą i stosować ten przepis również wtedy, gdy strona ugody sądowej

uchyla się od skutków prawnych oświadczenia woli objętego ugodą, powołując się

na wady oświadczenia woli. Nie da się bowiem pogodzić z zasadami prawidłowego

wymiaru sprawiedliwości sytuacji, w której o skuteczności prawnej ugody sądowej

miałby decydować ten sam sędzia, który dopuścił do zawarcia ugody dotkniętej

wadami oświadczenia woli. Orzekając w takiej sprawie, byłby on w pewnym stopniu

iudex in re sua, gdyż sam oceniałby sposób wypełnienia przez siebie obowiązków

przewidzianych w art. 203 § 4 w związku z art. 223 § 2 i art. 5 k.p.c.

W przytoczonym wyroku z dnia 20 lipca 2004 r. Trybunał Konstytucyjny

uznał natomiast, że art. 48 § pkt 5 k.p.c. w związku z art. 401 pkt 1 i art. 379 pkt 4

k.p.c. w zakresie, jakim ogranicza wyłączenie sędziego z mocy ustawy tylko do

spraw, w których rozstrzyganiu brał udział w instancji bezpośrednio niższej, jest

niezgodny za art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał podkreślił, że nie da się

przekonująco uzasadnić, iż potencjalne wątpliwości co do bezstronności sędziego

nie zaistnieją, gdy sędzia będzie orzekał w instancji niższej, niekoniecznie

bezpośrednio niższej. Zaaprobowanie możliwości orzekania w kolejnych stadiach

postępowania przez sędziego, który w ten sposób kontrolowałby swoje własne

rozstrzygnięcia, nie służyłoby zapewnieniu realnej bezstronności sądu i umocnieniu

autorytetu sądu przez usuwanie chociażby pozorów braku bezstronności.

Uwzględniając powyższą wykładnię przewidzianej w art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.

przyczyny wyłączenia sędziego od udziału, nie można podzielić stanowiska

Prokuratora Generalnego, że sędziowie wchodzący w skład Sądu, który rozpoznał

apelację K.M., podlegali wyłączeniu od udziału w sprawie z mocy ustawy. Realia

sprawy nie dają podstaw do przyjęcia, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane w sprawie, w której przesłanką rozstrzygnięcia była ważność –

w rozumieniu art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. – aktu prawnego sporządzonego z udziałem

sędziego. W wypadku omawianej przyczyny wyłączenia sędziego chodzi o sprawy,

w których sędzia brał udział w sporządzeniu aktu prawnego (np. aktu małżeństwa,

testamentu, umowy sprzedaży) zarówno urzędowo (pełniąc funkcje urzędnika stanu

cywilnego czy notariusza), jak i prywatnie (występując jako świadek czy

pełnomocnik). Taka sytuacja nie zaistniała jednak w rozpoznawanej sprawie. Udział

tych samych sędziów w rozpoznaniu apelacji w niniejszej sprawie oraz w sprawie

[...] nie oznaczał też – tak jak w stanie faktycznym stanowiącym podstawę podjęcia

uchwały [...] – sytuacji, w której sędziowie kontrolowaliby swoje własne

rozstrzygnięcia. Nie ma również wątpliwości, że żaden z sędziów orzekających w

niniejszej sprawie nie brał udziału w wydaniu zaskarżonego orzeczenia w instancji

niższej

w

rozumieniu

ustalonym

przytoczonym

wyrokiem

Trybunału

Konstytucyjnego.

Nie zachodzi także nieważność postępowania – podniesiona przez skarżącą

– polegająca na pozbawieniu strony możności działania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pozbawienie strony możności

działania polega na tym, że strona wskutek wadliwości procesowych sądu lub

strony przeciwnej nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego

istotnej części. W grę wchodzą jednak tylko takie wypadku, gdy strona była

rzeczywiście pozbawiona możności obrony i w skutek tego nie działała

w postępowaniu, a nie, gdy mimo naruszenia przepisów podjęła czynności przed

sądem (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1974 r., II CR 155/74,

OSPiKA 1975, nr 3, poz. 66; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca

1998 r., III CKN 34/98, Prok. i Pr. 1999, nr 5, poz. 41). Tak rozumiane pozbawienie

strony możności działania nie miało miejsca ani w stosunku do skarżącej, ani

pozostałych uczestników postępowania.

