III CSK 12/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 12/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. S.

przeciwko K. S.-G.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego

w K. z dnia 27 października 2010 r. i sprawę przekazuje do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego

i apelacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w K. oddalającego powództwo o ochronę dóbr osobistych.

Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

Okręgowy i przyjął je za własne. Sądu obu instancji ustaliły, że prawomocnym

wyrokiem z dnia 31 stycznia 2001 r. Sądu Okręgowego z dnia 31 stycznia 2001 r.,

III K … powód został skazany na łączną karę czterech lat pozbawienia wolności za

dokonanie czynów z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., z

art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 163 § 1 k.k., z art. 190 k.k., z art. 13 § 1 w zw. z art. 282

k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., i z art. 164 k.k. Po odbyciu kary, w toku postępowania w

sprawie, w której powód był podejrzany o to, że w okresie pięciu lat od odbycia kary

pomagał w zbyciu przedmiotów uzyskanych za pomocą czynu zabronionego,

pozwana w dniu 5 stycznia 2007 r. w Komendzie Policji w M. zeznała jako świadek,

że w dniu 1 stycznia 2007 r. była obecna przy rozmowie powoda i innego

podejrzanego dotyczącej planowanego włamania, a w dniu 2 stycznia 2007 r.

widziała skradzione przedmioty, które tego dnia wieczorem zostały przez obu

podejrzanych zawiezione do N. w celu sprzedaży. Prawomocnym wyrokiem Sądu

Rejonowego w M. z dnia 26 kwietnia 2007 r., II K … powód został skazany na karę

czterech lat pozbawienia wolności za to, że wspólnie z innym podejrzanym dokonał

włamania do domku letniskowego oraz do sklepu spożywczo – przemysłowego.

W ocenie Sądu Okręgowego działanie pozwanej nie nosiło znamion

bezprawności, bowiem zarówno zawiadomienie o przestępstwie, jak i wskazanie

osoby podejrzanej mieści się w granicach prawa. Powód został skazany

prawomocnym

wyrokiem

za

popełnienie

zarzucanych

mu

czynów,

stąd

nieprawdziwe jest jego twierdzenie, że do narażenia go na odpowiedzialność karną

doszło wskutek zeznań pozwanej. Ponadto sąd w sprawie cywilnej, zgodnie

z art. 11 k.p.c., jest związany ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym

wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa. Sąd Apelacyjny odnosząc się

do zarzutu naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. przytoczył orzecznictwo Sądu

Najwyższego, zgodnie z którym pozbawienie strony możności obrony jej praw

polega na tym, że wskutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej,

będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów kodeksu postępowania

cywilnego strona nie brała i nie mogła brać udziału w postępowaniu, natomiast nie

jest takim pozbawieniem oddalenie wniosku dowodowego strony. Nie dochodzi

również do pozbawienia praw także wtedy, gdy strona mimo naruszenia przepisów

procesowych podjęła czynności procesowe. Wskazał, że w sprawie niniejszej

powód wprawdzie nie uczestniczył w rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku

przez Sąd Okręgowy, ale wszczął postępowanie i składał pisma procesowe,

w których prezentował swoje stanowisko. Ponadto Sąd Okręgowy poczynił

ustalenia na podstawie dokumentów a rozstrzygnięcie oparł na ocenie, że działanie

pozwanej nie było bezprawne. Powód mógł swoje stanowisko wyrazić w pismach

procesowych. Ponadto do czasu wydania orzeczenia powód nie składał wniosków

dowodowych w postaci zeznań świadków, które dawałyby podstawę do przyjęcia,

że jego nieobecność na rozprawie pozbawiła go obrony jego praw.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 3983 § 1

pkt 2 k.p.c.) powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

wyroków Sądów obu instancji ze zniesieniem postępowania przed Sądem pierwszej

instancji w części objętej nieważnością postępowania i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów

postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. przepisu art. 386 § 2

k.p.c. poprzez brak uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesienia

postępowania i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania, mimo zachodzącej w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji

nieważności postępowania wynikającej z pozbawienia powoda możności obrony

jego praw w wyniku zaniechania sprowadzenia pozbawionego wolności powoda na

jedyną rozprawę w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji i zaniechanie

udzielenia powodowi przed rozprawą informacji o odmowie sprowadzenia powoda

na

wyznaczoną

rozprawę

z

jednoczesnym

przedstawienia jego stanowiska.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

wezwaniem

do

pisemnego

W

związku

z

podniesieniem

zarzutu

nieważności

w

stosunku

do

postępowania przed Sądem pierwszej instancji należy wskazać, że z uwagi na

treść art. 3981 § 1 k.p.c., dopuszczalne jest badanie przez Sąd Najwyższy

wyłącznie nieważności przed sądem drugiej instancji. Kwestia nieważności

postępowania przed sądem pierwszej instancji może być badana jedynie

pośrednio, poprzez przytoczenie przez skarżącego w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. lub art.

386 § 2 k.p.c. Skarżący sformułował zarzut naruszenia przepisu art. 386 § 2 k.p.c.

przez Sąd drugiej instancji wywodząc, że nieuwzględnienie zarzucanej w apelacji

nieważności postępowania spowodowało wydanie wyroku o treści naruszającej

ten przepis.

