III CSK 10/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 10/13

POSTANOWIENIE

Dnia 10 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

przy uczestnictwie M. B. i Z. B.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika M. B.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 26 kwietnia 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) przyznaje adw. M. Ś.-B. z Kancelarii Adwokackiej od Skarbu

Państwa

- Sądu Okręgowego w K. kwotę 120 zł (sto

dwadzieścia złotych) wraz z należnym podatkiem od towarów i

usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej uczestnikowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji postanowieniem z dnia 24 października 2011 r.

utrzymał w mocy, zaskarżony skargą kasacyjną uczestnika postępowania M. B.,

wpis hipoteki przymusowej, dokonany przez referendarza sądowego w dniu 21

maja 2011 r. w uwzględnieniu wniosku ZUS oddział w K.

Sąd ten uznał zasadność wniosku, o wpis hipoteki przymusowej wobec

dołączenia przez wnioskodawcę do wniosku stosownego tytułu wykonawczego

przeciwko M. B. i Z. B. stwierdzającego istnienie należności z tytułu składek oraz

jej wysokości.

Apelację uczestnika M. B. od powyższego postanowienia oddalił Sąd drugiej

instancji postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2012 r.

Sąd uznał, że przedłożony przez ZUS administracyjny tytuł wykonawczy

stanowi podstawę wpisu hipoteki przymusowej zgodnie z art. 26 ust. 2 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U.

z 209 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.). w zw. z art. 109 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm., dalej cyt. jako

u.k.w.h.). Sąd odwoławczy stwierdził zarazem, że nie jest władny badać żadnych

okoliczności sprawy poza określonymi w art. 6288 § 2 k.p.c., a w szczególności

charakteru i istoty postępowań przez Sądem Okręgowym w K. (sygn. akt VII U

…/10) i przed Sądem Apelacyjnym (sygn. akt III AUa …/05).

Sąd drugiej instancji stwierdził, że istotą hipoteki jest zabezpieczenie

wierzytelności na nieruchomości dłużnika i umożliwienie wierzycielowi prowadzenia

z niej egzekucji bez względu na osobę aktualnego właściciela. Wierzyciel może

egzekwować

jednak

dopiero

dysponując

przeciwko

dłużnikowi

tytułem

wykonawczym zaopatrzonym w sądową klauzulę wykonalności, stwierdził Sąd

odwoławczy. Uznał zarazem, że podstawy do dokonania wpisu hipoteki na

nieruchomości niewątpliwie istniały.

Skarga kasacyjna uczestnika M. B., zaskarżająca postanowienie Sądu

Okręgowego w całości, oparta została a dwóch zarzutach sformułowanych

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Skarżący zarzucił błędną wykładnię art. 109 ust. 1 u.k.w.h. polegającą na

przyjęciu, że dokumenty przedstawione przez Wnioskodawcę wraz z wnioskiem

stanowią

tytuł

wykonawczy

określony

w

przepisach

o

administracyjnym

postępowaniu egzekucyjnym i stanowią postawę uzyskania hipoteki przymusowej

na nieruchomości dłużnika.

Nadto uczestnik M. B. zarzucił niezastosowanie art. 26 § 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887

ze zm.), skutkujące przyjęciem, że hipoteka przymusowa może powstać bez

doręczenia dłużnikowi decyzji ZUS o określeniu wysokości należności z tytułu

składek.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zaakcentowano, że wbrew klauzuli

stwierdzającej wymagalność obowiązku podlegającego egzekucji, a zawartej

w przedłożonym

przez

ZUS

tytule

wykonawczym

H-45/2011,

roszczenie

Wnioskodawcy o zapłatę należności składkowych nie jest jeszcze wymagalne. Brak

wymagalności skarżący uzasadnia tym, że z załączonego przez ZUS do wniosku

tytułu wykonawczego jednoznacznie wynika, że jego odpis nie został dłużnikowi

doręczony wraz z klauzulą o skierowaniu tego tytułu do egzekucji administracyjnej

oraz stosowanych pouczeń dłużnika o prawie do wniesienia zarzutów.