Z szeregu podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, zasadnicze

znaczenie ma zarzut naruszenia art. 231 w związku z art. 13 § 1 i art. 391 k.p.c.

oraz art. 6268 § 2 k.p.c. polegającego – jak wynika z uzasadnienia podstawy

kasacyjnej i jego rozwinięcia w uzasadnieniu skargi kasacyjnej – na przekroczeniu

granic kognicji sądu wieczystoksięgowego przy badaniu treści stanowiącego

podstawę wpisu postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 5 lutego 1975 r. o

stwierdzenie nabycia spadku po R.M., dział spadku i zniesienie współwłasności,

wydanego w sprawie prowadzonej pod sygnaturą [...].

Z odpis tego postanowienia, stanowiącego załącznik do wniosku E.M. z dnia

15 kwietnia 1975 r. o dokonanie wpisu prawa własności w księdze wieczystej,

wynika, że rozstrzygnięcie zawarte w punkcie IIIa zostało – z przyczyn

niewynikających z postanowienia – uzupełnione przez dopisanie wyrażenia „i T.M.

po połowie”. Dokonane uzupełnienie wpływa – co wynika z porównania punktu IIIa

postanowienia sprzed i po uzupełnieniu – na treść rozstrzygnięcia i spowodowało,

że postanowienie stało się źródłem sporu co do przyznanego E.M. prawa

własności. Według pierwotnej treści wymienionego punktu postanowienia, Sąd

Rejonowy w B. postanowił bowiem „przydzielić na własność i oddać w posiadanie

dla E.M. całą Kw. Nr [...] gm. kat. B., R. 6, obj. dz. bud. 45, o pow. 6a 69 m 2,

stanowiącą plac pod budynkiem wraz z ogrodem (...)”. W myśl uzupełnionego

punktu IIIa postanowienia, Sąd Rejonowy w B. postanowił natomiast „przydzielić na

własność i oddać w posiadanie dla E.M. i T.M. po połowie całą Kw. nr [...] gm. kat.

B., R. 6, obj. dz. bud. 45, o pow. 6 a 69 m 2, stanowiącą plac pod budynkiem wraz z

ogrodem (....)”.

W tej sytuacji Sąd odwoławczy, który dostrzegł konsekwencje wynikające

z uzupełnienia postanowienia i opowiedział się za treścią rozstrzygnięcia

uwzględniającą

uzupełnienie,

w

istocie

rozstrzygnął

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym mający źródło w uzupełnieniu postanowienia spór co do

prawa własności. To oznacza, że zaskarżone postanowienie zostało wydane

z naruszeniem art. 6268 § 2 k.p.c. W zakres kognicji sądu rejonowego

i rozpoznającego apelację – co zgodnie przyjmuje się w literaturze i w orzecznictwie

– nie wchodzi bowiem rozstrzyganie jakichkolwiek sporów z zakresu własności

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 109/01, Lex

nr 137 541). Rację ma też skarżąca, że zakres kognicji sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym nie przewiduje stosowania przewidzianego w art. 231 k.p.c.

domniemania faktycznego. Rozpoznając wniosek o wpis, sąd – zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c. – bada jedynie treść wniosku i formę wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Nie ma natomiast przeszkód do

stosowania domniemania faktycznego w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym staniem prawny. Jak wyjaśnił bowiem Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 27 stycznia 1999 r., III CKN 408/98 (OSNC 1998, nr 7-8, poz. 136)

w procesie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a stanem prawnym rzeczywistym nie mają

zastosowania przewidziane w postępowaniu wieczystoksięgowym ograniczenia

dowodowe.

Ubocznie należy zauważyć, że wartość zastosowanego przez Sąd

domniemania faktycznego podważa wada podstawy domniemania. Jedynym z jej

elementów jest zawiadomienie Państwowego Biura Notarialnego w B. z dnia

4 sierpnia 1975 r. o dokonanym wpisie. Tymczasem uszło uwagi Sądu, że nie było

podstaw

do

dokonania

tego

zawiadomienia,

ponieważ

wpis

z

powodu

niepodpisania go przez notariusza jest orzeczeniem nieistniejącym (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2002 r., III CZP 12/02, OSNC 2003, nr 2,

poz. 17).

Reasumując zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 231 w związku z art.

13 § 1 i art. 391 k.p.c. należało uznać za uzasadniony. Nie można natomiast

podzielić

zarzutu

skarżącej,

że

Sąd

z

naruszeniem

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego nie zbadał ważności umowy z dnia 5 kwietnia 1960 r.

Kwestia ta nie mieści się bowiem – jak trafnie uznał Sąd odwoławczy – w granicach

sprawy wyznaczonej wnioskiem E.M. z dnia 15 kwietnia 1975 r.

Sąd Najwyższy nie dopatrzył się podstaw przemawiających za przekazaniem

sprawy do ponownego rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu. Powtórnie

sprawę – z mocy prawa – rozpozna sąd w innym składzie (art. 39815 § 2 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 i art. 39821 k.p.c.).