Sąd drugiej instancji prawidłowo przytoczył orzecznictwo Sądu Najwyższego

i wskazał na wyrażone w nim poglądy co do przesłanek zaistnienia nieważności

postępowania z przyczyny pozbawienia strony możliwości obrony jej praw (art. 379

pkt 5 k.p.c.). W aktualnym orzecznictwie tym podkreśla się jednak, że pozbawienie

strony możności obrony należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności

sprawy. Prezentowane jest także stanowisko, że tej przyczyny nieważności

nie można utożsamiać wyłącznie z sytuacją całkowitego wyłączenia możliwości

obrony. Aczkolwiek nie każde naruszenie przepisów postępowania prowadzi do

nieważności postępowania, to mieć należy na uwadze, że uczestnictwo w procesie,

podejmowanie czynności procesowych, udział w rozprawach i innych czynnościach

jest prawem strony, a nie jej obowiązkiem, natomiast obowiązkiem sądu jest

zapewnienie stronie możliwości takiego uczestnictwa.

Jeżeli zatem nastąpiło

naruszenie przepisów procesowych i miało ono wpływ na możność strony do

działania w procesie, a nadto strona nie mogła realizować swoich uprawnień do

zakończenia postępowania w danej instancji, to należy przyjąć zaistnienie

przesłanek jego nieważności określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c. Prawo do sądu

(art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), jak wielokrotnie wskazywał Trybunał

Konstytucyjny w swoich orzeczeniach, obejmuje nie tylko prawo dostępu do

sądu ale też prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury zgodnego

z wymogami sprawiedliwości i jawności. Zasada sprawiedliwości proceduralnej

zostaje zrealizowana, jeżeli każda ze stron ma możność przedstawienia swojego

stanowiska w kwestiach spornych, dotyczących zarówno okoliczności faktycznych,

jak i ocen prawnych (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2001 r., V CKN

556/00, z dnia 14 marca 2007 r., I CSK 368/06, z dnia 7 listopada 2007 r., II CSK

339/07, z dnia 16 lipca 2009 r., II PK 13/09, z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 404/09,

z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11 - niepubl., postanowienie z dnia 17 lutego

2004 r., III CK 226/02, niepubl.).

Z akt sprawy wynika, że powód w toku całego postępowania był osadzony

w Areszcie Śledczym oraz Zakładzie Karnym. Po otrzymaniu zawiadomienia

o wyznaczeniu terminu jedynej rozprawy w postępowaniu pierwszoinstancyjnym na

dzień 27 października 2010 r. powód pismem z dnia 27 sierpnia 2010 r.

(data wpływu) wniósł o zarządzenie doprowadzenia go na rozprawę, bowiem jest

stroną w sprawie i poszkodowanym. Na powyższe pismo nie udzielono powodowi

żadnej odpowiedzi, nie doprowadzono go na wyznaczoną rozprawę poprzedzającą

wydanie wyroku, na której pozwana została przesłuchana w charakterze strony.

W powyższych okolicznościach nie można przyznać słuszności stanowisku

Sądu Apelacyjnego, który uznał, że powód składał już pisma procesowe i mógł

realizować swoje prawo do obrony poprzez przedstawienie stanowiska w takim

piśmie. Po pierwsze pisma procesowe składane w toku postępowania przed Sądem

pierwszej instancji stanowiły odpowiedzi udzielane na zarządzenia sądu w celu

uzupełnienia braków formalnych pozwu. Po drugie, skoro powód nie został

poinformowany

o

odmowie

doprowadzenia

na

rozprawę,

mógł

słusznie

przypuszczać, że zostanie doprowadzony i będzie uczestniczył w rozprawie,

a zatem nie ma konieczności przedstawienia stanowiska na piśmie. Po trzecie,

postanowienia

dowodowe

zostały

wydane

przez

Sąd

Okręgowy

dopiero

na rozprawie, a zatem powód nie mógł wiedzieć, jakie dowody Sąd dopuścił.

Po czwarte Sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 229 k.p.c. i 302 § 1 k.p.c.

przeprowadził dowód z przesłuchania strony pozwanej pomijając przesłuchanie

powoda w sytuacji nie doprowadzenia go na rozprawę, a motywy takiej decyzji nie

znalazły żadnego odzwierciedlenia w uzasadnieniu wyroku. Wskutek powyższych

uchybień została zachwiana równowaga stron w procesie, a powód pozbawiony

możliwości obrony swych praw. Sąd Okręgowy miał obowiązek poinformowania

powoda o odmowie doprowadzenia, pouczenia go w trybie art. 5 k.p.c. o możliwości

pisemnego przedstawienia stanowiska i zgłoszenia wniosków dowodowych,

którego

to

pouczenia

zaniechał

z

naruszeniem

wskazanego

przepisu.

Wbrew ocenie Sądu drugiej instancji doszło zatem do pozbawienia powoda

możności obrony przed Sądem pierwszej instancji, przy czym chodzi tu o formalny

brak możności obrony, bez względu na to, czy działanie strony w procesie mogłoby

mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. W konsekwencji zasadny jest zarzut

naruszenia art. 386 § 2 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 zd. 2 k.p.c.

jw