III CSK 10/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 10/08

POSTANOWIENIE

Dnia 30 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku W. S. i S. O.

przy uczestnictwie J. O., A. S., E. K. i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K.

o zniesienie współwłasności nieruchomości,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 30 maja 2008 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej uczestnika A. S.

oraz skargi kasacyjnej uczestniczki J. O.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 31 maja 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 8 marca 2005 r. ustalił, że

wnioskodawcy W. S. i S. O. są współwłaścicielami zabudowanej nieruchomości

położonej w K. przy ul. G. w części stanowiącej 37/48, a uczestnicy postępowania J. O. i

A. S. odpowiednio w 9/48 części i 2/48 części. Dokonał również zniesienia

współwłasności tej nieruchomości poprzez przyznanie wnioskodawcom i uczestnikom

postępowania lokali mieszkalnych i użytkowych w ramach ich udziałów we

współwłasności, w oparciu o jeden z wariantów opinii powołanego w sprawie biegłego,

zasądzając od uczestników postępowania na rzecz wnioskodawców stosowne spłaty

wynikające z uwzględnienia udziałów w nieruchomości. Nadto rozliczył wysokość

nakładów poczynionych na nieruchomość oraz pobranych przez współwłaścicieli

pożytków oraz orzekł o zgłoszonych przez nich roszczeniach odszkodowawczych.

Sąd Okręgowy w K. po rozpoznaniu apelacji wnioskodawców i uczestników

postępowania zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że nieruchomość, której

dotyczył wniosek, o wartości 8 658 250 zł., przyznał na wyłączną własność

wnioskodawców bez spłat na rzecz uczestniczki postępowania J. O., a na rzecz

uczestnika postępowania A. S. zasądził kwotę 360 760 zł. tytułem spłaty jego udziału w

nieruchomości,

nakazał

uczestnikom

postępowania

wydanie

wnioskodawcom

posiadanych przez nich dotychczas lokali, zasądził od wnioskodawców na rzecz

uczestnika postępowania kwotę 5 356,86 zł tytułem odszkodowania za zalanie dwóch

lokali mieszkalnych oraz kwotę 23 444,49 zł. tytułem odszkodowania za niepobrane

przez nich pożytki, a pozostałe roszczenia odszkodowawcze wnioskodawców i

uczestników postępowania oddalił. Rozliczając nakłady i pożytki zasądził od uczestnika

postępowania na rzecz wnioskodawców kwotę 881,62 zł tytułem nakładów związanych z

zarządem nieruchomością oraz kwotę 22 684 zł z tytułu uzyskanych przez niego

pożytków. Nadto zasądził od uczestniczki postępowania J. O. na rzecz uczestnika

postępowania A. S. kwotę 102 822,34 zł tytułem zwrotu pożytków z lokalu użytkowego

zajmowanego przez uczestniczkę postępowania. Rozstrzygnięcie to Sąd drugiej

instancji oparł o ustalenia wskazujące, że nieruchomość stanowiąca przedmiot

postępowania stanowi zabytek wpisany do rejestru zabytków od 1967 r. Jej wartość

wynosi 8 658 250 zł., co oznacza, że udział uczestniczki postępowania J. O. ma wartość

1 623 420 zł., a uczestnika postępowania A. S. 360 760 zł. Uczestniczki postępowania

J. O. i E. K. były w posiadaniu jednego lokalu użytkowego (U-l), a uczestnik

postępowania A. S. dwóch lokali mieszkalnych (2A i 3A). Pozostałe lokale mieszkalne i

użytkowe objęli w posiadanie wnioskodawcy, którzy sprawowali zarząd nieruchomością.

Współwłaściciele nie rozliczali się między sobą z uzyskiwanych pożytków. W 1999 r.

uczestniczka postępowania E. K. zbyła swój udział w nieruchomości na rzecz

wnioskodawców. Wnioskodawcy dokonali nakładów na nieruchomość w wysokości 23

140 zł i uzyskali pożytki w kwocie 313 300 zł. Z kolei uczestniczka postępowania J. O.

dokonała nakładów w kwocie 405 840 zł i uzyskała pożytki w wysokości 4 001 844 zł.,

a uczestnik postępowania A. S. poniósł nakłady na kwotę 175 100 zł., zaś mógł uzyskać

pożytki z posiadanych lokali w wysokości 596 759 zł. W 1993 r. zostało wydane

zarządzenie tymczasowe, w którym zakazano wnioskodawcom i uczestnikom

postępowania wynajmowania i użyczania lokali znajdujących się w ich posiadaniu do

czasu zakończenia postępowania w sprawie. Postanowienie to zostało zmienione w

dniu 13 stycznia 2004 r. Sąd drugiej instancji przyjął również, że tylko wnioskodawcy

