Supreme Court allows partial claim for non-payment of pension due to illegal administrative decision under civil law.

Sygn. akt III CSK 107/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 lit. a) w części zmieniającej wyrok sądu

pierwszej instancji i oddalającej powództwo co do kwoty 52.831 (pięćdziesiąt dwa

tysiące osiemset trzydzieści jeden) złotych z odsetkami oraz w punkcie 1 lit. b) i w

punkcie 3 i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego;

oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

Uzasadnienie

Po ostatecznym sprecyzowaniu żądania W. W., powołując jako podstawę żądania

art. 417 k.c., wniósł o zasądzenie na jego rzecz od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego

w N. kwoty 76.381 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 13 marca 2008 r. Żądanie

obejmuje kwotę 21.168 zł niewypłaconego powodowi świadczenia pieniężnego

przewidzianego w art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej

(tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761 ze zm.; dalej – „u.S.W.”) i kwotę 31.663 zł

skapitalizowanych odsetek ustawowych od tej kwoty za okres od dnia 30 marca 1999 r.

do dnia 13 marca 2008 r. oraz kwotę 9.436 zł nienależnie pobranych z uposażenia

powoda kosztów dofinansowania jego kształcenia i kwotę 14.114 zł i skapitalizowanych

odsetek ustawowych od tej kwoty za okres od dnia 30 marca 1999 r. do dnia 13 marca

2008 r.

Sąd Okręgowy w N. wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2008 r. zasądził od pozwanego

na rzecz powoda kwotę 71.788,23 zł z odsetkami ustawowymi od kwot 21.168 zł i 9.436

zł od dnia 13 marca 2008 r. i od kwot 31.663 zł i 9.521,23 zł od dnia 26 sierpnia 2008 r.,

oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę

3.600 zł tytułem kosztów procesu. Według ustaleń stanowiących podstawę tego wyroku

powód był funkcjonariuszem służby więziennej. Jego stosunek służbowy ustał z dniem

31 lipca 1998 r. na skutek decyzji Dyrektora Zakładu Karnego w N. z dnia 27 lipca 1998

r. o zwolnieniu go ze służby z powodu wystąpienia przez niego ze służby. Decyzją tą

przyznano powodowi odprawę przewidzianą w art. 110 ust. 1 pkt 1 u.S.W. Orzeczeniem

Komisji Lekarskiej MSWiA z dnia 20 listopada 1998 r. powód został uznany za

całkowicie niezdolnego do pracy i zakwalifikowany do III grupy inwalidzkiej ze

stwierdzeniem, że inwalidztwo pozostaje w związku ze służbą w Służbie Więziennej i

istnieje od dnia 30 czerwca 1998 r. W dniu 1 marca 1999 r. powód złożył wniosek o

zmianę decyzji z dnia 27 lipca 1998 r. w zakresie podstawy zwolnienia go ze służby.

Postępowanie administracyjne i sądowo-administracyjnego doprowadziło do wydania

przez Dyrektora Zakładu Karnego w N. decyzji z dnia 29 września 2007 r., zmieniającej

podstawę zwolnienia powoda ze Służby Więziennej. Decyzją tą określono, że podstawą

tą jest orzeczona przez komisję lekarską trwała niezdolność do służby. Zdaniem Sądu

Okręgowego Dyrektor Zakładu Karnego w N. powinien, mając na uwadze datę wydania

orzeczenia przez Komisję Lekarską MSWiA, zmienić decyzję co do podstawy zwolnienia

powoda ze Służby Więziennej do dnia 30 marca 1999 r. Niedokonanie tego stanowi

zaniechanie organu władzy publicznej rodzące odpowiedzialność odszkodowawczą

Skarbu Państwa za szkodę doznaną przez powoda, polegającą na nieprzyznaniu mu

świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia

1996 r. o Służbie Więziennej. Powodowi należą się, jako zwrot nienależnego

świadczenia (art. 410 § 2 k.c.), bezpodstawnie pobrane z jego uposażenia koszty

dofinansowania dokształcenia wraz z odsetkami ustawowymi, za czas przez który nie

mógł on dysponować tymi kwotami (art. 482 § 1 k.c.).

