III CKN 989/00 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 989/00

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2002 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSA Anna Owczarek (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa C. Ż.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej im. (...) w K.

o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 26 marca 2002 r.

na rozprawie

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...)

z dnia 20 stycznia 2000 r., sygn. akt I ACa (...),

i od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 25 października 1999 r., sygn. akt I C (...)

I. odrzuca kasację w części odnoszącej się do wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 października 1999 r.

II. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) z

dnia 20 stycznia 2000 r. i w tym zakresie przekazuje

sprawę

do ponownego rozpoznania temu

pozostawiając

mu

rozstrzygnięcie

o

Sądowi

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2000 r. Sąd Apelacyjny w (...) oddalił apelację

powoda C. Ż. wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 października

1999 r. w części oddalającej powództwo o uchylenie uchwały nr 9 Walnego

Zgromadzenia Spółdzielni Mieszkaniowej im. (...) w K. z dnia 29 czerwca 1999 r.,

której przedmiotem było nieudzielenie absolutorium członkom zarządu J. Ż. i M. B.

Sąd odwoławczy uznał, że powodowi nie przysługuje legitymacja czynna, gdyż

uchwała walnego zgromadzenia może być uchylona z powodu zwołania w sposób

sprzeczny z prawem, jeżeli wadliwość ta miała lub mogła mieć wpływ na prawa

członka który uchwałę zaskarżył, a nie każdego członka spółdzielni. Równolegle

Sąd wyraził pogląd, że nie jest możliwe przejście na szerszą płaszczyznę

naruszenia zasad współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. z uwagi na

uregulowanie

kwestii

związanych

z

przygotowaniem

i przeprowadzeniem

zgromadzenia w przepisach prawa spółdzielczego. Powołał się także na brak

rygoru nieważności bezwzględnej wadliwych uchwał, czego następstwem jest

„niedopuszczalność zastosowania klauzuli z art. 5 k.c.”.

Kasacja wniesiona przez powoda wskazuje jako przedmiot zaskarżenia

wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 20 stycznia 2000 r. i wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 25 października 1999 r. W odniesieniu do wyroku sądu

odwoławczego kasacja powołuje podstawę z art. 393 pkt 1 k.p.c. polegająca na

„błędnej wykładni i niezastosowaniu regulacji art. 42 § 1 i § 2 prawa spółdzielczego”

oraz „błędnej wykładni i niezastosowaniu regulacji art. 58 § 2 lub art. 5 k.c.”. W

odniesieniu do wyroku Sądu pierwszej instancji kasacja powołuje obie podstawy z

art. 393 k.p.c. Skarżący wnosi o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i wyroku Sądu

Okręgowego przez uwzględnienie powództwa w części odnoszącej się do uchwały

Walnego Zgromadzenia nr 9, ewentualnie o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego

przez przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

Pozwana wniosła o oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) wydany został w dniu 20 stycznia 2000 r.,

stąd do rozpoznania kasacji mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania

cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 24

maja 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 48, poz.

554).

Zgodnie z art. 392 k.p.c. kasacja do Sądu Najwyższego przysługuje od

wydanego przez sąd drugiej instancji wyroku lub postanowienia w przedmiocie

odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie

w sprawie. Z tych względów kasacja powoda zaskarżająca wyrok Sądu

Okręgowego w K., działającego jako sąd pierwszej instancji, jest niedopuszczalna i

podlega odrzuceniu (art. 3938 § 1 k.p.c.).

Kasacja powoda, zaskarżająca wyrok Sądu Apelacyjnego w (...), w części

sporządzona została z naruszeniem wymogów zakreślonych przepisem art. 393 3

w zw. z art. 3931 pkt 1 k.p.c. Wymieniony środek zaskarżenia powinien przytaczać

podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie w sposób nie budzący wątpliwości.

Nieprawidłowe jest zatem równoległe powoływanie się w kasacji na dwie

alternatywne

postacie

naruszenia

prawa

materialnego,

ani

warunkowe

wskazywanie norm tego prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego

1999 r., I CKN 96/98, nie publ.). Podstawę kasacyjną z art. 3931 pkt 1 k.p.c. mogą

stanowić wadliwości dotyczące sfery prawnej, polegające na przyjęciu, że istnieje

norma prawna faktycznie nie istniejąca, zaprzeczeniu istnienia normy prawnej

istniejącej (pogwałcenie prawa), błędnym zrozumieniem treści lub znaczenia normy

prawnej (błędna wykładnia), nieprawidłowym przyjęciu lub zaprzeczeniu związku

jaki zachodzi między faktem ustalonym w procesie a normą prawną (naruszenie

prawa przez jego niewłaściwe zastosowanie).

Z uzasadnienia kasacji wynika, że skarżący w istocie zarzuca pogwałcenie

prawa twierdząc, że Sąd błędnie przyjął, że uchwała Walnego Zgromadzenia

Spółdzielni może być zaskarżona tylko przez członka którego praw dotyka,

a w następstwie uznał, że powód nie posiada legitymacji czynnej. Zarzut ten jest

trafny. Sąd odwoławczy w motywach swego rozstrzygnięcia in extenso przytoczył

tezę uchwały Sądu Najwyższego (7) z dnia 30 stycznia 1965 r., III CO 75/63, OSN

C 1966, nr 9, poz. 141). Przeoczył jednak, że straciła ona aktualność na skutek

zmiany stanu prawnego, tj. wejścia w życie ustawy z dnia 16 września 1982 r.

prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 z późn. zm.). Art. 42 § 2 i §6 cytowanej

ustawy określa, że członek spółdzielni może zaskarżyć do sądu każdą uchwałę

z powodu jej niezgodności z przepisami prawa lub statutu, z wyjątkiem uchwały

w sprawie wykluczenia lub wykreślenia, którą zaskarżyć może tylko członek,

którego uchwała dotyczy. Wykładnia tego przepisu nie wywołuje wątpliwości

w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1999 r., I CKN 4/98,

OSNC 1999, nr 3, poz. 51, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca

1983 r., II CZ 45/83, OSNCP 1984, poz. 34, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 19 marca 1996 r., III CZP 10/96, OSN 1996, poz. 81) ani doktrynie

prawniczej. Konsekwentnie stwierdzić należy, że Sąd odwoławczy bezpodstawnie

zaprzeczył istnieniu powyższej normy, przyjmując, że członkom spółdzielni,

z ograniczeniem wskazanym wyżej, nie przysługuje legitymacja czynna w sprawie

o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia. Uchybienie to miało bezpośrednio

wpływ na wynik rozstrzygnięcia, co skutkuje koniecznością wydania orzeczenia

kasatoryjnego.

Zważywszy jednak na równoległe powołanie przez sąd odwoławczy jako

podstawy oddalenia apelacji, niedopuszczalności stwierdzenia nieważności uchwał

walnego zgromadzenia z powodu ich sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.), niedopuszczalności uwzględnienia zarzutu nadużycia

prawa podmiotowego z uwagi na samodzielną regulację prawa spółdzielczego (art.

5 k.c.) oraz podniesienia w tym zakresie zarzutów przez kasatora należy się

odnieść i do powyższych kwestii.

Sąd

odwoławczy, skrótowo

uzasadniając swoje

stanowisko w tym

przedmiocie, stwierdził, że nie jest możliwe modyfikowanie, przez powołanie się na

zasady współżycia społecznego, przepisów które nie przewidują nieważności

bezwzględnej. Powołał się przy tym na pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony

w wyroku z dnia 22 września 1987 r., III CRN 265/87, (OSN 1989, nr 5, poz. 80).

W istocie nie pokrywa się on jednak z wnioskiem sądu meriti. Sąd Najwyższy

w sprawie, której przedmiotem było ustalenie nieważności czynności prawnej

polegającej na rozporządzeniu nieruchomością wchodzącą w skład majątku

wspólnego,

przekraczającym

zakres

zwykłego

zarządu,

przez

jednego

z małżonków bez zgody drugiego odnosząc się do zarzutu nadużycia prawa

podmiotowego po stronie powódki stwierdził, że w wypadku czynności prawnych

bezwzględnie nieważnych (art. 58 § 1 k.c.) nie można podważać ani modyfikować

tego skutku przez zastosowanie klauzuli z art. 5 k.c. Tymczasem uchwała walnego

zgromadzenia, której niezgodność z przepisami prawa lub statutu spółdzielni może

wyrażać się zarówno w wadach postępowania prowadzącego do wydania uchwały

jak i jej treści, jest dotknięta jedynie względną nieważnością. Jej moc może być

wzruszona w wypadku wystąpienia w oznaczonym terminie z powództwem

o uchylenie

uchwały

walnego

zgromadzenia,

opartym

na

art.

prawa

spółdzielczego.

Inną kwestią jest bezwzględna nieważność uchwał walnego zgromadzenia

spółdzielni sprzecznych z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

W orzecznictwie i doktrynie jednolicie przyjmuje się, że sankcja ta może dotyczyć

tylko takich uchwał, które stanowią czynności prawne (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1990 r., III CZP 7/90, OSNC 1990, nr 10-11, poz.

135, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1992 r., I CRN 113/92, OSN 1993,

nr 5, poz. 86). Czynność organu spółdzielni musi zatem zmierzać do powstania

zmiany, albo ustania stosunku prawnego. Członek spółdzielni może wystąpić

wyłącznie z powództwem o ustalenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia,

która następuje ex tunc.

Problem związku między zatwierdzeniem sprawozdania finansowego

zarządu spółdzielni, a nieudzielaniem absolutorium niektórym lub wszystkim

członkom zarządu oraz instytucji absolutorium rozważany był przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 25 maja 1999 r., I CKN 4/98, OSN 1999, nr 12, poz. 213, wydanym

w sprawie, w której powództwo oparte było na art. 42 prawa spółdzielczego. Nie

zajęto w nim stanowiska co do kwalifikacji prawnej uchwały o nieudzielenie

absolutorium. Są Najwyższy w obecnym składzie wyraża pogląd, że uchwała

walnego

zgromadzenia

spółdzielni

w przedmiocie

udzielania

absolutorium

członkom zarządu nie wywołuje skutków cywilno-prawnych. Ma ona charakter

oświadczenia wiedzy opartego na uznaniu, a nie oświadczenia woli, zatem nie jest

czynnością prawną. Następstwem uchwały może, ale nie musi być wywołanie

dalszych następstw, polegających m.in. na odwołaniu członków zarządu, którym nie

udzielono absolutorium. Z tych względów ocena uchwały o nieudzieleniu

absolutorium w aspekcie przepisu art. 58 § 2 k.c. jest niedopuszczalna. Nie jest

także możliwe odwoływanie się do konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego (art.

5 k.c.).

Konkludując stwierdzić należy, że usprawiedliwiona podstawa kasacyjna

w zakresie obejmującym naruszenie art. 42 prawa spółdzielczego uzasadnia

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w K. i przekazanie temu sądowi sprawy do

ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego postanowiono zgodnie z art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i 39319 k.p.c.