posiadają środki finansowe umożliwiające przeprowadzenie generalnego remontu

kamienicy. Biorąc pod uwagę powyższe oraz stanowisko Wojewódzkiego Konserwatora

Zabytków, który odmówił zgody na podział nieruchomości, Sąd Okręgowy w K. uznał, że

zniesienie

współwłasności

powinno

nastąpić

przez

przyznanie

jej

w

całości

wnioskodawcom. Sąd ten podkreślił, że za takim rozwiązaniem przemawia nadto konflikt

utrzymujący się pomiędzy współwłaścicielami oraz szereg innych okoliczności, w tym

nierespektowanie prawa przez uczestniczkę postępowania J. O., niewielki udział we

własności uczestnika postępowania A. S. oraz zamierzenia wnioskodawców co do

urządzenia hotelu, których brakuje w centrum K., a takie zagospodarowanie

nieruchomości jest zgodne z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Sąd drugiej

instancji zasądził spłatę z tytułu udziału w nieruchomości jedynie na rzecz uczestnika

postępowania. W przypadku uczestniczki postępowania przyjął, że spłata z tego tytułu

jej nie przysługuje, bowiem wartość uzyskanych przez nią pożytków przekracza wartość

udziału w nieruchomości, a wnioskodawcy zrzekli się wobec niej należności z tego tytułu

w zakresie przekraczającym wartość jej udziału.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 31 maja 2007 r. uczestnicy

postępowania J. O. i A. S. wnieśli skargi kasacyjne oparte o obie podstawy określone w

art. 3983 § 1 k.p.c. Uczestniczka postępowania J. O. w ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania zarzuciła obrazę art. 86, 87 i 91 pkt 3 k.p.c., art. 386 § 6 k.p.c.,

art. 328 § 2 k.p.c. oraz nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 i 4 k.p.c.), a w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 211 k.c., art. 212 § 2 k.c. art. 2 ust.

1 i art. 36 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami, art. 96 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, art. 140 k.c. w zw. z art. 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami i art. 211 k.c., art. 207 k.c. w zw. z art. 206 i 53 k.c., art. 415 k.c., art. 5 k.c.,

art. 207 k.c. w zw. z art. 618 § 1 k.p.c., art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 618 § 1 k.p.c., art. 58

§ 1 k.c. w zw. z art. 618 § 1 k.p.c. oraz art. 917 i art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 618 § 1

k.p.c. Uczestnik postępowania A. S. zarzucił naruszenie art. 379 pkt 4 k.p.c., art. 382

k.p.c. w zw. z art. 316 i 227 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 618 § 1 i

625 k.p.c., art. 623 k.p.c. w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy o własności lokali, art. 95 pkt 1

ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 211 k.c., art. 207 k.c., art. 2 pkt

2-5, 36 ust. 1 i 8 oraz 95 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art.

96 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, art. 5 k.c. w zw. z art. 207 k.c. oraz

art. 64 ust. 2 Konstytucji.

W oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty obu skarg kasacyjnych uczestników postępowania są w znacznej części

zbliżone i w tym zakresie mogą być omówione wspólnie.

Ich najdalej idący zarzut w zakresie naruszenia przepisów postępowania dotyczył

nieważności postępowania na skutek udziału w wydaniu zaskarżonego postanowienia

sędziego sądu rejonowego, który na skutek upływu okresu delegacji, w dniu wydania

zaskarżonego postanowienia nie posiadał już upoważnienia do orzekania w sądzie

wyższej instancji. Faktycznie, delegacja sędziego zakończyła się pomiędzy terminem

rozprawy, na której odroczono publikację orzeczenia, a jego wydaniem. Wbrew ocenie

skarżących nie stanowi to podstawy do stwierdzenia nieważności postępowania. Tak

kwestia ta została wyjaśniona ostatnio w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 17

kwietnia 2008 r. (I CSK 79/08 i I CSK 500/07, niepubl.) i ocenę tę podzielił Sąd

Najwyższy o obecnym składzie. Brak też podstaw dla stwierdzenia nieważności

postępowania na gruncie art. 379 pkt 2 k.p.c., skoro niewątpliwym jest, że w

czynnościach po terminie rozprawy w dniu 3 października 2006 r. uczestnik

postępowania A. S. był należycie reprezentowany przez ustanowionego w sprawie

adwokata.

Oboje skarżący zarzucili natomiast zasadnie naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.

Przepis ten wymaga aby uzasadnienie orzeczenia zawierało wskazanie podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia oraz wyjaśnienie jego podstawy prawnej z przytoczeniem

przepisów

prawa.

