III CSK 100/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 100/09

POSTANOWIENIE

Dnia 4 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku Apolonii C.

przy uczestnictwie Adama Ż.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Antonim Ż.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 30 października 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni Apolonia C. wniosła o zmianę postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 31 stycznia 1989 r. stwierdzającego nabycie spadku po Antonim

Ż. na podstawie ustawy i stwierdzenie, że spadek po tym spadkodawcy nabyła

w całości wnioskodawczyni na podstawie testamentu, który odnalazła w 2006 r.

Postanowieniem z dnia 21 maja 2008 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił wniosek.

Z jego ustaleń wynikało, że w sprawie nabycia spadku po Antonim Ż. zostały

wydane przez sądy dwa postanowienia - z dnia 7 listopada 1988 r. i 31 stycznia 1989

r. Obydwa są prawomocne i jednakowej treści – stwierdzają nabycie spadku na

podstawie ustawy. W dniu 10 stycznia 2007 r. wnioskodawczyni wszczęła kolejne

postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po tym samym spadkodawcy,

przedkładając jego testament notarialny z dnia 19 czerwca 1974 r. W uzasadnieniu

wniosku wyjaśniła, że testament odnalazła w początkach marca 2006 r. Później jednak

sprostowała tę informację oświadczając, że było to w grudniu 2006 r. Po odrzuceniu

wniosku z uwagi na prawomocne osądzenie sprawy nabycia spadku po Antonim Ż.,

wnioskodawczyni

wystąpiła

z

aktualnie

rozpatrywanym

żądaniem

zmiany

wcześniejszego postanowienia. Sąd Rejonowy ocenił, że wnioskodawczyni nie

dotrzymała przewidzianego w art. 679 § 1 in fine k.p.c. rocznego terminu do złożenia

wniosku, liczonego od chwili, kiedy uzyskała możliwość powołania się na

odnaleziony

testament,

jako

podstawę

dziedziczenia.

Ponadto

stwierdził,

iż postępowanie przewidziane w art. 679 k.p.c. nie jest właściwą drogą w sytuacji,

kiedy istnieją dwa prawomocne postanowienia stwierdzające nabycie tego samego

spadku. Taki stan rzeczy, zdaniem Sądu, uzasadnia wystąpienie o wznowienie

postępowania.

Sąd Okręgowy w K. rozpoznał niniejszą sprawę na skutek apelacji

wnioskodawczyni. Apelująca zarzuciła błąd w ustaleniu daty dowiedzenia się

przez nią o istnieniu testamentu, pociągający za sobą niesłuszny wniosek, że o

zmianę postanowienia wystąpiła po upływie roku. Podniosła też, iż tryb określony w

art. 679 k.p.c. jest właściwy w niniejszej sprawie, ponieważ żadne z istniejących

postanowień o nabyciu spadku nie uwzględnia faktu sporządzenia przez

spadkodawcę testamentu.

Sąd odwoławczy oddalił apelację postanowieniem z dnia 30 października

2008 r.,

uznając

za

decydujący

argument

o

niewłaściwości

postępowania

przewidzianego w art. 679 k.p.c. W jego ocenie (popartej odwołaniem się do

orzecznictwa Sądu Najwyższego - wyroku z 16 grudnia 1983 r., III CZP 65/83 oraz

postanowienia z dnia 7 listopada 2002 r., V CKN 1258/00) - tryb ten nie może być

zastosowany

w wypadku,

kiedy

istnieją

dwa

(lub

więcej)

prawomocne

postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tej samem osobie, ponieważ nie

przewiduje możliwości uchylenia wadliwych postanowień. Uwzględnienie wniosku

apelującej doprowadziłoby, zdaniem Sądu Okręgowego, jedynie do zmiany

postanowienia z 31 stycznia 1989 r. Natomiast nadal funkcjonowałoby w obrocie

stwierdzenie nabycia spadku zawarte w postanowieniu z 7 listopada 1988 r.

Według Sądu Okręgowego nie ma znaczenia, czy dwa postanowienia są sprzeczne

ze sobą, czy też mają taką samą treść, ponieważ w każdym wypadku konieczne jest

objęcie jednym postępowaniem wszystkich spraw i usuniecie patologicznego stanu

poprzez wydanie jednego orzeczenia zgodnego z prawem. Nie jest to jednak możliwe

w trybie art. 679 k.p.c.

Zajmując powyższe stanowisko Sąd Okręgowy odstąpił od rozważania trafności

zarzutu skarżącej kwestionującego przyjętą przez Sąd Rejonowy datę odnalezienia

testamentu, uznając ten problem za bezprzedmiotowy.

Wnioskodawczyni zaskarżyła orzeczenie Sądu Okręgowego skargą

kasacyjną opartą na podstawie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. i zarzuciła naruszenie:

-

art. 679 k.p.c. poprzez przyjęcie, że tryb w nim przewidziany nie jest

właściwy, mimo że przedmiotem rozważań są dotychczas nie badane

przez sąd okoliczności uzasadniające zmianę kręgu spadkobierców;

-

art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. polegające na

nierozpoznaniu istoty sprawy w wyniku wadliwego uznania za jego

przedmiot żądania uchylenia prawomocnych postanowień o stwierdzeniu

nabycia spadku po tej samej osobie, podczas gdy wniosek zmierzał do

ustalenia prawidłowego kręgu spadkobierców w oparciu o nowo

wykryte okoliczności;

-

art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez nierozpoznanie

zawartego w apelacji zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c.

