III CKN 91/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 91/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 stycznia 1999 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - T. Żyznowski

Sędziowie:

SN - B. Myszka (spraw.)

SN - E. Skowrońska-Bocian

Protokólant: M. Czarnecka

po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 1999 r.

na rozprawie sprawy z powództwa B. Ś. i X. Ś.

przeciwko Bankowi […] SA - Oddziałowi Wojewódzkiemu w […]

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego

na skutek kasacji powoda B. Ś.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 października 1997 r., sygn. akt I ACa […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu

w

[…]

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

W dniu 16 lipca 1996 r. B. i X. małż. Ś. wystąpili przeciwko Bankowi

[…] S.A. - Oddziałowi Wojewódzkiemu w […] z żądaniem pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego - wystawionego przez tenże Bank

31 maja 1996 r. z powołaniem się na art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia

1989 r. - Prawo bankowe (jednol. tekst: Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm.)

- obejmującego wierzytelność w kwocie 1 795 142,70 zł z tytułu poręczenia

za spłatę kredytu zaciągniętego przez „B. […]” Spółkę z o.o. z siedzibą w J..

Żądanie to oparli na twierdzeniach, że na wniosek pozwanego Banku komornik

wszczął przeciwko nim, na podstawie powołanego tytułu wykonawczego,

egzekucję, mimo że ich odpowiedzialność z tytułu poręczenia wygasła.

Wyrokiem z dnia 25 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Ł. oddalił

powództwo. Apelacja powoda od tego wyroku została przez Sąd Apelacyjny

w […] oddalona wyrokiem z dnia 14 października 1997 r. Za podstawę wyroku

Sąd ten przyjął następujący stan faktyczny:

W miejscowości J. prowadziła działalność z zakresu przetwórstwa rolnospożywczego „B. j.v.”

Spółka z o.o., której głównym kredytodawcą był

pozwany. Z tytułu umów kredytowych zawartych w 1993 r. zadłużenie tejże

spółki według stanu na dzień 22 listopada 1993 r. wynosiło 23 444 628 300

starych złotych plus odsetki w kwocie 745 915 700 starych złotych.

Jedną z form zabezpieczenia tych kredytów było poręczenie udzielone

przez powodów. Już w maju 1993 r., z uwagi na trudności finansowe Spółki,

pozwany jako główny kredytodawca, firma C. […] oraz ojciec powoda Z. Ś.,

który był przedstawicielem „B. j.v.”, postanowili powołać nową spółkę w celu

eksploatacji chłodni w J. i C.. Umową notarialną z dnia 29 września 1993 r.

doszło do zawiązania spółki z o.o. pod firmą „B. […]” z siedzibą w J., której

wspólnikiem został m.in. powód, natomiast ojciec powoda, Z. Ś. został

powołany do zarządu spółki. Nowo utworzona spółka „B. […]”, w dniu

22 listopada 1993 r., zawarła umowę z pozwanym Bankiem mocą której przejęła

w całości zadłużenie „B. j.v.”, na co pozwany wyraził zgodę i zwolnił

„dotychczasowego kredytobiorcę z zobowiązania”. W umowie postanowiono,

że dotychczasowe zabezpieczenie kredytów, m.in. w formie poręczenia,

pozostaje w mocy. Umowę tę podpisali również powodowie. Spółka „B. […]”

przejęła wszystkie składniki majątkowe kredytobiorcy, znajdującego się

w stanie likwidacji, lecz wkrótce nowo powstałą spółka także popadła

w trudności finansowe. Z tej przyczyny pismem z 13 grudnia 1993 r. zarząd

spółki

wystąpił

do

pozwanego

o restrukturyzację

zadłużenia.

Zgodnie z propozycją zarządu spółki pozwany w dniu 15 grudnia 1993 r. udzielił

spółce „B. […]” 14 000 000 000 starych złotych kredytu krótkoterminowego,

który - zgodnie z postanowieniami umowy kredytowej - miał być przeznaczony

na sfinansowanie zapasów i działalność bieżącą, oraz 10 000 000 000 starych

złotych kredytu preferencyjnego, który - według umowy kredytowej - miał być

przeznaczony na sfinansowanie zapasów owoców i warzyw. Za spłatę tych

kredytów poręczyli m.in. powodowie. Faktycznie kredyty przyznane w dniu

15 grudnia 1993 r. - na wniosek i za zgodą zarządu spółki - nie zostały

wypłacone, lecz przelane na rachunki spółki, na których figurowało zadłużenie

z tytułu przejętego zobowiązania kredytowego. Operacja ta była korzystna

dla obu stron, gdyż pozwany zlikwidował tzw. stare zadłużenie, natomiast

spółka zwiększyła pulę kredytu preferencyjnego i uzyskała wydłużenie

terminów spłat wszystkich należności. Poprawie uległą też sytuacja powodów,

jako poręczycieli, z uwagi na korzystniejsze warunki spłaty. Według stanu

na dzień 31 grudnia 1993 r. zadłużenie spółki „B. […]” w pozwanym Banku

wynosiło 10 000 000 000 starych złotych z tytułu kredytu preferencyjnego oraz 13 976