Tym

wymogom

uzasadnienie

zaskarżonego

postanowienia

ewidentnie nie odpowiada. Skarżący trafnie podnieśli, że stwierdzenie z jednej strony,

że „ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd pierwszej instancji były prawidłowe

i przydatne dla rozstrzygnięcia", a z drugiej, że „Sąd drugiej instancji częściowo dokonał

odmiennych, a także dodatkowych ustaleń faktycznych", są wewnętrznie sprzeczne.

Tego rodzaju ogólne stwierdzenia wymagały następnie szczegółowego wyjaśnienia, jaki

ostatecznie stan faktyczny sprawy stanowił podstawę rozstrzygnięcia Sądu drugiej

instancji. Takiej treści uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera. Znajdują

się w nim jedynie podane wyrywkowo ustalenia nie pozwalające ocenić, w jakim

zakresie Sąd Okręgowy zmienił ustalenia Sądu pierwszej instancji.

Wadliwość tego uzasadnienia dotyczy jednak przede wszystkim jego części

poświęconej podstawie prawnej zaskarżonego postanowienia. Faktycznie zawiera ono

rozstrzygnięcia odnoszące się do kilku kwestii prawnych (zniesienia współwłasności

nieruchomości,

rozliczenia

nakładów

poniesionych

przez

współwłaścicieli

oraz

uzyskanych pożytków, roszczeń odszkodowawczych związanych ze sposobem

korzystania z nieruchomości przez współwłaścicieli prowadzącego do utraty dochodów z

nieruchomości i wywoływania szkód w nieruchomości). Zgłaszane w tym zakresie

żądania podlegały ocenie na podstawie różnych przepisów prawa materialnego,

jednakże w przypadku żadnego z nich nie powołano nawet podstawy prawnej

rozstrzygnięcia. Tymczasem prawidłowo sporządzone uzasadnienie powinno wyjaśniać

przesłanki zastosowania w określonych okolicznościach faktycznych odpowiednich

przepisów

prawa.

Brak

tego

rodzaju

elementów

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia spowodował, że uzasadnienie to w części odnoszącej się do rozważań

prawnych stanowi w istocie jedynie relację nawiązującą do treści wydanego orzeczenia.

Można uznać ją przy tym jedynie za ogólnikową i pobieżną uwzględniając, że

zaskarżone postanowienie zawiera 20 punktów i zajmuje 3 strony, a uzasadnienie

w odpowiednim fragmencie obejmuje niepełne 5 stron. Uzasadnienie to nie odnosi się

nawet do całej treści wydanego w sprawie postanowienia. Jedynie we fragmentach

zawiera

pewne

stwierdzenia

wyjaśniające

częściowo

przyczyny

określonych

rozstrzygnięć, jednakże bez przytoczenia jakiejkolwiek ich motywacji, co czyni je

całkowicie bezprzedmiotowymi. Sąd drugiej instancji ustalił przykładowo, że uczestnik

postępowania poczynił nakłady, których wysokość była większa niż wysokość możliwych

do uzyskania przez niego przychodów z lokali, które zajmował. W ślad za tym stwierdził,

że z tego powodu nie dokonał ich rozliczenia. W oparciu o takie stwierdzenia nie można

dociec z jakiego faktycznie powodu uczestnik postępowania nie otrzymał spłaty

przynajmniej części nakładów poniesionych na wspólną nieruchomość.

Tak

daleko

idąca

wadliwość

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia

nakazywała przyjąć, że nie jest możliwe poddanie go kontroli kasacyjnej. W tych

warunkach nie była bowiem możliwa merytoryczna ocena przytoczonych w skargach

kasacyjnych zarzutów naruszenia prawa materialnego oraz częściowo powiązanych z

nimi zarzutów naruszenia przepisów postępowania (art. 618 § 1, 623 w zw. z art. 625,

art. 378 § 1 k.p.c.). Już to stwierdzenie przemawiało za koniecznością uwzględnienia

skarg kasacyjnych i uchyleniem zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 398 15 §

1 k.p.c.

Wymaga jednak odrębnie zasygnalizowania błędne stanowisko Sądu drugiej

instancji, oczywiste mimo wadliwości samego uzasadnienia, dotyczące kilku kwestii

mających istotny wpływ na treść wydanego w sprawie orzeczenia.

