III CSK 12/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 grudnia 2010 r., III CSK 12/10

Ogłoszenie upadłości pozwanego obejmującej likwidację majątku po

wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji nie uzasadnia – na podstawie

art. 1821 § 1 k.p.c. – uchylenia tego wyroku przez ten sąd i umorzenia

postępowania.

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sędzia SA Maria Szulc

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Łukasza S. przeciwko syndykowi

masy upadłości "F.I.L." S.A. w K. o złożenie oświadczenia woli i zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 grudnia 2010 r. skargi

kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14

września 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Krakowie w sprawie z powództwa Łukasza S. przeciwko

"F.I.L." S.A. w K. o złożenie oświadczenia woli i zapłatę postanowieniem z dnia 26

maja 2009 r. uchylił wyrok końcowy tego Sądu z dnia 30 kwietnia 2009 r. i umorzył

postępowanie. Wyjaśnił, że prawomocnym postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r.

Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie została ogłoszona

upadłość obejmująca likwidację majątku pozwanego "F.I.L." S.A. Ze względu na

fakt, że postępowanie w niniejszej sprawie dotyczy masy upadłości, należało je

umorzyć na podstawie art. 1821 k.p.c. Sąd wyjaśnił także, że wobec umorzenia

postępowania na podstawie art. 1821 k.p.c. wyrok końcowy z dnia 30 kwietnia 2009

r. podlegał uchyleniu, natomiast wyrok częściowy zaoczny z dnia 20 lutego 2009 r.

uprawomocnił się przed ogłoszeniem upadłości, a tym samym nie podlegał

uchyleniu.

Powód wniósł zażalenie, które Sąd Apelacyjny w Krakowie zaskarżonym

postanowieniem z dnia 14 września 2009 r. oddalił. Zdaniem Sądu, względy

celowościowe pozwalają na przyjęcie, że gdy niedopuszczalne staje się

kontynuowanie postępowania niezakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem i

zachodzi konieczność umorzenia postępowania z przyczyn przewidzianych w

ustawie, w tym wypadku na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c., powstałych już po

wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, celowe jest sięgnięcie do art. 332

k.p.c. Sąd Apelacyjny podniósł, że należy mieć na względzie, iż wymieniony przepis

obowiązuje od wejścia w życie kodeksu postępowania cywilnego, tj. od dnia 1

stycznia 1965 r., a art. 1821 k.p.c. został wprowadzony do tego kodeksu ustawą z

dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), która weszła w życie z dniem 20

marca 2007 r. Ustawodawcy uchwalającemu art. 332 k.p.c. nie była więc znana

podstawa umorzenia zastosowana w sprawie niniejszej przez Sąd pierwszej

instancji, a zatem nie mógł przewidzieć takiej sytuacji w art. 332 § 2 k.p.c., a żadne

względy nie przemawiają za zróżnicowaniem uchylenia wyroku przez sąd, który go

wydał w zależności od przyczyny umorzenia.

Według Sądu Apelacyjnego, w razie zaistnienia przesłanek do umorzenia

postępowania z przyczyny wskazanej w art. 1821 § 1 k.p.c. powstałej po wydaniu

wyroku przez Sąd pierwszej instancji, ale przed upływem terminu do wniesienia

apelacji, opieranie się na dosłownym brzmieniu art. 332 k.p.c. uniemożliwiałoby

umorzenie postępowania, gdyż Sąd, który wydał wyrok, nie mógłby go uchylić z

przyczyn wskazanych w art. 332 § 1 i 2 k.p.c., a Sąd drugiej instancji, wobec

niewniesienia apelacji, nie był by jeszcze właściwy do zastosowania art. 386 § 3 w

związku z art. 1821 § 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny uznał za chybiony również zarzut kwestionujący przesłanki

umorzenia postępowania przewidziane w art. 1821 § 1 k.p.c. Wskazał, że przepis

ten dotyczy wszystkich praw majątkowych upadłego i nie czyni rozróżnienia między

roszczeniami pieniężnymi a innymi roszczeniami majątkowymi; istotne jest tylko,

aby roszczenia majątkowe dotyczyły masy upadłości. Sąd Apelacyjny wskazał

ponadto, że z chwilą ogłoszenia upadłości roszczenia majątkowe niepieniężne

przekształcają się w wierzytelności pieniężne zgodnie z art. 91 ust. 2 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

175, poz. 1361 ze zm.) i stają się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości.