471 200 starych złotych z tytułu kredytu komercyjnego. W dniu 28 lipca 1994 r.

spółka „B. […]” zawarła umowę z pozwanym, mocą której zmieniono warunki

spłaty kredytów zaciągniętych przez spółkę 15 grudnia 1993 r. Terminy spłaty

obu kredytów przedłużono do 31 lipca 1997 r., przez co udzielone kredyty

krótkoterminowe zamieniono w istocie na kredyt długoterminowy. W dniu

31 maja 1996 r. pozwany Bank - wobec niespłacenia przez spółkę pierwszej,

ustalonej w umowie z 28 lipca 1994 r., raty kredytu - wystawił tytuł

wykonawczy m.in. przeciwko powodom, jako poręczycielom, na kwotę 1 795

142,70 zł, a w dniu 21 czerwca 1996 r. złożył u Komornika Sądu Rejonowego w

Ł. wniosek o wszczęcie na podstawie tego tytułu egzekucji.

Sąd Apelacyjny uznał zarzut naruszenia przepisów art. 53 ustawy z dnia

31 stycznia 1989 r. - Prawo bankowe (jednol. tekst: Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz.

359 ze zm.) za pozbawiony racji. Stwierdził, iż podziela stanowisko Sądu

Wojewódzkiego,

że

zobowiązanie

powoda

objęte

spornym

tytułem

wykonawczym wynika z czynności bankowej, jaką stanowi udzielanie

kredytów, oraz że powód nie jest względem pozwanego Banku osobą trzecią,

gdyż jego zobowiązanie wynika z zawartej z pozwanym umowy poręczenia;

zatem prawidłowość wydania bankowego tytułu wykonawczego nie została

podważona. Sąd Apelacyjny zauważył, że powód, reprezentowany w toku

całego postępowania przez adwokata, żądał pozbawienia tytułu wykonawczego

wykonalności, a nie umorzenia egzekucji, co oznacza, że opierał żądanie na

przepisie art. 840 § 1 kpc, dlatego też i z tej przyczyny zarzut naruszenia art. 53

prawa bankowego jest chybiony. Nieuzasadniony jest również zdaniem Sądu

Apelacyjnego zarzut naruszenia przepisu art. 876 k.c., skoro powodowie

podpisali umowę z dnia 22 listopada 1993 r., utrzymującą w mocy

dotychczasowe zabezpieczenie w formie poręczenia, i nie podważyli

skuteczności poręczenia udzielonego w dniu 15 grudnia 1993 r. Oceny tej - jak

stwierdził dalej Sąd Apelacyjny - w niczym nie zmienia fakt, że udzielony w

dniu 15 grudnia 1993 r. kredyt został wykorzystany na spłatę zadłużenia, a więc

niezgodnie z przeznaczeniem. Zmiana przeznaczenia kredytu bowiem nie

zwalnia kredytobiorcy z obowiązku zwrotu kredytu i pozostaje bez znaczenia

dla ważności poręczenia. Poza tym - jak przyjął Sąd Wojewódzki - powodowie

wiedzieli o zamiarze przeznaczenia kredytów udzielonych 15 grudnia 1993 r. na

spłatę dotychczasowego zadłużenia. Również umowa z 28 lipca 1994 r. zdaniem

Sądu Apelacyjnego nie spowodowała wygaśnięcia udzielonego przez powodów

poręczenia, gdyż w jej wyniku doszło jedynie do zmiany warunków spłaty

kredytów. Z tych względów Sąd Apelacyjny z braku przesłanek określonych

w punkcie 1, jak i w punkcie 2 § 1 art. 840 kpc - zaaprobował rozstrzygnięcie

Sądu Wojewódzkiego.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego kasacją, opartą na obu

podstawach z art. 3931 kpc, w której zgłosił wniosek o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu „lub

Sądowi Wojewódzkiemu” ewentualnie „o uwzględnienie roszczeń”. W ramach

podstawy kasacyjnej z art. 3931 pkt 2 kpc powód zarzucił niewyjaśnienie faktu,

czy poręczony przez niego kredyt istnieje, a jeśli tak, to w jakiej wysokości przez pominięcie zgłaszanych wniosków dowodowych, a tym samym pozbawienie go możliwości wykazania przesłanek przewidzianych w art. 840 §