We wnioskach skarżąca domagała się uchylenia w całości zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uczestnik postępowania Adam Ż. wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie od

wnioskodawczyni na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Regulacja zawarta w art. 679 k.p.c. i jej wpływ na dopuszczalność wznowienia

postępowania w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku wywoływała spory od

początku obowiązywania. Artykuł 524 § 1 k.p.c., który umożliwia co do zasady

wznowienie

postępowania

nieprocesowego

zakończonego

prawomocnym

postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy, wyłącza dopuszczalność

wznowienia, jeżeli postanowienie kończące postępowanie może być zmienione lub

uchylone. W orzecznictwie wyrażano zarówno pogląd, że art. 679 k.p.c., który

niewątpliwie należało zaliczyć do przepisów przewidujących zmianę lub uchylenie

prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, wyłączał w ogóle

wznowienie postępowania w sprawach tego rodzaju, niezależnie od tego, jakimi

wadami było dotknięte postępowanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

21 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94, OSNC 1994/11/210, czy postanowienie z dnia

26 czerwca 2002 r., III CZ 64/02, nie publ.), jak i zapatrywanie przeciwne – że art.

679 k.p.c. wyłącza dopuszczalności złożenia skargi o wznowienie postępowania

jedynie w tych wypadkach, w których podstawa wznowienia pokrywa się

z przewidzianą w art. 679 k.p.c. (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia

10 listopada 1969 r., III CZP 56/69, OSNCP 1970/7-8/118, a ostatnio postanowienie

z dnia 26 listopada 2003 r., III CK 144/02, nie publ., czy powoływane przez Sąd

Okręgowy postanowienie z dnia 7 listopada 2002 r., V CKN 1258/00, Wokanda

2003/9/8). Szczególny splot podstaw powstaje jednak w sytuacjach – wcale

nierzadkich - kiedy doszło do wydania więcej niż jednego postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku po tym samym spadkodawcy. Wówczas,

zwłaszcza gdy konkurencyjne postanowienia były różnej treści, rodził się problem,

czy droga do rozwiązania tego, wysoce niewłaściwego stanu rzeczy, powinna

prowadzić poprzez wznowienie postępowania na zasadach ogólnych, czy też

możliwe byłoby wykorzystanie do tego celu postępowania przewidzianego w art.

679 k.p.c. Od kiedy bowiem, w wyniku nowelizacji kodeksu postępowania

cywilnego ustawą z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189)

wyłączona

została możliwość usunięcia z obiegu prawnego prawomocnych lecz wadliwych

orzeczeń, poprzez zaskarżenie ich rewizją nadzwyczajną, powstała potrzeba

znalezienia odpowiedniej drogi prawnej prowadzącej do naprawienia takich błędów.

W cytowanym wyżej postanowieniu z dnia 7 listopada 2002 r. Sąd

Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością wznowienia w takim wypadku

postępowania na podstawie obowiązującego od 1 lipca 1996 r. art. 403 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 412 § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. Zwrócił uwagę, że tylko w ten sposób może

dojść do uporządkowania stanu rzeczy, ponieważ art. 412 § 3 k.p.c. umożliwia

uchylenie jednego lub nawet wszystkich orzeczeń dotyczących tego samego

stosunku prawnego i utrzymanie w mocy prawidłowego ewentualnie orzeczenie co

do istoty sprawy. Takiej swobody działania nie zapewnia art. 679 k.p.c., który –

mimo wzmianki o możliwości uchylenia postanowienia, w rzeczywistości wymaga

orzeczenia merytorycznego, a zatem prowadzi do zmiany wcześniejszego

orzeczenia o stwierdzeniu praw do spadku. W rezultacie nie jest narzędziem

skutecznie likwidującym nieprawidłową mnogość postanowień. Pogląd przeciwny,

przedstawiony w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 r. (V CK 491/02, nie publ.),

nawiązuje

do

stanowiska

o

wyłączności

postępowania

wznowieniowego

przewidzianego w art. 679 k.p.c. i celów, jakie to postępowanie ma realizować. Sąd

podkreślił jego odformalizowany charakter, ukierunkowany na ochronę prawa

rzeczywistego spadkobiercy do spadku bardziej niż to zapewniają przepisy

o wznowieniu postępowania. Zwrócił też uwagę, na zawarowaną art. 679 § 1 k.p.c.

możliwość uchylenia postanowienia, a nie tylko jego zmiany.

Ostatecznie jednak w orzecznictwie sądowym szerszą akceptację zyskała

koncepcja przyjęta w postanowieniu z 7 listopada 2002 r. (np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r. (III CSK 30/09, nie publ.), której trafność

uznają także Sądy obydwu instancji, rozpatrujące niniejszą sprawę. Koncepcja ta

prowadzi jednak do sytuacji, w której spadkobierczyni, chcąca przeprowadzić

dowód, że nie wszystkie osoby, które uzyskały stwierdzenie nabycia spadku, są

spadkobiercami oraz że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, jest

pozbawiona

tej

możliwości.