Dotyczy to dochodzonego w niniejszej sprawie roszczenia powoda o złożenie

oświadczenia woli o ustanowieniu i przeniesieniu na jego rzecz wymienionych w

pozwie praw majątkowych na nieruchomości pozwanej spółki.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 332 § 1 i 2 k.p.c. przez

przyjęcie, że Sąd Okręgowy, w sposób zgodny z prawem, postanowieniem z dnia

26 maja 2009 r. uchylił ogłoszony przez siebie wyrok końcowy z dnia 30 kwietnia

2009 r., chociaż art. 332 § 1 k.p.c. wprowadza zasadę związania sądu ogłoszonym

przez siebie wyrokiem, a wyjątki od tej zasady zostały w sposób wyczerpujący

uregulowane w art. 332 § 2 k.p.c., oraz naruszenie art. 1821 § 1 k.p.c. przez jego

błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że Sąd Okręgowy prawidłowo

umorzył postępowanie, mimo iż art. 1821 § 1 nie powinien mieć zastosowania po

ogłoszeniu wyroku w sprawie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 1821 § 1 k.p.c., jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację

majątku pozwanego, a postępowanie dotyczy masy upadłości, sąd wydaje

postanowienie o umorzeniu postępowania; postanowienie może zapaść na

posiedzeniu niejawnym, a art. 108 § 1 nie stosuje się. Przytoczony przepis był

wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu uchwały

z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 2/10 (OSNC 2010, nr 10, poz. 134) wyjaśniono,

że jego wprowadzenie podyktowane zostało potrzebą uporządkowania skutków

ogłoszenia upadłości podmiotu postępowania cywilnego ze względu na rodzaj

upadłości. Ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wobec pozwanego wyłącza

możliwość kontynuowania przeciwko niemu sprawy dotyczącej majątku

wchodzącego w skład masy upadłości, a jedynym sposobem dochodzenia

wierzytelności upadłościowych w takim wypadku jest zgłoszenie ich do masy i

ustalenie przez sędziego-komisarza. Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że

umorzenie postępowania w następstwie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej

pozwanego ma na celu nie zakończenie postępowania ze względu na niemożliwość

realizacji roszczenia w ogóle, lecz umożliwienie powodowi skorzystania z innego –

właściwego w takim wypadku – sposobu uzyskania zaspokojenia. Sąd Najwyższy,

zwracając uwagę na odmienność konieczności umorzenia postępowania z

przyczyny wskazanej w art. 1821 § 1 k.p.c., która nie wynika z niedopuszczalności

dochodzenia określonego roszczenia w ogóle, lecz z potrzeby wdrożenia

właściwego sposobu jego zaspokojenia, podniósł również, że ideę tę realizuje także

art. 1821 § 2 k.p.c., umożliwiający powodowi ponowne dochodzenie roszczenia w

drodze procesu, w warunkach bliskich kontynuacji umorzonego wcześniej

postępowania.

Na temat rationis legis wprowadzenia art. 1821 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

wypowiedział się również w wyroku z dnia 23 września 2010 r., III CSK 310/09 (nie

publ.), wyjaśniając, że przepis ten ma na celu, aby z chwilą ogłoszenia upadłości

likwidacyjnej strony pozwanej nie toczyły się dalej postępowania sądowe o

wierzytelności, które mogą być dochodzone w trybie zgłoszenia wierzytelności do

masy upadłości. Sąd Najwyższy przypomniał, że przed dodaniem art. 182 1 § 1

k.p.c. postępowania dotyczące takich wierzytelności były zawieszane i – jak

wynikało z obserwacji praktyki sądowej – zazwyczaj nie były już podejmowane,

gdyż sporną wierzytelność zaspokajano w większym lub mniejszym stopniu w toku

postępowania upadłościowego. Wyjątkowo, w razie prawomocnej odmowy uznania

takiej wierzytelności albo umorzenia lub zakończenia postępowania

upadłościowego bez sporządzenia listy wierzytelności, były podejmowane

wcześniej zawieszone postępowania sądowe, zatem – zdaniem Sądu Najwyższego

– w art. 1821 § 1 k.p.c. przewidziano, że w razie upadłości likwidacyjnej upadłego

postępowanie sądowe ulega umorzeniu. Dokonując wykładni tego przepisu, Sąd

Najwyższy zwrócił również uwagę na kontekst systemowy, tj. na art. 182 1 § 2

k.p.c. (...).

