III CN 1/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 16 września 2010 r., III CN 1/10

1. Niemożność wzruszenia prawomocnego orzeczenia w rozumieniu art.

64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz.

2052 ze zm.) oznacza niemożność wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania

przez Sąd Najwyższy o wniosku Prokuratora Generalnego.

2. Niedopuszczalność drogi sądowej uzasadniająca stwierdzenie

nieważności prawomocnego orzeczenia na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) musi

istnieć nie tylko w chwili wydania orzeczenia będącego przedmiotem wniosku

o jego unieważnienie, lecz także w chwili orzekania o tym wniosku przez Sąd

Najwyższy.

3. Sprawa wszczęta na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002

r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) stanowi samodzielną

sprawę, której przedmiotem jest ważność prawomocnego orzeczenia i jej

wynikiem może być tylko stwierdzenie nieważności orzeczenia lub oddalenie

wniosku; Sąd Najwyższy nie może odrzucić pozwu wniesionego w sprawie

zakończonej prawomocnym orzeczeniem.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prokuratora Generalnego o

unieważnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r.

wydanego w sprawie z powództwa Stanisława K. przeciwko Gminie Miasta K. o

przeniesienie własności nieruchomości, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2010 r.,

oddalił wniosek.

Uzasadnienie

Prokurator Generalny wniósł na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 listopada

2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm. – dalej: "u.S.N.") o

unieważnienie prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29

listopada 1991 r., którym Gmina Miasta Kraków została zobowiązana do zawarcia

ze Stanisławem K. umowy następującej treści: „Pozwana Gmina Miasta K.

oświadcza, że przenosi na powoda Stanisława K. własność działki L. kat. 1157/12 o

pow. 513 m2 obj. księgą wieczystą nr 10007”. Prokurator Generalny wniósł także o

odrzucenie pozwu wniesionego w sprawie zakończonej wymienionym wyrokiem.

Jak wynika z akt sprawy, wyrok został wydany w wyniku uwzględnienia

powództwa wytoczonego przez Stanisława K. przeciwko Gminie Miasta K. W

pozwie powód podał, że działka, której dotyczy wyrok, została objęta

postępowaniem wywłaszczeniowym, w wyniku którego w dniu 23 grudnia 1964 r.

doszło do zawarcia pomiędzy nim a Skarbem Państwa umowy sprzedaży, na

podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r. Nr 10 poz. 64 ze zm. – dalej: „ustawa z

1958 r.”). Nieruchomość nie została wykorzystana na cel, dla którego nastąpiło jej

nabycie, co zostało stwierdzone decyzją administracyjną. Ponadto powód powołał

się na obowiązujący wówczas art. 74 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1989 r.

Nr 14, poz. 74 ze zm. – dalej: "ustawa z 1985 r."), jako na przepis, zgodnie z którym

„byłym właścicielom przysługuje zwrot takiej nieruchomości”. Wskazał wreszcie, że

zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

1985 r., mającą moc zasady prawnej, III AZP 8/84 (OSNCP 1985, Nr 10, poz. 145),

sprawa o zwrot nieruchomości zbytej na podstawie art. 6 ustawy z 1958 r. podlega

rozpoznaniu na drodze sądowej. Na jedynej rozprawie, która odbyła się w sprawie,

pełnomocnik pozwanej uznał powództwo. Wyrok nie zawiera uzasadnienia; nie

został zaskarżony rewizją przez żadną ze stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przesłankami unieważnienia przez Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora

Generalnego prawomocnego orzeczenia, wymaganymi przez art. 64 u.S.N., jest

wydanie orzeczenia w sprawie, która w chwili orzekania ze względu na osobę nie

podlegała orzecznictwu sądów polskich lub w której w chwili orzekania droga

sądowa była niedopuszczalna, oraz niemożność wzruszenia orzeczenia w trybie

przewidzianym w ustawach o postępowaniach sądowych. Wbrew stanowisku

wyrażonemu przez Leszka K. i Marii S., następców prawnych nieżyjącego

Stanisława K., druga przesłanka została spełniona. Oznacza ona niemożność

wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o wniosku

Prokuratora Generalnego.

