III CSK 11/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 11/12

POSTANOWIENIE

Dnia 12 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Starosty B.

przy uczestnictwie H. W.i innych, o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika T. J.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 20 czerwca 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od uczestnika postępowania T. J. na rzecz Skarbu

Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 1350

zł

(tysiąc

trzysta

pięćdziesiąt)

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 4 marca 2011 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że Skarb

Państwa - Naczelnik Miasta i Gminy w B. nabył z dniem 1 stycznia 1985 r. prawo

własności następujących nieruchomości położonych w B. : nr 122/2 o pow. 0,3915

ha oznaczonej na wypisie z rejestru gruntów i wyrysie z mapy ewidencyjnej

wpisanych w dniu 11 grudnia 2009 r. do ewidencji wyrysów Starostwa

Powiatowego w B. za nr 7438/11/137/348/09, nr 121/2 o pow. 0,1110 ha

oznaczonej na wypisie z rejestru gruntów i wyrysie z mapy ewidencyjnej wpisanych

w dniu 11 grudnia 2009 r. do ewidencji wyrysów Starostwa Powiatowego w B. za

nr 7438/11/137/347/09, nr 564/1 o pow. 0,0142 ha, oznaczonej na wypisie z

rejestru gruntów i wyrysie z mapy ewidencyjnej wpisanych w dniu 11 grudnia 2009

r. do ewidencji wyrysów Starostwa Powiatowego w B. za nr 7438/II/137/349/09,

które to nieruchomości nie posiadają urządzonej księgi wieczystej, ani zbioru

dokumentów (punkt I) oraz stwierdził, że Skarb Państwa - Naczelnik Miasta i

Gminy w B. nabył z dniem 1 stycznia 1985 r. udział wynoszący 1/2 części w

nieruchomościach położonych w B. oznaczonych numerami ewidencyjnymi: 122/3

o pow. 0,1408 ha na wypisie z rejestru gruntów i wyrysie z mapy ewidencyjnej

wpisanych w dniu 11 grudnia 2009 r. do ewidencji wyrysów Starostwa

Powiatowego w B. za nr 7438/II/137/348/09, 121/3 o pow. 0,0162 ha na wypisie z

rejestru gruntów i wyrysie z mapy ewidencyjnej wpisanych w dniu 11 grudnia 2009

r. do ewidencji wyrysów Starostwa Powiatowego w B. za nr 7438/11/137/347/09,

564/2 o pow. 0,0102 ha na wypisie z rejestru gruntów i wyrysie z mapy

ewidencyjnej wpisanych w dniu 11 grudnia 2009 r.

do

ewidencji

wyrysów

Starostwa Powiatowego w B. za nr 7438/11/137/349/09, które to działki gruntu

stanowią część nieruchomości opisanej w wykazie hipotecznym miasta „B. nr 93"

(punkt II), orzekł o kosztach sądowych i kosztach postępowania.

Sąd ustalił, że nieruchomości oznaczone obecnie w ewidencji gruntów

numerami: 122/2, 121/2, 564/1,122/3, 121/3 i 564/2 położone są w B. Na działce o

numerze 121/2 znajduje się budynek murowany dwukondygnacyjny, w którym

mieści się Dom Harcerza oraz cztery blaszane garaże; działka 121/3 stanowi grunt

porośnięty trawą lekko zadrzewiony; na działce 122/2 znajduje się część boiska

sportowego, murowane garaże, część murowanego budynku trzykondygnacyjnego

stanowiącego

Internat

Zespołu

Szkół

Techniczno -Informatycznych

wraz z częścią stołówki i kuchni oraz pracownie szkolne i asfaltowy kort tenisowy;

na działce 122/3 znajduje się murowany garaż, pozostała część kortu tenisowego,

stołówki kuchni internatu oraz pracownie szkolne, zaś na działkach 564/1 i 564/2

znajduje się droga asfaltowa. Działki 121/2, 121/3, 122/2 i 122/3 są ogrodzone

wraz z ciągami komunikacyjnymi, zaś działki 564/1 i 564/2 położone są w pasie

drogowym tworząc ulicę S.

Nieruchomości o obecnych numerach ewidencyjnych 122/2, 121/2 i 564/1

o łącznej pow. 0,5167 ha odpowiadają części większej nieruchomości, którą F. J.

kupił od M. B. aktem notarialnym nr 96 z 1906 r., natomiast działki o aktualnych

numerach 121/3, 122/3 i 564/2 odpowiadają części większej nieruchomości

opisanej w wykazie hipotecznym miasta B. 96, która stanowiła współwłasność w

udziałach po 1/2 części W. Ś. i J. C. F. J. zmarł w 1945 r., zaś spadek po nim w

części dotyczącej gospodarstwa rolnego nabyli synowie: I. J. i S. J. w udziałach po

1/2 części. I. J. zmarł w dniu 1 stycznia 1975 r., zaś spadek po nim na mocy

postanowienia Sądu z dnia 19 marca 1976 r., Ns 203/76 w zakresie gospodarstwa

rolnego nabyli: żona T. J. i syn S. J. po 1/2 części. Spadek po T. J., zmarłej w dniu

15 marca 1994 r. nabyły jej dzieci : A. S. i S. J. po 1/2 części, a wchodzące w

skład spadku gospodarstwo rolne nabył w całości syn S. J. Drugi ze spadkobierców

F. J. - jego syn S. J. zmarł w 1975 r., a do kręgu spadkobierców ustawowych po

nim należą: żona F. J., która zmarła w 2002 r., córka S. C., syn J. J., syn T. J. i syn

K. J., który zmarł w 2009 r. pozostawiając żonę K. J. i dzieci: D. T. i M. J.

Postępowanie spadkowe po S. J. nie zostało przeprowadzone.