Nie

budzi

bowiem

wątpliwości,

że

obydwa

postanowienia stwierdzające nabycie spadku po Antonim Ż. uprawomocniły się

znacznie

wcześniej

niż

przed

pięcioma

laty,

wobec

czego

wznowienie

postępowania oparte na podstawie z art. 403 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., to

znaczy

na

podstawie

późniejszego

wykrycia

prawomocnego

orzeczenia

dotyczącego tego samego stosunku prawnego, nie jest już możliwe (art. 408 k.p.c.).

Powołany przepis w wyniku nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego,

dokonanej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), został

zmieniony i zastąpił uchylony art. 403 § 3 k.p.c.

Tymczasem art. 679 k.p.c. nie stawia wnioskodawcy ograniczeń związanych

z upływem czasu od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku lecz – jeśli wniosek składa osoba, która uczestniczyła we wcześniejszym

postępowaniu (§ 1) - jedynie z upływem czasu od chwili dowiedzenia się przez nią

o podstawie uzasadniającej żądaną zmianę postanowienia i z tym, aby podstawy

tej nie mogła powołać w poprzednim postępowaniu. Jeśli natomiast wniosek składa

osoba, która w poprzednim postępowaniu nie brała udziału (§ 2) – w ogóle nie

przewiduje ograniczeń. O ile więc zgodzić się należy, że postępowanie

przewidziane w art. 679 k.p.c. nie zostało pomyślane jako środek porządkujący,

którego zadaniem jest doprowadzenie do istnienia w obiegu prawnym tylko jednego

orzeczenia stwierdzającego porządek dziedziczenia po spadkodawcy, o tyle nie

można wyłączyć jego działania w wypadku wystąpienia ustawowych przesłanek do

jego zastosowania z tego tylko powodu, że równolegle funkcjonuje więcej niż jedno

postanowienie orzekające o tym samym przedmiocie.

Zwrócić też należy uwagę, że obecnie nawet wznowienie postępowania

w oparciu o podstawę z art. 403 § 2 k.p.c. nie zakłada całościowego rozwiązania

stanu spowodowanego istnieniem więcej niż dwóch orzeczeń rozstrzygających

o tożsamym przedmiocie, nie obliguje już bowiem sądu (jak czynił to uchylony art.

403 § 3 k.p.c.) do rozpoznania nie tylko zaskarżonego orzeczenia, lecz z urzędu

również innych prawomocnych orzeczeń dotyczących tego samego stosunku

prawnego.

Doprowadzenie do stanu, w którym w obrocie pozostaje tylko jedno

orzeczenie stwierdzające nabycie spadku po jednym spadkodawcy w drodze

wznowienia postępowania jest pożądane, jeżeli jednak nie jest możliwe –

nie pozbawia uprawnionych prawa żądania zmiany równolegle istniejących

postanowień przez określenie innego porządku dziedziczenia, niż w nich ujęty.

Przy tym – ponieważ postępowanie przewidziane w art. 679 k.p.c. toczy się według

reguł odnoszących się do postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, które

nakładają na sąd obowiązek dokonywania z urzędu istotnych ustaleń dotyczących

spadkobrania (art. 670 k.p.c. ) i nie wiążą go zgłoszonym żądaniem (art. 677 § 1

k.p.c.), przyjąć należy, że przewidziana w art. 679 § 3 k.p.c. powinność zmiany

orzeczenia

w

wypadku

pozytywnego

wyniku

przeprowadzonego

dowodu,

że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym

postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, wymaga wprowadzenia tej zmiany

do wszystkich znanych sądowi postanowień. Wprawdzie w ten sposób nie dojdzie

do wyeliminowania nieprawidłowości, za jaką uznać należy wielość postanowień

stwierdzających nabycie spadku, ale usunięta zastanie przynajmniej najbardziej

niepożądana dla porządku prawnego ewentualność istnienia równolegle orzeczeń

regulujących spadkobranie w rozbieżny sposób. W praktyce natomiast orzeczenie

zmieniające w jednakowy sposób dwa lub więcej postanowień stanie się

technicznie jednym rozstrzygnięciem, którym legitymować się będzie spadkobierca.

Ponieważ w wyniku przyjęcia odmiennych założeń Sąd Okręgowy nie

rozpoznał istoty zarzutu skarżącej, kwestionującego prawidłowość ustalenia,

że wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku złożyła

dochowując rocznego terminu liczonego od dnia odnalezienia testamentu – trafny

okazał się także zarzut naruszenia art. 378 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Natomiast podnoszenie przez skarżącą naruszenia art. 386 § 1 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. jest przedwczesne, w sytuacji kiedy Sąd Okręgowy nie rozważył

części zgłoszonych w apelacji zarzutów procesowych, natomiast co do pozostałych

zajął niewłaściwe stanowisko.

Z przytoczonych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.