O niemożliwości tej nie świadczy to, czy od orzeczenia przysługiwały środki

mogące doprowadzić do jego wzruszenia i mimo skorzystania z tych środków nie

doprowadziły one do wzruszenia orzeczenia, ani to, że nie skorzystano z tych

środków, gdy było to możliwe. Tak więc okoliczność, że wyrok Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. nie został zaskarżony

rewizją, że Minister Sprawiedliwości nie uwzględnił podania Prezydenta Miasta K. o

wniesienie od niego rewizji nadzwyczajnej i rewizja taka nie została wniesiona oraz

że skarga o wznowienie postępowania zakończonego tym wyrokiem, wobec

prawomocnego jej odrzucenia, nie doprowadziła do wznowienia postępowania, nie

wyłącza uznania niemożności wzruszenia tego wyroku obecnie „w trybie”

przewidzianym w ustawie dotyczącej postępowania cywilnego, tj. w kodeksie

postępowania cywilnego, przez wykorzystanie przewidzianych w tym kodeksie

środków prawnych, których uwzględnienie prowadzi do uchylenia lub zmiany

orzeczenia. Jest oczywiste, że od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia

29 listopada 1991 r. nie mogą obecnie być skutecznie wniesione ani apelacja, ani

zażalenie, ani skarga kasacyjna. Ze względu na upływ pięciu lat od

uprawomocnienia się tego wyroku dotyczy to także skargi o wznowienie

postępowania (art. 408 k.p.c.).

Jak uznał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r., III AZP 8/84, nieruchomością wywłaszczoną

w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy z 1958 r. jest także nieruchomość zbyta na

podstawie art. 6 tej ustawy. Nie budzi wątpliwości, że jest ona nieruchomością

wywłaszczoną również w rozumieniu przepisów ustawy z 1985 r. i przepisów

obowiązującej ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm. – dalej: "u.g.n."). Do jej

zwrotu – gdy stała się zbędna na cel, dla realizacji którego ją nabyto – w chwili

wydania przez Sąd Wojewódzki w Krakowie wyroku z dnia 29 listopada 1991 r.,

miały zastosowanie przepisy ustawy z 1985 r. Pod rządami tych przepisów

nieaktualna stała się wymieniona wyżej uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego w części stwierdzającej, że sprawa o zwrot nieruchomości zbytej na

podstawie art. 6 ustawy 1958 r. podlega rozpoznaniu na drodze sądowej. Dała temu

wyraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1991 r., III CZP 82/91

(OSNCP 1992, Nr 4, poz. 56), według której stosownie do przepisów ustawy z 1985

r. do orzekania o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie art. 6 ustawy z 1958 r.

właściwy jest rejonowy organ rządowej administracji ogólnej. Sąd Wojewódzki w

Krakowie, wyrokując w dniu 29 listopada 1991 r., wydał zatem wyrok w sprawie, w

której w chwili orzekania droga sądowa była niedopuszczalna. Ze względu na tę

przeszkodę procesową Sąd powinien był odrzucić pozew (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Przy rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego wymagało także

rozważenia – na co zwrócił uwagę wnioskodawca – znaczenie dla rozstrzygnięcia o

wniosku przepisu art. 1991 k.p.c., który przewiduje zakaz odrzucenia pozwu z tego

powodu, że do rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub

sąd administracyjny, jeżeli organ administracji publicznej lub sąd administracyjny

uznały się w tej sprawie za niewłaściwe. Wbrew przekonaniu wnioskodawcy,

sytuacja, której dotyczy wymieniony przepis, miała miejsce w rozpatrywanym

przypadku. Decyzją z dnia 29 czerwca 1988 r. Kierownik Wydziału Geodezji i

Gospodarki Gruntami Urzędu Dzielnicowego K.-K. nie uwzględnił wniosku

Stanisława K. i odmówił zwrotu nieruchomości. Dyrektor Wydziału Geodezji i

Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta K. decyzją z dnia 11 sierpnia 1988 r. uchylił

decyzję organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie, ale na skutek skargi

Stanisława K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego decyzją z dnia 11

października 1988 r. zmienił swoją decyzję w ten sposób, że utrzymał w mocy

decyzję organu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia

14 marca 1989 r. stwierdził nieważność decyzji Dyrektora Wydziału Geodezji i

Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta K. i utrzymanej nią w mocy decyzji organu

pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny

stwierdził m.in., że sprawa o zwrot takiej nieruchomości i o spowodowane nim

rozliczenie podlega rozpoznaniu w drodze postępowania sądowego a nie w trybie

administracyjnym; rozstrzygnięcie sprawy przez sąd nie może jednakże nastąpić

bez wydania ostatecznej decyzji organu administracji orzekającej, że nieruchomość

nie została użyta i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie.

Stwierdzenie to oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny wyraził ocenę prawną,

iż organ administracji publicznej nie jest właściwy do rozpoznania sprawy o zwrot

nieruchomości.

Stosownie do obowiązującego wówczas art. 209 k.p.a., jak i obowiązującego

później art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 153 ustawy z dnia 30

sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr

153, poz. 1270 ze zm.), ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu

administracyjnego wiąże w sprawie ten sąd oraz organ administracji państwowej, tj.

organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

Konsekwencją wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 maja 1989 r.

było wydanie przez Kierownika Urzędu Rejonowego w K. decyzji z dnia 17 grudnia

1990 r., stwierdzającej, że działka nabyta od Stanisława K. nie została zużyta na

cel, dla którego nastąpiło jej nabycie, a gdy decyzja ta stała się ostateczna (art. 16 §

1 k.p.a. w brzmieniu wówczas obowiązującym), wytoczenie w dniu 25 lipca 1991 r.

powództwa przez Stanisława K., uwzględnionego przez Sąd Wojewódzki w

Krakowie wyrokiem z dnia 29 listopada 1991 r.