Spadek po J. C. - współwłaścicielce działek o numerach ewidencyjnych:

121/3, 122/3, 564/2, która zmarła w dniu 26 listopada 1968 r. nabył w całości

Skarb Państwa, co oznacza, że jest on współwłaścicielem w/w nieruchomości w

udziale wynoszącym 1/2 część. Spadek po drugim współwłaścicielu tych działek –

W. Ś., zmarłym w dniu 25 marca 1965 r. nabyła w całości H. W.

Około połowy lat 50-tych ubiegłego wieku podjęte zostały przez Skarb

Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej działania mające na celu

wywłaszczenie właścicieli nieruchomości o numerach ewidencyjnych: 122/2, 121/2,

564/1, 122/3, 121/3 564/2 celem wybudowania na tych terenach liceum

pedagogicznego.

Przed

wszczęciem

postępowania

wywłaszczeniowego

przedstawiciele Prezydium Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej prowadzili

spotkania z ówczesnymi właścicielami nieruchomości celem dobrowolnego nabycia

od nich sporych działek gruntu.

W dniu 10 września 1956 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w B.

wprowadziło I. J., działającego jako pełnomocnik spadkobierców F. J., w

posiadanie działki zamiennej na tzw. „P." o pow. około 1,12 ha w zamian za grunt o

pow. około 0,84 ha przejęty pod budowę Liceum Pedagogicznego w B. W dniu 22

lutego 1958 r. odbyło się spotkanie przedstawicieli Skarbu Państwa z ówczesnymi

właścicielami nieruchomości, tj. W. Ś., J. C. J. J. I. J. i S. J., w trakcie którego to

spotkania

w/w właściciele

gruntów

wyrazili

zgodę

na

oddanie

swoich

nieruchomości pod budowę Liceum Pedagogicznego w B., z zastrzeżeniem, że

przekażą swój grunt pod budowę szkoły, jeśli zostaną załatwione wszystkie

formalności przewidziane prawem. Właściciele nieruchomości zastrzegli również,

że chcieliby otrzymać grunt zamienny bliżej miasta stosunku do zarezerwowanego

dla nich gruntu na tzw. „P.".

Właściciele nieruchomości nie otrzymali gruntów zamiennych w zamian

za nieruchomości przeznaczone pod budowę Liceum Pedagogicznego w B., za

wyjątkiem I. i S. braci J., którym decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w

B. z dnia 3 lutego 1972 r. oddano w wieczyste użytkowanie działkę rolną nr 1 o

pow. 5056 m/kw, położoną w B. na „P.". Na w/w nieruchomość, ale oznaczoną już

innym numerem ewidencyjnym spadkobiercy braci J. uzyskali następnie akty

własności ziemi w trybie ustawy z dnia 26.10.1971 r. o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych. Skarb Państwa nie uzyskał tytułu własności gruntów objętych

żądaniem wniosku ani w trybie wywłaszczeniowym, ani też w trybie nabycia prawa

własności tych nieruchomości w drodze umowy cywilnoprawnej od ich właścicieli.

Na działkach tych wybudowano w 1959 r. budynek liceum pedagogicznego,

a następnie budynek internatu (w latach 60-tych), garaże i Dom Harcerza (w

początku lat 70-tych), boisko szkole i kort tenisowy. Zajęte pod budowę obiektów

szkolnych działki o obecnych numerach ewidencyjnych : 122/2,121/2, 564/1,

122/3, 121/3 i 564/2 zostały ogrodzone już na I etapie budowy budynku liceum

pedagogicznego. Następnie - za zgodą ówczesnego dyrektora i szkoły - część

placu szkolnego (działki o obecnych numerach: 564/1 i 564/2) przekazana została

pod drogę - obecną ulicę S.

Jako początek biegu zasiedzenia Sąd przyjął datę 31 grudnia 1959 r.

Wówczas

bowiem

(w

1959

r.)

zakończono

budowę

budynku

Liceum

Pedagogicznego w B. Uznał, że Skarb Państwa był posiadaczem samoistnym i

spełnił przesłanki zasiedzenia.