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 27 listopada

2008 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od pozwanego

na rzecz powoda – jak należy rozumieć w miejsce kwoty zasądzonej tym wyrokiem –

kwotę 9.944,38 zł z odsetkami ustawowymi liczonymi od kwoty 9.436 zł od dnia 13

marca 2008 r. i od kwoty 508,38 zł od dnia 26 sierpnia 2008 r., w pozostałej części

oddalił powództwo i zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu za pierwszą

instancję oraz koszty postępowania apelacyjnego. Rozstrzygnięcie to w części

obejmującej powództwo o zwrot kosztów dofinansowania kształcenia powoda

uzasadnione zostało z powołaniem się na art. 405 i 410 § 2 i art. 482 § 1 k.c. Odnośnie

rozstrzygnięcia

dotyczącego

oddalenia

powództwa

o

naprawienie

szkody

spowodowanej nieprzyznaniem powodowi świadczenia pieniężnego przewidzianego w

art. 113 ust. 1 u.S.W. Sąd Apelacyjny uznał za zasadny zarzut apelacji naruszenia art.

417 k.c., albowiem powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa

przewidzianych w tym przepisie, gdyż decyzja w przedmiocie wysokości świadczenia

pieniężnego jeszcze nie zapadła. Nie wiadomo też, czy powodowi wypłacono odprawę

przyznaną mu decyzją z dnia 27 lipca 1998 r., bo jeżeli tak, to nawet przy przyjęciu, że

powód poniósł szkodę, jej wysokość stanowiłaby różnicę między świadczeniem

przysługującym mu przy zmienionej podstawie zwolnienia go ze służby, a świadczeniem

wcześniej przyznanym i wypłaconym. Określenie wysokości uposażenia leży zaś

wyłącznie w gestii dyrektora zakładu karnego i droga sądowa w tym zakresie jest

niedopuszczalna, wobec czego bez stosownej decyzji właściwego organu sąd nie jest

władny samodzielnie określić wysokości tego uposażenia w ramach procesu opartego

na art. 417 k.c.

Skargę kasacyjną od wymienionego wyroku Sądu Apelacyjnego w części

zmieniającej

wyrok

Sądu

pierwszej

instancji

i

oddalającej

powództwo

oraz rozstrzygającej o kosztach procesu za pierwszą instancję i o kosztach

postępowania apelacyjnego wniósł powód. Podstawę skargi stanowi naruszenie prawa

materialnego – art. 417 k.c. przez błędne uznanie, że powód nie wykazał przesłanek

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa oraz art. 113 ust. 1 u.S.W. i art.

104 § 1 k.p.a. przez błędne uznanie, że wypłata świadczenia przewidzianego w

pierwszym z tych przepisów poprzedzona musi być decyzją administracyjną, a wobec

tego droga sądowa jest niedopuszczalna. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku przez oddalenie w całości apelacji pozwanego od wyroku Sądu pierwszej

instancji.

Pozwany wniósł o odmówienie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w

razie przyjęcia – o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew

zapatrywaniu

wyrażonemu

przez

skarżącego

otrzymanie

przez funkcjonariusza Służby Więziennej pełniącego służbę w zakładzie karnym,

zwolnionego ze służby ze względu na orzeczenie przez komisję lekarską trwałej

niezdolności do służby, świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1

u.S.W., wymaga wydania decyzji przez dyrektora zakładu karnego.

Funkcjonariusze Służby Więziennej nie pozostają w stosunku pracowniczym, lecz

w stosunku służbowym. W sprawach wynikających z tego stosunku, określonych przez

ustawę z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej jako sprawy osobowe

funkcjonariuszy, wydawane są decyzje przez właściwego przełożonego, od których

przysługuje odwołanie do odpowiedniego wyższego przełożonego na zasadach i w

terminach określonych w kodeksie postępowania administracyjnego, a od decyzji

wydanej w pierwszej instancji przez Dyrektora Generalnego Służby Więziennej –

odwołanie do Ministra Sprawiedliwości (art. 31 ust. 4 u.S.W.).

Z wydanych na podstawie art. 31 ust. 3 u.S.W. przepisów obecnie

obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 listopada 2002 r. w

sprawie szczegółowego zakresu spraw osobowych funkcjonariuszy Służby Więziennej

oraz właściwości przełożonych w tych sprawach (Dz.U. Nr 205, poz. 1737), ani z

przepisów wcześniej obowiązującego zarządzenia tego Ministra o takim samym tytule z

dnia 3 grudnia 1996 r. (Dz.Urz.MS 1996, nr 6, poz. 42) nie wynika, że przyznanie

świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1 u.S.W. jest sprawą osobową.