1 pkt 1 i 2 kpc. Poza tym powód zarzucił naruszenie prawa materialnego,

mianowicie przepisów „art. 27 p. 1” i art. 53 prawa bankowego, przez przyjęcie,

że doszło do realizacji poręczonych umów kredytowych, mimo niewydania do

dyspozycji kredytobiorcy określonych w tych umowach środków pieniężnych

oraz przez uznanie, że bankowy tytuł wykonawczy został prawidłowo

wystawiony, mimo że umowy kredytowe, z których ma wynikać stwierdzona

nim wierzytelność, zostały zmienione bez zgody poręczycieli.

W dniu 24 stycznia 1998 r. powód wniósł do Sądu Apelacyjnego pismo

nazwane uzupełnieniem kasacji, złożonej 29 listopada 1997 r., w którym

podniósł zarzut naruszenia dalszych - poza wskazanymi w kasacji - przepisów

prawa materialnego.

Pozwany wnosił o oddalenie kasacji i zasądzenie od powoda kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważania trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że rozprawa przed Sądem

Najwyższym odbywa się - jak wynika z art. 39311 kpc - zasadniczo w granicach

podstaw i wniosków kasacji. Strony nie mogą zatem rozszerzać podstaw

i wniosków powołanych w kasacji; mogą jedynie przytaczać nowe, czyli

odmienne, uzasadnienie już wskazanych podstaw kasacyjnych. Ponieważ pismo

nazwane uzupełnieniem kasacji wpłynęło po upływie terminu przewidzianego

w art. 3934 kpc, podniesiony w nim zarzut naruszenia przepisów art. 84 § 1 i art.

86 § 1 k.c. przez nieuwzględnienie, że na rozprawie przed Sądem Wojewódzkim

powód uchylił się od skutków oświadczenia woli o poręczeniu umów

kredytowych z dnia 15 grudnia 1993 r., trzeba uznać za spóźniony. Zarzut taki

bowiem nie został wywiedziony w kasacji.

Przystępując do oceny trafności zarzutów przytoczonych z powołaniem

się na podstawę kasacyjną z art. 3931 pkt 2 kpc, trzeba zauważyć, że

sprowadzają się one w istocie do zarzutu naruszenia przepisu art. 3 kpc, które

zdaniem skarżącego miało wpływ na wynik sprawy, gdyż pozbawiło go

możliwości wykazania przesłanek określonych w art. 840 § 1 pkt 1 i 2 kpc.

Skarżący, podobnie jak czynił to w toku postępowania przed Sądami

Orzekającymi, również w kasacji - jako podstawę powództwa - powołał

kumulatywnie przepisy art. 840 § 1 kpc oraz art. 53 ustawy z dnia 31 stycznia

1989 r. - Prawo bankowe (jednol. tekst: Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze

zm.), mimo że w drodze powództwa zwalcza bezspornie bankowy tytuł

wykonawczy, przewidziany w art. 53 ust. 2 tej ustawy, na podstawie którego w

1996 r. wszczęto egzekucję - wobec wyboru pozwanego Banku - według

Kodeksu postępowania cywilnego. Uszło uwagi skarżącego, że za pomocą

powództwa opozycyjnego z art. 840 § 1 kpc nie można było zwalczać

bankowego tytułu wykonawczego, gdyż przepisy prawa bankowego z 1989 r.,

które miały charakter przepisów szczególnych, przewidywały odrębne

powództwo o umorzenie egzekucji (art. 53 ust. 3). Jakkolwiek z dniem 1

stycznia 1998 r. - wobec wejścia w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Prawo bankowe (Dz. U. Nr 140, poz. 939) - Prawo bankowe z 1989 r. (Dz. U. z

1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm.) utraciło moc, to jednak przepisy tego prawa

stosuje się do postępowania egzekucyjnego, wszczętego przez pozwany Bank

w przedmiotowej sprawie, a to z uwagi na rozwiązanie przyjęte przez

ustawodawcę w art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 ze zm.). Aktualne są