Apelacja uczestnika postępowania T. J. została oddalona postanowieniem

Sądu Okręgowego z dnia 20 czerwca 2011 r., który podzielił ustalenia faktyczne i

ocenę prawną Sądu Rejonowego. Sąd drugiej instancji wskazał także, że w

sprawie nie miały zastosowania przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o

sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych

spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego,, gdyż

Skarb Państwa w latach 50-tych przeprowadził czynności zmierzające do przejęcia

nieruchomości na podstawie art. 8 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu

i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów

gospodarczych.

Od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 20 czerwca 2011 r. skargę

kasacyjną wniósł uczestnik postępowania T. J., zaskarżając je w całości. Domagał

się jego uchylenia i orzeczenia co do istoty sprawy, poprzez oddalenie wniosku,

ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący oparł skargę na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 398 3 § 1

pkt 1 k.p.c.). Zarzucił naruszenie art. 6 ust. 1 i art. 19 ust. 1 dekretu z dnia 26

kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla

realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r., Nr 4, poz. 31; dalej:

dekret z 1949 r.); art. 9 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o

sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz o uporządkowaniu

niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej (Dz. U. Nr 17,

poz. 71) oraz art. 121 pkt 4 w zw. z art. 9 ust. 3 i 4 dekretu z 1949 r. i art. 175 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy ustalił,

mimo braku pełnej dokumentacji dotyczącej przejęcia nieruchomości przez Skarb

Państwa, że czynności podejmowane przez Skarb Państwa w latach 50-tych

w celu

uzyskania

nieruchomości

potrzebnych

pod

budowę

Liceum

Pedagogicznego w B. były prowadzone na podstawie przepisów dekretu z dnia 26

kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla

realizacji narodowych planów gospodarczych (na podstawie art. 8 tego dekretu). To

ustalenie wiąże Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Skarga kasacyjna nie zawiera zaś żadnych zarzutów, które mogłyby stanowić

podstawę do podważenia tych ustaleń. W konsekwencji zarzut naruszenia art. 6 ust

1 i art. 19 ust 1 wskazanego wyżej dekretu z 1949 r. poprzez ich niezastosowanie,

jest nieuzasadniony.

Sąd nie naruszył także art. 9 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 12 marca

1958 r.

o

sprzedaży

nieruchomości

Państwowego

Funduszu

Ziemi

oraz

o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej (Dz. U. Nr 17, poz. 71; dalej: ustawa z 1958 r.). Artykuł 9 ust. 2 ustawy

z 1958 r. wyłączał zastosowanie przepisów tej ustawy do gruntów objętych

we władanie Państwa na podstawie przepisów dekretu z 1949 r. Skoro w sprawie

wiążąco ustalono, że czynności podejmowane przez Skarb Państwa, zmierzające

do nabycia nieruchomości stanowiących przedmiot wniosku, prowadzone były

w trybie dekretu z 1949 r., to ustawa z 1958 r. nie miała w sprawie zastosowania.

Sąd nie dopuścił się zatem obrazy art. 9 ust. 2 ustawy z 1958 r., poprzez jego

błędne zastosowanie. Bezzasadny był także zarzut naruszenia art. 121 pkt 4 w zw.

z art. 9 ust. 3 i 4 dekretu z 1949 r. i art. 175 k.c. W ocenie skarżącego doszło

do zawieszenia biegu terminu zasiedzenia do 1991 r. z uwagi na brak możliwości

skutecznego dochodzenia przez właściciela wydania jego nieruchomości. Ocena

w tym zakresie jest pozostawiona sądowi orzekającemu w konkretnej sprawie. Jak

wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 26 października 2007 r.,

III CZP

30/07

Sąd dokonując

tej oceny,

powinien

mieć

na

względzie,

że zastosowanie art. 121 pkt 4 w zw. z art. 175 k.c. w omawianych sytuacjach jest

uzasadnione tylko w razie ustalenia, iż osoba uprawniona do skutecznego

dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości rzeczywiście była tej możliwości

pozbawiona. Takie ustalenie nie może być dokonane wyłącznie na podstawie

twierdzeń

osoby

że w ówczesnych

uprawnionej.

Konieczne

jest

wykazanie

warunkach ustrojowych i w stanie

przez

nią,

prawnym wówczas

obowiązującym skuteczne dochodzenie roszczenia nie było możliwe bądź

ze względu na niedostępność środków prawnych, które pozwoliłyby podważyć

wadliwe akty władzy publicznej, bądź ze względu na to, że powszechna praktyka

stosowania obowiązujących wówczas przepisów - obiektywnie biorąc – nie

stwarzała realnych szans uzyskania korzystnego dla uprawnionego rozstrzygnięcia.

Sąd Okręgowy słusznie uznał, że w sprawie nie wykazano należycie aby zaistniał

stan siły wyższej, uniemożliwiający uczestnikom dochodzenie przysługującego im

roszczenia. Twierdzenia skarżącego w tym zakresie opierały się zaś w zasadzie

o pogląd, że skuteczną ochronę praw właścicieli wyłączył art. 9 ust. 3 i 4 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu

Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem

reformy rolnej. Tymczasem, jak wcześniej już podniesiono, w rozpoznawanej

sprawie przepisy tej ustawy nie miały zastosowania.

Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c.