Decyzja administracyjna nie doręczona zobowiązanemu nie jest tytułem

wykonawczym uprawniającym do wszczęcia egzekucji, a tym samym nie może

stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej na podstawie art. 109 u.k.w.h.,

wywodzi skarżący. Zdaniem uczestnika, brak doręczenia tytułu wykonawczego

dłużnikami

powinien

być

rozważany

przez

sąd

wieczystoksięgowy

przy

rozpoznawaniu wniosku o wpis hipoteki przymusowej, a to wobec wynikającej z art.

26 § 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przesłanki, że hipoteka

przymusowa na nieruchomości dłużnika może powstać jedynie na podstawie

doręczenia decyzji wierzyciela o określeniu wysokości należności z tytułu składek.

Utrzymanie przez Sąd odwoławczy hipoteki przymusowej z naruszeniem art.

26 § 3 wymienionej ostatnio ustawy skutkuje zasadnością zarzutu niewłaściwego

zastosowania tego przepisu, skonkludował skarżący.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie wobec braku powołania

w niej uzasadnionych podstaw.

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., sąd wieczystoksięgowy, rozpoznając wniosek

o wpis, bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do niego dokumentów

oraz treść księgi wieczystej. Wynikające z tego przepisu wąskie ujęcie zakresu

kognicji sądu wieczystoksięgowego oznacza, że sąd ten, oceniając zasadność

zgłoszonego żądania wpisu, powinien czynić ustalenia wyłącznie na podstawie

treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów, a także badać stan rzeczy

ujawniony w księdze wieczystej w chwili złożenia wniosku (por. np. uchwała

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w 16 grudnia 2009 r., sygn. akt III CZP 80/09,

publ. OSNC 2010, nr 6, poz. 84; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2013 r., sygn. akt III CSK 171/12, niepubl.). Tym samym, w świetle art. 626 8 § 2

k.p.c. nie jest dopuszczalne, jako stanowiące przekroczenie granic kognicji sądu

wieczystoksięgowego, m.in. dokonanie wpisu w księdze wieczystej na podstawie

dokumentów nie dołączonych do wniosku lub prowadzenie postępowania

dowodowego w celu ustalenia rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości. Sąd

wieczystoksięgowy nie jest również władny, oceniając zasadność zgłoszonego

żądania, przeprowadzać dowodu z zeznań świadków lub z innych środków

dowodowych

przewidzianych

przez

kodeks

postępowania

cywilnego

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., sygn. akt

III CKN 354/00, publ. OSNC

2001, nr 12, poz. 183; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV CSK 515/12, niepubl.).

Wyjątek w tym względzie, stosownie do brzmienia art. 626 8 k.p.c., stanowi jedynie

dokument

przedłożony

przez

wnioskodawcę

jako

dowód

istnienia

materialnoprawnej podstawy wpisu w księdze wieczystej.

Wyznaczony przez art. 6268 § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym, co należy podkreślić, w swej istocie wyłącza możliwość

badania przez sąd wieczystoksięgowy innych okoliczności niż te, które wynikają

z wniosku o wpis oraz załączonych do niego dokumentów, a także treści księgi

wieczystej. W konsekwencji, w przypadku żądania wpisu hipoteki przymusowej

w oparciu o tytuł wykonawczy stwierdzający istnienie wierzytelności podlegającej

zabezpieczeniu, sąd wieczystoksięgowy zobligowany jest jedynie do kontroli

prawidłowości takiego tytułu pod względem zachowania wymogów przewidzianych

przez przepisy o postępowaniu egzekucyjnym. Obowiązek ten, ze względu na

implikacje wynikające z art. 6268 § 2 k.p.c., w odniesieniu do tytułów wykonawczych

wydanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r.

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r.,

poz. 1015), nie może być jednak utożsamiany z badaniem prawidłowości

przeprowadzonego postępowania administracyjnego, w następstwie którego tytuł

ten

został

wydany,

czy

też

skuteczności

jego

doręczenia

uczestnikowi

postępowania (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2011 r.,

sygn.

akt

IV

CSK

606/10,

niepubl.;

postanowienie

Sądu

Najwyższego

z 17 listopada 2011 r., sygn. akt IV CSK 23/11, niepubl.; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 października 2012 r., sygn. akt IV CSK 104/12, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2012 r., sygn. akt IV CSK

105/12, niepubl.).