Nie można przyjąć, że wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia14

marca 1989 r. utracił moc wiążącą w sprawie o zwrot nieruchomości zbytej przez

Stanisława K. z tego względu, że w dniu 26 lutego 2002 r. Sąd ten wydał wyrok, w

którym zawarł inną ocenę prawną niż w pierwszym wyroku, tj. że zwrot

wywłaszczonej nieruchomości zgodnie z przepisami ustawy z 1985 r., jak i

przepisami obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami poddany jest

wyłącznie trybowi administracyjnemu. Wyrok z dnia 26 lutego 2002 r. wprawdzie

wydany został w związku z postępowaniem administracyjnym o zwrot

nieruchomości zbytej przez Stanisława K., ale nie w tym postępowaniu, lecz w

postępowaniu wszczętym na wniosek najemców garaży znajdujących się na tej

nieruchomości o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i

Rozwoju Miast z dnia 11 lipca 2000 r., utrzymującej w mocy decyzję Wojewody M. z

dnia 25 czerwca 1999 r., odmawiającą wszczęcia postępowania o stwierdzenie

nieważności decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia 17 grudnia 1990 r.

Przepis art. 1991 k.p.c. wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. (art. 106

ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o

ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.). Nie obowiązywał on w chwili

wydawania przez Sąd Wojewódzki w Krakowie wyroku z dnia 29 listopada 1991 r.

Wprawdzie zgodnie z brzmieniem art. 64 u.S.N., unieważnieniu podlega

prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, w której w chwili orzekania droga

sądowa była niedopuszczalna, ale Prokurator Generalny wyraził we wniosku trafny

pogląd, że dla stwierdzenia nieważności prawomocnego orzeczenia na podstawie

art. 64 u.S.N. niedopuszczalność drogi sądowej musi istnieć nie tylko w chwili

wydania orzeczenia będącego przedmiotem wniosku o jego unieważnienie, lecz

także w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o tym wniosku.

Uwzględnienie wniosku Prokuratora Generalnego i unieważnienie wyroku

Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. oznaczałoby, że

Stanisław K. nie otrzymał własności nieruchomości (w wyniku jej zwrotu), której

dotyczy wyrok. W istocie pozbawiałoby więc jego (jego następców prawnych)

prawa, które przyznane zostało mu prawomocnym wyrokiem. Następcom prawnym

Stanisława K. oczywiście przysługiwałoby prawo żądania zwrotu nieruchomości

(art. 136 ust. 3 w związku z art. 216 ust. 1 u.g.n.). Wprawdzie o zwrocie

wywłaszczonej nieruchomości orzeka obecnie starosta, wykonujący zadanie z

zakresu administracji rządowej (art. 142 u.g.n.), co wyłącza drogę sądową w tych

sprawach, ale ze względu na wiążący charakter oceny prawnej zawartej w wyroku

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 1989 r., na podstawie art.

1991 k.p.c. droga sądowa w sprawie zwrotu nieruchomości, którego dotyczy ten

wyrok, została otwarta (art. 1991 k.p.c.). Pomimo unieważnienia wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. z tego względu, że w chwili

orzekania droga sądowa była niedopuszczalna, orzeczenie o tym zwrocie

musiałoby być obecnie wydane przez sąd. Respektowanie zasad demokratycznego

państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) sprzeciwia się unieważnieniu prawomocnego

wyroku stwierdzającego nabycie prawa własności przez obywatela, z tego powodu,

że wyrok wydany został w wyniku naruszenia obowiązujących w chwili jego wydania

przepisów ustalających kompetencje organów władzy państwowej, w sytuacji, w

której wobec ukształtowania w sprawie stanu prawnego orzeczeniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, stwierdzenie nabycia prawa własności możliwe jest

obecnie tylko w drodze sądowej.

Ze względu na żądanie Prokuratora Generalnego odrzucenia pozwu

wniesionego w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r., należy stwierdzić, że

sprawa wszczęta na podstawie art. 64 u.S.N. jest samodzielną sprawą, której

przedmiotem jest ważność prawomocnego orzeczenia i jej wynikiem może być tylko

uwzględnienie wniosku (stwierdzenie nieważności prawomocnego orzeczenia) lub

jego oddalenie. W tej sprawie Sąd Najwyższy nie może odrzucić pozwu

wniesionego w sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem, którego

unieważnienia domaga się Prokurator Generalny, zarówno wtedy gdy wniosek o

unieważnienie podlega oddaleniu, jak i wtedy, gdy wniosek ten zostaje

uwzględniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.