Do rationis legis wprowadzenia art. 1821 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy nawiązał

również w postanowieniu z 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 438/09 (nie publ.)

przyjmując, że nie umarza się postępowania, pomimo ogłoszenia w czasie jego

trwania upadłości strony, jeżeli sąd rozpoznaje dalej sprawę już po odmowie

wciągnięcia drugiej strony na listę wierzycieli upadłego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego oceniany był również zakres

zastosowania art. 1821 § 1 k.p.c. Jednolicie przyjmuje się, że przepis ten ma

zastosowanie zarówno w postępowaniu przed sądem pierwszej, jak i przed sądem

drugiej instancji oraz że nie dotyczy on konkretnej fazy (etapu) postępowania,

natomiast stanowi podstawę umorzenia postępowania w całości. Taki wniosek Sąd

Najwyższy wyprowadził przede wszystkim z treści art. 1821 § 2 k.p.c.,

przewidującego możliwość ponownego wytoczenia powództwa, które – jeśli nastąpi

w terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania wierzytelności,

uchyleniu, prawomocnym zakończeniu albo umorzeniu postępowania

upadłościowego – następuje z zachowaniem skutków, jakie ustawa wiąże z

poprzednio wytoczonym powództwem, a postępowanie dowodowe nie wymaga

powtórzenia. Bez wątpienia ponowne wytoczenie powództwa możliwe jest tylko

wtedy, gdy umorzeniu podlegało całe postępowanie, tj. postępowanie w sprawie,

nie zaś tylko określony jego fragment. W orzecznictwie zwrócił również uwagę brak

w art. 1821 § 1 k.p.c. wskazówek co do tego, na którym etapie postępowanie może

zostać umorzone. Regulację zawartą w tym przepisie należy zatem odnieść do

całego toku sprawy, zważywszy że kodeks postępowania cywilnego rozróżnia obok

umorzenia całego postępowania również umorzenie konkretnego etapu tego

postępowania, np. postępowania apelacyjnego (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2008 r., II CSK 561/07, OSNC-ZD 2009, nr B, poz.

38 i z dnia 29 października 2008 r., IV CK 4/08, nie publ. oraz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK 433/07, nie publ. i z dnia 4 marca

2009 r., IV CSK 439/08, nie publ.).

Artykuł 1821 § 1 k.p.c., który reguluje podstawy umorzenia postępowania w

sprawie, nie stanowi jednocześnie podstawy do uchylenia przez sąd pierwszej

instancji wydanego w sprawie wyroku. Wyrok sądu pierwszej instancji podlega

uchyleniu przez sąd drugiej instancji w razie stwierdzenia, że zachodzi podstawa

umorzenia postępowania (art. 386 § 3 k.p.c.). Nie ma przy tym znaczenia, w jakiej

chwili podstawa ta zaistniała, istotne jest, aby istniała w chwili zamknięcia rozprawy

przed sądem drugiej instancji (art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

Ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego w wypadku, w

którym postępowanie dotyczy masy upadłości, niewątpliwie stanowi taką podstawę.

Jeżeli zatem sąd pierwszej instancji nie umorzył postępowania z powodu

ogłoszenia upadłości, ewentualnie upadłość została ogłoszona już po wydaniu

wyroku przez sąd pierwszej instancji, wówczas sąd drugiej instancji na podstawie

art. 386 § 3 w związku z art. 1821 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c. uchyla wyrok i

postępowanie w sprawie umarza. Niezastosowanie w takiej sytuacji przez sąd

drugiej instancji art. 1821 § 2 k.p.c. może być podstawą skargi kasacyjnej (zob.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 439/08).

