III CKN 898/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 898/00

Jeżeli zostanie wykazane, że osoba uznana prawomocnym

postanowieniem za zmarłą żyła w chwili orzekania przez sąd, a następnie

zmarła i akt zgonu został sporządzony, zainteresowany może domagać się

uchylenia tego postanowienia tylko w drodze skargi o wznowienie

postępowania; przepis art. 542 zdanie drugie k.p.c. nie ma w tej sytuacji

zastosowania.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stafanii F. i Michaela R. przy

uczestnictwie Gminy Miasta K. o uchylenie postanowienia o uznanie za zmarłego,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 26 czerwca 2002 r. kasacji

wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 15 grudnia

1999 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Prawomocnym postanowieniem z dnia 31 maja 1980 r. Sąd Rejonowy dla

Krakowa-Śródmieścia w Krakowie uznał Leona R., syna Ozjasza i Gitel,

urodzonego dnia 16 października 1889 r., za zmarłego, przy czym datę śmierci

ustalił na dzień 1 stycznia 1950 r. o godz. 24.00.

Z kolei we wniosku z dnia 18 stycznia 1999 r. Stefania F. i Michael R.

domagali się uchylenia powyższego postanowienia, albowiem – jak się okazało –

Leon R. żył w czasie, gdy uznawano go za zmarłego, i zmarł dopiero w dniu

16 lutego 1968 r.

Postanowieniem z dnia 11 czerwca 1999 r. Sąd Rejonowy dla KrakowaŚródmieścia oddalił ten wniosek. Zdaniem tego Sądu, w sytuacji, w której

wykazano, że osoba uznana za zmarłą rzeczywiście zmarła, tyle że w innej chwili

niż oznaczona w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, sąd może uchylić to

postanowienie tylko wówczas, gdy równocześnie stwierdza zgon. Z kolei,

stwierdzenie zgonu jest możliwe tylko w odniesieniu do osoby, której śmierć jest

niewątpliwa, lecz nie sporządzono aktu zgonu. Tymczasem akt zgonu Leona R.

został sporządzony, a zatem nie można stwierdzić jego zgonu i jednocześnie

uchylić postanowienia o uznaniu za zmarłego.

Apelacja wnioskodawców od tego postanowienia została orzeczeniem Sądu

Okręgowego w Krakowie z dnia 15 grudnia 1999 r. oddalona, przy czym Sąd drugiej

instancji podzielił stanowisko zajęte przez Sąd Rejonowy.

W kasacji wnioskodawców podniesiono podstawę naruszenia przepisów

postępowania, a w jej ramach zarzut obrazy art. 542 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 542 zdanie drugie k.p.c. normuje sytuację, w której po

uprawomocnieniu się postanowienia o uznaniu za zmarłego wyszło na jaw, że

śmierć nastąpiła w innej chwili niż oznaczona w tym postanowieniu. W takim

wypadku sąd uchyla postanowienie o uznaniu za zmarłego tylko wówczas, gdy

równocześnie stwierdza zgon.

Z treści tego przepisu jasno wynika, że uchylenie postanowienia o uznaniu za

zmarłego może nastąpić, gdy spełnione są dwie przesłanki; po pierwsze, gdy w

chwili wydawania (ściślej – uprawomocnienia się) postanowienia o uznaniu za

zmarłego osoba uznana za zmarłą nie żyła, tyle że jej śmierć nastąpiła w innej

chwili niż oznaczona w postanowieniu, i po drugie, gdy sąd jednocześnie orzeka o

stwierdzeniu zgonu, co jest możliwe tylko w sytuacji, gdy akt zgonu osoby zmarłej

nie został sporządzony (art. 535 k.p.c.). W ten sposób orzeczenie o uznaniu za

zmarłego, wydawane w sytuacji, w której zgon osoby zaginionej był tylko wysoce

prawdopodobny (por. art. 29-32 k.c.), zostaje „zastąpione” orzeczeniem o

stwierdzeniu zgonu, gdy okazało się, że śmierć zaginionego jest niewątpliwa. Tym

samym ustawodawca nawiązuje do unormowania zawartego w art. 534 k.p.c., z tym

że odnosi je do sytuacji, gdy orzeczenie o uznaniu za zmarłego stało się

prawomocne, a więc nie istnieje już prawnoprocesowa możliwość przejścia z

postępowania regulowanego przepisami art. 526-533 k.p.c. do postępowania

uregulowanego w art. 535-538 k.p.c.

