III CN 1/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CN 1/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Prokuratora Generalnego

o unieważnienie postanowienia Sądu Powiatowego w K.

z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns … wydanego w sprawie

z wniosku A. M. i R. S.

o dział spadku,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 września 2012 r.,

unieważnia prawomocne postanowienie Sądu Powiatowego

w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns …

o uzupełnieniu

postanowienia Sądu Powiatowego w K.

z dnia 29 maja

1961 r., sygn. akt Ns … .

Uzasadnienie

Prokurator Generalny wniósł o unieważnienie prawomocnego postanowienia

Sądu Powiatowego w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r. (Ns …) o uzupełnieniu

postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 29 maja 1961 r. (Ns …) przez

dopisanie w punkcie pierwszym następującego ustępu: „pozostałe działki nr 3 a, 4,

10,16, 21, 26, 42, 44 przechodzą na własność Skarbu Państwa”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postanowieniem z dnia 29 maja 1961 r., sygn. akt Ns …, Sąd Powiatowy w

K. dokonał działu spadku po J. S. w ten sposób, że pozostałą po zmarłym 15

września 1935 r. spadkodawcy działkę placu położoną w K. przy ul. R. przedzieloną

planowaną autostradą, z której część pierwsza południowa o powierzchni 2 ha

1158 m. kw. granicząca od zachodu z nieruchomością Nadleśnictwa Lasów

Państwowych w K., od południa z nieruchomością F. B., od północy z planowaną

autostradą i od wschodu z nieruchomością S. Z., część druga północna o

powierzchni 7963 m2 granicząca od południa z planowaną autostradą od zachodu

z nieruchomością M. K., od wschodu z nieruchomością S. Z., od północy z

nieruchomością Skarbu Państwa (Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K.) nie

mającą urządzonej hipoteki, usytuowaną na planie sporządzonym przez inżyniera

M. J. w lutym 1960 r. – a dopuszczoną do użytku publicznego i zatwierdzonego w

dniu 5 kwietnia 1960 r., podzielił w ten sposób, że parcele oznaczone na wyżej

wspomnianym planie numerami – 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 12 przyznał na wyłączną

własność S. S., parcele oznaczone na planie numerami 11, 13, 14, 15, 17, 18, 19,

20, 22 przyznał na wyłączną własność J. L., parcele oznaczone na planie

numerami 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32 przyznał na wyłączną własność R. S.,

parcele oznaczone na planie numerami 33, 34, 35, 38, 39, 40, 41, 8a i 3a przyznał

na wyłączną własność A. M.; działkę oznaczoną na planie numerem 43 przyznał na

współwłasność w częściach równych S. S., J. L., R.S. i A. M. (punkt I

postanowienia). Ponadto, Sąd ustalił

wartość działu spadku oraz rozstrzygnął

o kosztach postępowania (punkty II i III postanowienia). Z uzasadnienia orzeczenia

wynika, że pozostałe, niewymienione w postanowieniu, działki należące do spadku,

zostaną przekazane na rzecz Skarbu Państwa zgodnie z art. 11 ustawy z dnia

28 października 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych

w miastach i osiedlach. Postanowieniem z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns …,

Sąd Powiatowy w K. uzupełnił postanowienie z dnia 29 maja 1961 r. przez

dopisanie w punkcie pierwszym następującego ustępu: „pozostałe działki nr 3a, 4,

10,16, 21, 26, 42, 44 przechodzą na własność Skarbu Państwa”. W uzasadnieniu

tego orzeczenia wskazano, że wymienione działki przechodzą na własność

Państwa na mocy art. 11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r.

Z akt sprawy wynika, że w dniu 15 lutego 1960 r. Prezydium Miejskiej Rady

Narodowej w K. wydało decyzję zatwierdzającą podział nieruchomości położonej w

K. przy ul. R. 30, obejmującej działki wymienione w postanowieniu Sądu

Powiatowego z dnia 14 sierpnia 1961 r. Jako podstawę wydania decyzji wskazano

art. 18 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów

jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. Nr 31, poz. 138 ze zm.). Decyzją z

dnia 24 marca 2004 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. stwierdziło

nieważność decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K. z dnia 15 lutego

1960 r. zatwierdzającej podział nieruchomości położonej w K. przy ul. R., w części

dotyczącej działek oznaczonych na planie przyjętym do państwowego zasobu

geodezyjnego i kartograficznego w dniu 5 kwietnia 1960 r. numerami: 3a, 4, 10, 16,

21, 26, 42 i 44, natomiast nie stwierdzono nieważności powyższej decyzji w części

dotyczącej pozostałych działek ze względu na nieodwracalne skutki prawne, jakie

ta decyzja wywołała.