Orzekając o sposobie zniesienia współwłasności Sąd Okręgowy przyjął między

innymi, że należy uwzględnić planowane przez wnioskodawców przeznaczenie

nieruchomości na hotel, jako zgodne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

rzeczy, a jednocześnie pominął ocenę pod tym kątem obecnego sposobu korzystania z

nieruchomości, w której znajduje się szereg samodzielnych lokali mieszkalnych i

użytkowych. Nie wyjaśnił, czy wydzielenie na rzecz współwłaścicieli odrębnych lokali

odpowiadających ich udziałom we współwłasności uznał za sprzeczne ze społecznogospodarczym przeznaczeniem nieruchomości i z jakich względów jedynie planowane

przez wnioskodawców przeznaczenie nieruchomości, zmieniające jej utrwaloną

dotychczasową funkcję ocenił za korzystniejsze z punktu widzenia celu społecznogospodarczego. Niewątpliwie niewystarczające było w tym zakresie stwierdzenie, że w

centrum K. brakuje hoteli. Nie sposób jednocześnie odmówić racji skarżącym, że

zniesienie współwłasności nieruchomości przez jej podział fizyczny, jeżeli jest on

możliwy, powinno być uwzględnione jako zasada. Wskazuje na to brzmienie art. 211 k.c.

oraz wzgląd na potrzebę ochrony praw współwłaścicieli, którym prawo współwłasności

zapewnia uprawnienie do korzystania z rzeczy wspólnej. Tego prawa przy zniesieniu

współwłasności mogą być pozbawieni jedynie z ważnych powodów. Z tego względu

pozbawione było racji między innymi stanowisko Sądu Okręgowego, że uczestnik

postępowania nie powinien otrzymać żadnego lokalu z tego względu, że posiada

niewielki udział i za otrzymaną spłatę udziału może kupić lokal w innym miejscu.

Niezrozumiałe jest jednocześnie stanowisko Sądu Okręgowego dotyczące oceny

znaczenia decyzji wydanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K.

Podniesiona z kolei przez Sąd drugiej instancji kwestia konfliktu istniejącego

pomiędzy współwłaścicielami, jako przesłanka orzekania o sposobie zniesienia

współwłasności, została co do zasady uwzględniona prawidłowo. W tej materii nie

można jednak pomijać, co uczynił Sąd Okręgowy, charakteru nieruchomości wspólnej.

Inaczej bowiem możliwość zapewnienia normalnego korzystania z nieruchomości i jej

utrzymania w należytym stanie wygląda np. w sytuacji wspólnego korzystania z

niewielkiego domu składającego się z kilku pomieszczeń, zwykle powiązanych ze sobą

funkcjonalnie i dużego obiektu składającego się z większej liczby samodzielnych lokali.

W obecnych warunkach wiele takich nieruchomości znajduje się w zarządzie wspólnot

mieszkaniowych i mają one zapewnione należyte utrzymanie, bez względu na relacje

osobiste

pomiędzy

właścicielami

lokali.

Przy

określeniu

sposobu

zniesienia

współwłasności należy uwzględniać niewątpliwie całokształt okoliczności mających dla

niego znaczenie, jednakże we właściwym wymiarze, uwzględniającym konkretne

okoliczności specyficzne dla poszczególnych spraw.

Także w zakresie rozliczenia nakładów i pożytków stanowisko Sądu drugiej

instancji było w wielu miejscach ewidentnie wadliwe. Sąd ten stwierdził między innymi,

że wydane w sprawie zarządzenie tymczasowe zakazujące wnioskodawcom i

uczestnikom

postępowania

wynajmowania,

użyczania

lub

odstępowania

pod

jakimkolwiek tytułem lokali znajdujących się w nieruchomości osobom trzecim,

zmienione postanowieniem z dnia 13 stycznia 2004 r., nakazywało przyjąć, że uczestnik

postępowania A. S. mógł pobierać pożytki z lokali od stycznia 2004 r. Sąd Okręgowy nie

wyjaśnił z jakich względów tej samej zasady nie zastosował do rozliczenia pożytków

przypisanych J. O., których wysokość ustalił na kwotę ponad 4 mln zł. Poprzestając w

tym zakresie na ustaleniu hipotetycznej wysokości czynszu najmu możliwego do

uzyskania za zajmowany przez nią lokal, nie odniósł się do zagadnienia czy i jakie

znaczenie miał w tym wypadku jej udział we współwłasności, przy uwzględnieniu

jednocześnie, że przez znaczny okres czasu korzystała ona z tego lokalu wspólnie z

inną współwłaścicielką E. K. Nie wyjaśnił też czy i jaka część tych pożytków

podlegających ewentualnie uwzględnieniu przypadała E. K.

Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił też bliżej stanowiska, w którym przyjął, że

uwzględnienie w rozliczeniach pomiędzy wnioskodawcami i uczestniczką postępowania

J. O. poniesionych przez nią nakładów, ustalonych na wysokość ponad 400 000 zł i

pożytków osiągniętych przez wnioskodawców w wysokości ponad 300 000 zł, byłoby

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W tym zakresie ograniczył się do

stwierdzenia, że wnioskodawcy zrzekli się rozliczenia wysokości pożytków osiągniętych

przez J. O. ponad wysokość jej udziału w nieruchomości. W tej sytuacji ich

nieuwzględnienie nie znajdowało uzasadnienia.