Nie oznacza to jednak, że nie jest taką sprawą. Nie można bowiem przyjąć, że do spraw

osobowych należą tylko sprawy wymienione w akcie wykonawczym do ustawy, gdy

przynależność takich spraw do spraw osobowych wynika już z przepisów samej ustawy

(zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2007 r., I OSK

179/07, Lex nr 434067). Artykuł 31 ust. 2 u.S.W. stanowi, że przez sprawy osobowe

należy

rozumieć

m.in. realizację

wynikających

z

treści

stosunku

służbowego

funkcjonariuszy Służby Więziennej uprawnień i obowiązków tych funkcjonariuszy. W

określeniu tym mieści się zatem realizacja uprawnienia funkcjonariusza do otrzymania

świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1 u.S.W.

Okoliczność, że decyzja w przedmiocie przyznania powodowi świadczenia

pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1 u.S.W. nie zapadła, nie świadczy – jak

wadliwie uznał Sad Apelacyjny – o braku przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa

za szkodę doznaną przez powoda. Żądanie zgłoszone w sprawie przez powoda należy

bowiem rozumieć jako żądanie naprawienia szkody spowodowanej niewydaniem

wymienionej decyzji.

Jeżeli – jak przyjął Sąd pierwszej instancji – Dyrektor Zakładu Karnego w N.

powinien, mając na uwadze datę wydania orzeczenia przez Komisję Lekarską MSWiA,

zmienić decyzję co do podstawy zwolnienia powoda ze Służby Więziennej do dnia 30

marca 1999 r., to w ślad za tą decyzją powinien wydać decyzję o przyznaniu powodowi

świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 113 ust. 1 u.S.W. Zaniechanie

uczynienia tego może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa.

Żądaniu dochodzenia na drodze sądowej naprawienia szkody doznanej przez powoda

nie stoi na przeszkodzie brak stwierdzenia we właściwym postępowaniu niezgodności

z prawem niewydania decyzji. Zdarzenie polegające na niewydaniu decyzji i stan

prawny na skutek tego zdarzenia niewątpliwie powstały bowiem przed dniem 1 września

2004 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692). Stosownie do

art. 5 tej ustawy w takim wypadku stosuje się art. 417 k.c. w brzmieniu sprzed zmiany

dokonanej tą ustawą. Nie znajduje też w tym wypadku zastosowania art. 417 1 § 3 k.c.

dodany przez tę ustawę. Oznacza to, że podstawą roszczenia dochodzonego przez

powoda jest art. 417 k.c. w pierwotnym brzmieniu, w rozumieniu nadanym mu wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (Dz. U. Nr 145, poz.

1638) i że sąd rozpoznający żądanie powoda władny jest do samodzielnego

stwierdzenia, czy niewydanie decyzji nastąpiło niezgodnie z prawem. Pozytywne

ustalenie tej okoliczności stanowi o spełnieniu przesłanki odpowiedzialności Skarbu

Państwa za szkodę, która pozostaje w normalnym związku przyczynowym (art. 361 § 1

k.c.) z niewydaniem decyzji. Wykazanie, że niewydanie decyzji nastąpiło niezgodnie z

prawem, że istnieje związek przyczynowy między tym zdarzeniem a szkodą oraz że

powstała szkoda i jaki jest jej rozmiar spoczywa na powodzie (art. 6 k.c.).

Nie ma też racji Sąd Apelacyjny wiążąc przyznanie świadczenia pieniężnego

przewidzianego w art. 113 ust. 1 u.S.W. z odprawą przyznaną powodowi na podstawie

art. 110 ust. 1 pkt 1 u.S.W. Z powołanych przepisów wynika bowiem, że oba

świadczenia przysługują niezależnie od siebie.

Z wymienionych względów należało uwzględnić skargę kasacyjną w zakresie, w

którym dotyczy ona zaskarżonego wyroku w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalającej powództwo obejmujące żądanie naprawienia szkody wyrządzonej

powodowi przez niewydanie decyzji w przedmiocie świadczenia przewidzianego w art.

113 ust. 1 u.S.W. W pozostałym zakresie, tj. co do zmiany wyroku Sądu pierwszej

instancji i oddalenia powództwa w części obejmującej zwrot kosztów dofinansowania

kształcenia powoda skarga kasacyjna podlega oddaleniu, albowiem podstawa, na której

została oparta, nie dotyczy tego rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1, art. 39814 oraz art. 108 § 2 w zw. z

art. 39821 k.p.c., orzekł przeto jak w sentencji.