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania, powołując się na naruszenie

art. 109 ust. 1 u.k.w.h. przez jego niewłaściwą wykładnię, wskazuje, że dokument

przedłożony przez wnioskodawcę wraz w wnioskiem o wpis hipoteki przymusowej

nie stanowił tytułu wykonawczego uprawniającego do dokonania wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot jego współwłasności. Tak

ujęty zarzut naruszenia art. 109 ust. 1 u.k.w.h. nie zasługuje na uwzględnienie.

Zasadnie bowiem Sądy meriti, w granicach wyznaczonych przez art. 6268 § 2

k.p.c., ustaliły, że przedmiotowy dokument spełnia wymogi określone w „przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym”, tj. wskazane w art. 27 ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym

w administracji,

a tym samym

stanowi tytuł wykonawczy

uprawniający do dokonania wpisu hipoteki przymusowej na podstawie art. 109 ust.

1 u.k.w.h. Oceny w tym względzie nie zmienia przywoływana przez skarżącego

w ramach powyższego zarzutu okoliczność, iż odpis dołączonego do wniosku

tytułu wykonawczego nie został mu doręczony (s. 9 uzasadnienia skargi

kasacyjnej). W tym względzie skarżący pomija bowiem, że doręczenie odpisu tytułu

wykonawczego stanowi przesłankę wszczęcia postępowania egzekucyjnego

(art. 26 § 5 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).

Tymczasem ustanowienie hipoteki przymusowej stanowi jedynie formę

zabezpieczenia

mającego

na

celu

ułatwienie

przyszłego

postępowania

egzekucyjnego. Zabezpieczenie takie, jak podkreśla się w orzecznictwie, nie jest

w istocie sposobem egzekucji, gdyż jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie

należności

stwierdzonej

tytułem

wykonawczym

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 12 czerwca 1997 r., sygn. akt III CKN 72/97, publ. Prawo

Gospodarcze 1997, nr 10, poz. 12; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca

2005 r., sygn. akt III CZP 3/05, publ. OSNC 2006, nr 2, poz. 27; postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt I CSK 433/12, niepubl.).

Ustanowienie hipoteki przymusowej, co należy przy tym podkreślić, zgodnie z art.

109 ust. 1 u.k.w.h., następuje na podstawie przedłożonego wraz z wnioskiem

o wpis

tytułu

wykonawczego

zgodnego

z

przepisami

o

postępowaniu

egzekucyjnym. W odniesieniu do tzw. administracyjnych tytułów wykonawczych

wymogi w tym względzie statuuje art. 27 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji. Przepis ten, wbrew sugestii wyrażonej w skardze kasacyjnej, nie

warunkuje przypisania mocy prawnej takiemu dokumentowi od jego doręczenia

dłużnikowi.

Nie ma również racji skarżący, powołując się na naruszenie art. 26 § 3

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.

z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ze zm.) przez jego niezastosowanie skutkujące

przyjęciem, że hipoteka przymusowa na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności skarżącego może zostać wpisana do księgi wieczystej bez

doręczenia mu decyzji ZUS o określeniu wysokości należności z tytułu składek.

Wnioskodawca oparł bowiem żądanie wpisu hipoteki przymusowej na załączonym

do wniosku tytule wykonawczym. Tym samym w sprawie nie miał zastosowania art.

26 § 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczący ustanowienia

hipoteki przymusowej na nieruchomości w oparciu o decyzję ZUS określającą

należność z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zaznaczyć przy tym

należy, że dołączenie przez wnioskodawcę tytułu wykonawczego do wniosku

o wpis hipoteki przymusowej, ze względu na brzmienie art. 626 8 § 2 k.p.c., wiązało

się z zawężeniem zakresu kompetencji kontrolnych sądu wieczystoksięgowego

przy ocenie zasadności zgłoszonego żądania jedynie do dokumentów wskazanych

przez wnioskodawcę.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

Sąd Najwyższy przyznał pełnomocnikowi z urzędu uczestnika postępowania

od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym, działając na podstawie § 2 ust. 3, § 8 pkt 5 oraz § 13

ust. 4 pkt 2 w zw. z §§ 19 i 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(tj. Dz. U. 2013 r., poz. 461).

es