zatem w rozstrzyganej sprawie wzajemne relacje między powództwem

opozycyjnym z art. 840 kpc. a powództwem o umorzenie egzekucji,

przewidzianym w art. 53 ust. 3 prawa bankowego z 1989 r. To ostatnie

powództwo było swoistą odmianą powództwa z art. 840 § 1 kpc. Pomimo

podobieństw, zachodziły między obu tymi powództwami także odrębności, na

co zwracano uwagę w orzecznictwie, jak i w doktrynie. W konsekwencji

przyjmowano, że do powództwa o umorzenie egzekucji nie można - w zakresie

podstaw - stosować przepisów art. 840 kpc, co oznaczało, że art. 53 ust. 3 prawa

bankowego z 1989 r., stanowił samodzielną podstawę powództwa , za pomocą

którego dłużnik mógł zwalczać bankowy tytuł wykonawczy. Z tej już tylko

przyczyny podstawa kasacyjna z art. 3931 pkt 2 kpc nie została wykazana, skoro

w ocenie skarżącego uchybienie procesowe miało polegać na pozbawieniu go

możliwości wykazania przesłanek określonych w art. 840 § 1 pkt 1 i 2 kpc. Poza

tym skarżący nie wykazał, na czym miało polegać naruszenie przez Sąd

Apelacyjny przepisu art. 3 kpc, stanowiącego, że strony są obowiązane dawać

wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania

czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

Za pozbawiony racji uznać trzeba również zarzut naruszenia przepisu art.

37 ust. 1 prawa bankowego z 1989 r. (o ten przepis chodziło zapewne autorowi

kasacji, gdy zarzucał naruszenie „art. 27 p. 1”), który stanowił, że przez umowę

kredytową bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas

oznaczony w umowie określoną kwotę środków pieniężnych, a kredytobiorca

zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, do

zwrotu wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w umownym terminie spłaty

oraz do zapłaty prowizji od przyznanego kredytu. Według ustaleń przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku, które nie zostały w

kasacji skutecznie

zakwestionowane, kredyty udzielone przez pozwany Bank w dniu 15 grudnia

1993 r., zostały - za zgodą władz upoważnionych do reprezentowania

kredytobiorcy i za wiedzą powodów, jako poręczycieli - przeznaczone na spłatę

dotychczasowego zadłużenia, a więc na inny cel niż określony w umowie

kredytowej. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny niewadliwie ocenił, że

późniejsza zmiana przeznaczenia kredytu przez strony umowy kredytowej nie

oznacza bezskuteczności tej umowy ani nie zwalnia kredytobiorcy z obowiązku

zwrotu kredytu.

Nie można jednak odmówić skarżącemu racji, gdy zarzuca naruszenie

art. 53 prawa bankowego z 1989 r. przez nierozważenie treści umowy z 24 lipca

1994 r., jej charakteru prawnego oraz skutków, jakie wywołała w zakresie

poręczenia. Trzeba przypomnieć, że podstawy powództwa o umorzenie

egzekucji, przewidzianego w przepisie ust. 3 art. 53 prawa bankowego z 1989 r.,

były pojmowane szeroko i obejmowały zarówno wypadki, gdy należność banku

w ogóle nie powstałą lub gdy powstała, lecz nie stała się wymagana, jak i gdy

zobowiązanie wygasło. W kasacji zasadnie podnosi się, że Sąd Apelacyjny,

który przeprowadził dowód z przedłożonej w toku postępowania apelacyjnego

kserokopii umowy, zawartej z pozwanym przez spółkę „B. […]” w dniu 28 lipca

1994 r., jedynie fragmentarycznie rozważył jej treść, pomijając całkowicie

postanowienia dotyczące odsetek oraz postanowienie końcowe, stanowiące, że

„z dniem zawarcia niniejszej umowy wygasają dotychczasowe umowy

kredytowe dotyczące kredytów wyszczególnionych w pkt 1”. Według twierdzeń

skarżącego umowa ta została zawarta bez jego zgody, jako poręczyciela, co

wynika także z przedłożonej kserokopii. Wynika z niej bowiem, że umowę

podpisały jedynie osoby reprezentujące kredytobiorcę i pozwany Bank. W tej

sytuacji zachodziła potrzeba ustalenia sensu oświadczeń woli złożonych przez

strony umowy z dnia 28 lipca 1994 r. oraz ocena charakteru prawnego tej

umowy, w tym także w świetle art. 506 i art. 507 k.c.

Zasadnie też podnosi skarżący w uzasadnieniu zarzutu naruszenia

przepisu art. 53 ust. 3 prawa bankowego z 1989 r., że Sąd Apelacyjny nie

rozważył podnoszonej przez skarżącego w toku postępowania kwestii

wymagalności wierzytelności stwierdzonej bankowym tytułem wykonawczym z

dnia 31 maja 1996 r., z uwagi na częściowe jej zaspokojenie poprzez

skorzystanie z innych niż poręczenie form zabezpieczenia.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13

§ 1 kpc uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, postanawiając o kosztach postępowania kasacyjnego

po myśli art. 108 § 2 w związku z art. 39319 kpc.

aw

db