Sąd pierwszej instancji, zgodnie z art. 316 § 1 i 2 k.p.c., wydaje wyrok po

zamknięciu rozprawy, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili

zamknięcia rozprawy. Rozprawa powinna być otwarta na nowo, jeżeli istotne

okoliczności ujawniły się dopiero po jej zamknięciu. Po wydaniu wyroku przez sąd

pierwszej instancji zmiana okoliczności sprawy nie może zostać przez ten sąd

uwzględniona, co wynika nie tylko z art. 316 k.p.c. ale również, a nawet przede

wszystkim z art. 332 § 1 k.p.c., według którego sąd jest związany wydanym

wyrokiem od chwili jego ogłoszenia. Związanie wydanym wyrokiem oznacza przede

wszystkim brak możliwości jego zmiany lub uchylenia; taki wyrok jest wyrokiem

prawnie istniejącym i nie może zostać przez sąd pominięty lub uznany za

nieistniejący. Artykuł 1821 § 1 k.p.c. nie wprowadza wyjątku od zasady związania

sądu wydanym wyrokiem i nie uprawnia do uchylenia wyroku przez sąd pierwszej

instancji w wypadku ogłoszenia upadłości strony pozwanej, uprawnienie to

przysługuje natomiast sądowi drugiej instancji, oczywiście przy założeniu, że

postępowanie odwoławcze zostanie zainicjowane. Ustawa tylko w jednym wypadku

dopuszcza odstępstwo w tym zakresie, przewidując w art. 332 § 2 k.p.c. możliwość

uchylenia wyroku i umorzenia postępowania w wypadku cofnięcia pozwu. Należy

jednak zważyć, że nawet w tej sytuacji dopuszczalność uchylenia wyroku została

uzależniona od kumulatywnego spełnienia kilku przesłanek. Ponadto przepis ten

stanowi wyraz obowiązywania w procesie cywilnym zasady dyspozycyjności, w

świetle której to powód jest „gospodarzem” procesu i jego interes decyduje o

wszczęciu, a w pewnym zakresie również o przebiegu i zakończeniu procesu.

Ustawodawca uznał, że gdy powód przestaje popierać powództwo i wyraża wolę

zniweczenia wszelkich skutków związanych z jego wytoczeniem, to nie ma

podstaw, aby taki wyrok utrzymywać w mocy, przeniesienie zaś postępowania do

drugiej instancji tylko w tym celu byłoby sprzeczne z zasadą ekonomii procesowej.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że art. 332 k.p.c. obowiązuje od wejścia w

życie kodeksu postępowania cywilnego, tj. od dnia 1 stycznia 1965 r., a art. 182 1

k.p.c. został wprowadzony ustawą z dnia 16 listopada 2006 r., która weszła w życie

z dniem 20 marca 2007 r. Trafnie też wskazał, że w chwili przyjęcia art. 332 k.p.c.

nie była znana, z oczywistych względów, podstawa umorzenia postępowania

przewidziana w art. 1821 k.p.c. Należy jednak zważyć, że pomimo wprowadzenia

art. 1821 § 1 k.p.c. treść art. 332 k.p.c. pozostała niezmieniona; zmiany tej nie

dokonano także później przy okazji kolejnych nowelizacji ustawy procesowej.

Za dopuszczalnością uchylenia wyroku przez sąd pierwszej instancji nie

przemawia również cel wprowadzenia art. 1821 § 1 k.p.c. Przepis ten jest wyrazem

prymatu wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnego dłużnika;

interes grupowy wierzycieli uzyskał przewagę nad interesem indywidualnym

konkretnego powoda. Postępowanie to jest korzystniejsze dla wierzycieli i daje im

większe możliwości zaspokojenia; chodzi o to, aby powód (wierzyciel) dochodził

swoich wierzytelności na drodze właściwego, po ogłoszeniu upadłości,

postępowania, aby roszczenia powoda nie były rozpoznawane w procesie, ale w

postępowaniu upadłościowym, proces zaś jako postępowanie bezprzedmiotowe

podlegał umorzeniu. Artykuł 1821 nie jest wymierzony przeciwko wyrokowi, ale

przeciwko postępowaniu, w którym taki wyrok może dopiero zapaść; ogłoszenie

upadłości nie powoduje następczej niedopuszczalności wyrokowania ani nie

stanowi podstawy do zmiany lub uchylenia wyroku, wprowadza natomiast

niedopuszczalność wyrokowania w sprawie, co dotyczy zarówno postępowania

przed sądem pierwszej, jak i drugiej instancji.

Z tego względu należy zgodzić się ze skarżącym, że uchylenie wyroku przez

Sąd pierwszej instancji stanowiło naruszenie przepisów postępowania, które Sąd

drugiej instancji powinien wziąć pod uwagę na zarzut strony powodowej. Z kolei

mając na względzie fakt, że w niniejszym postępowaniu powód dochodził zarówno

roszczenia pieniężnego, jak i roszczenia majątkowego niepieniężnego i obu tych

roszczeń dotyczył uchylony wyrok, na marginesie należy zaznaczyć, że po

ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej pozwanego nie każde postępowanie sądowe

podlega umorzeniu na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 16 października 2008 r., III CSK 120/08 (nie publ.) wyjaśnił, że hipotezą

wymienionego przepisu objęte są tylko takie sprawy, których przedmiotem są

wierzytelności podlegające zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym. Przyjął, że

przepis ten nie obejmuje sprawy, w której powód zgłosił żądanie o zobowiązanie

pozwanego do złożenia oświadczenia woli, wskazując, że jej przedmiotem jest

roszczenie, które nie podlega zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym (por.

także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2010 r., III CSK 310/09, OSNC

2011, nr 4, poz. 45).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.