Zgodnie z art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym

(Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora

Generalnego unieważnia prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, która

w chwili orzekania ze względu na osobę nie podlegała orzecznictwu sądów polskich

lub której w chwili orzekania droga sądowa była niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie

to nie może być wzruszone w trybie przewidzianym w ustawach o postępowaniach

sądowych. W postanowieniu z dnia 16 września 2010 r., III CN 1/10 (OSNC 2011,

nr 3, poz. 37) wyjaśniono, że niemożność wzruszenia prawomocnego orzeczenia

w rozumieniu art. 64 ustawy o Sądzie Najwyższym oznacza niemożność

wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o wniosku

Prokuratora Generalnego, a niedopuszczalność drogi sądowej, uzasadniająca

stwierdzenie

nieważności

prawomocnego

orzeczenia

na

powołanej

wyżej

podstawie, musi istnieć nie tylko w chwili wydania orzeczenia będącego

przedmiotem wniosku o jego unieważnienie, lecz także w chwili orzekania o tym

wniosku przez Sąd Najwyższy. Uwzględniając powyższą wykładnię art. 64 ustawy

o Sądzie Najwyższym, należy stwierdzić, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia

wniosku Prokuratora Generalnego o stwierdzenie nieważności zaskarżonego

postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 14 sierpnia 1961 r. Orzeczenie to jest

prawomocne i obecnie nie przysługują od niego żadne środki odwoławcze, które

mogłyby

prowadzić

do

jego

wzruszenia.

Przedmiotem

rozstrzygnięcia

w postanowieniu Sądu Powiatowego w K. z dnia 29 maja 1961 r. był dział spadku.

W tym przedmiocie droga sądowa w chwili wydania tego orzeczenia oraz obecnie

była i jest dopuszczalna. Jednakże postanowienie z dnia 14 sierpnia 1961 r. o

uzupełnieniu postanowienia z dnia 29 maja 1961 r. nie dotyczyło działu spadku,

lecz zawierało konstytutywne rozstrzygnięcie o przejęciu na własność Państwa

części nieruchomości wchodzącej w skład spadku. W chwili wydania tego

orzeczenia nie było przepisów, które przewidywałyby drogę sądową w przedmiocie

orzekania o konstytutywnym przejęciu przez Państwo nieruchomości objętych

podziałem. Tego rodzaju rozstrzygnięcie było tożsame w skutkach prawnych

z wywłaszczeniem nieruchomości, co mogło nastąpić tylko na podstawie decyzji

administracyjnej. W szczególności taki tryb przewidziany był w obowiązującej

w chwili wydania orzeczeń przez Sąd Powiatowy w K. ustawie z dnia 12 marca

1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1961

r. Nr 18, poz. 64), a obecnie w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.). W chwili

wydania zaskarżonego orzeczenia (podobnie obecnie, por. art. 98 ust. 1 ustawy o

gospodarce nieruchomościami) były natomiast przepisy, które przewidywały

przejęcie nieruchomości przez Państwo (obecnie również przez odpowiednie

jednostki samorządu terytorialnego) z mocy prawa, bez potrzeby wydawania w tym

przedmiocie

decyzji

administracyjnej

o

charakterze

konstytutywnym

albo

deklaratoryjnym, w razie podziału nieruchomości. W szczególności wskazany w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r. art.

11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów

jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 31, poz. 138 ze zm.)

przewidywał, że z gruntów objętych podziałem 33% ogólnej powierzchni przechodzi

na własność Państwa bez odszkodowania z przeznaczeniem na cele użyteczności

publicznej oraz jako działki budowlane uniemożliwiające prezydium rad narodowych

prowadzenie właściwej gospodarki terenami. Przejście tych gruntów na własność

Państwa następowało w stanie wolnym od wszelkich obciążeń z dniem

uprawomocnienia się decyzji o zatwierdzeniu podziału, która, ponadto, stanowiła

podstawę ujawnienia prawa własności w księgach wieczystych. Z powołanej

regulacji wynikało więc, że sama ostateczna decyzja administracyjna o podziale

nieruchomości była podstawą przejścia z mocy prawa nieruchomości na rzecz

Państwa i stanowiła zarazem podstawę ujawnienia prawa własności w księgach

wieczystych. W sytuacji objętej hipotezą tego przepisu nie była więc dopuszczalna

droga sądowa w przedmiocie orzekania (w formie orzeczenia o charakterze

deklaratoryjnym lub konstytutywnym) o przejściu prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa co do części nieruchomości objętej podziałem. Również obecnie

obowiązujące przepisy nie przewidują drogi sądowej w tym przedmiocie. Na drodze

sądowej może być jedynie rozstrzygany spór o prawo własności spowodowany

wydaniem decyzji administracyjnej o podziale (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 8 grudnia 2005 r., II CK 312/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 156 oraz z dnia 27

czerwca 2007 r., II CSK 127/07, Lex nr 445127).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 64 ustawy o Sądzie

Najwyższym orzekł, jak w sentencji.

jw