Zważywszy na stanowczą treść art. 542 zdanie drugie k.p.c., trzeba odrzucić

tezę, prezentowaną przez skarżących w kasacji, że w okolicznościach sprawy Sąd

powinien uchylić postanowienie o uznaniu za zmarłego, chociaż nie ma podstaw do

stwierdzenia zgonu (akt zgonu Leona R. został sporządzony bezpośrednio po jego

śmierci w dniu 16 lutego 1968 r.). Formułując tę tezę skarżący pominęli fakt, że przy

stylizacji omawianego przepisu ustawodawca, dopuszczając możliwość uchylenia

przez sąd postanowienia o uznaniu za zmarłego, posłużył się zwrotem „tylko

wówczas, gdy [sąd] równocześnie stwierdza zgon”. Okolicznik „tylko wówczas”

oznacza jednoznaczne wykluczenie jakichkolwiek innych sytuacji, toteż próba

odmiennej interpretacji prowadziłaby wprost do wyników wykładni contra legem.

Nie można się także zgodzić ze skarżącymi, że w ramach przepisów art. 526543 k.p.c. występuje luka, która nie pozwala na rozwiązanie sytuacji, jaka zaistniała

w rozpoznawanej sprawie. Po pierwsze, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 29 września

1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. Nr 36, poz. 180 ze zm. – dalej

„Pr.a.s.c.”), wyłącznym dowodem zdarzeń z dziedziny praw stanu cywilnego są akty

stanu cywilnego, a ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w

postępowaniu sądowym. Jeżeli więc akt zgonu Leona R. został sporządzony i – co

nie budzi wątpliwości – jest zgodny z prawdą, to wcześniejsze postanowienie

o uznaniu za zmarłego nie ma w tym zakresie żadnej mocy dowodowej oraz nie

spełnia i nie może spełniać w obrocie prawnym jakiejkolwiek funkcji. Należy zresztą

pamiętać, że postanowienia sądu o uznaniu za zmarłego lub o stwierdzeniu zgonu,

nie są „konkurencją” dla aktów stanu cywilnego, lecz – w określonych sytuacjach –

stanowią tylko ich podłoże (por. 535 k.p.c. oraz art. 10 ust. 3 i art. 26 Pr.a.s.c.).

Po drugie, wbrew stanowisku skarżących, prawo procesowe przewiduje

środek na rozwiązanie sytuacji, jaka zaistniała w niniejszej sprawie; jest nim skarga

o wznowienie postępowania. Powielając prawidłowy sposób rozumowania przyjęty

przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 października 1968 r., III CZP 78/68

(OSNCP 1969, nr 6, poz. 105), należy uznać, że jeżeli przepisy art. 539-543 k.p.c.

nie przewidują trybu, w którym orzeczenie o uznaniu za zmarłego mogłoby być – w

określonej sytuacji – uchylone lub zmienione, uzasadnione jest wznowienie

postępowania na zasadach określonych w art. 524 k.p.c.

Poczynione uwagi prowadzą do konkluzji, że jeżeli zostanie wykazane, że

osoba uznana prawomocnym postanowieniem za zmarłą żyła w chwili orzekania

przez sąd, a następnie zmarła i akt jej zgonu został sporządzony, zainteresowany

może domagać się uchylenia tego postanowienia tylko w drodze skargi o

wznowienie postępowania; przepis art. 542 zdanie drugie k.p.c. nie ma w tej

sytuacji zastosowania.

Z tych względów Sąd Najwyższy kasację, jako bezzasadną, oddalił (art. 39312

k.p.c.).