III CKN 8/96 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 8/96

POSTANOWIENIE

Dnia 29 października 1996 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN

- J. Gudowski

Sędziowie: SN

- J. Majewska

- T. Żyznowski (spraw.)

SN

Protokolant: I. Pawlata

po rozpoznaniu w dniu 29 października 1996 r.

na rozprawie sprawy z wniosku K. Z.

z udziałem A. L., T. L., Z. B., M. L., I. L.-C., X. L., S. L. i Y. L.

o stwierdzenie nabycia spadku po B. L.

na skutek kasacji wnioskodawczyni K. Z.

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w L.

z dnia 2 lipca 1996 r. sygn. akt II Cr […]

postanawia:

oddalić kasację.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 8 marca 1996 r. sygn. akt I Ns […] Sąd Rejonowy

w K. stwierdził, że spadek, wraz z wchodzącym w jego skład gospodarstwem

rolnym, po spadkodawcy B. L. zmarłym 10 maja 1977 r. z mocy ustawy nabyli:

żona zmarłego A. L. w 1/4 części oraz jego zstępni: K. Z., T. K. L., Z. G. B.,

Ż. L. i J. L. po 3/20 (trzy dwudzieste) części każde z nich. Nadto Sąd Rejonowy

orzekł o kosztach postępowania.

Powołując się na złożone zapewnienie i złożone akty stanu cywilnego Sąd

Rejonowy

ustalił,

że

wymieniony

spadkodawca

jako

spadkobierców

ustawowych pozostawił żonę A. L., córki: K. Z. i Z. B. oraz synów: T., J. i Ż. L..

Po śmierci spadkodawcy zmarli J. i Ż. L.. Spadkobiercami ustawowymi po J. L.

są jego zstępni: J. L. s. J., Y. L, X. L. i S. L.. Ż. L. jako spadkobierców

ustawowych pozostawił: M. L. i I. L.-C..

Wnioskodawczyni

K.

Z. domagała

się

stwierdzenia

nabycia

spadku

na podstawie testamentu ustnego z dnia 1 maja 1977 r., na którym widnieją

podpisy trzech świadków: J. M., J. D. i B. M.. Uczestnicy postępowania

zakwestionowali złożony testament. Na podstawie zeznań przytoczonych

świadków Sąd orzekający ustalił, że oświadczenie spisał świadek J. D. jednakże

jego treść pochodziła nie tylko od samego spadkodawcy. lecz także jego córki

wnioskodawczyni K. Z. i jej męża. Nadto tenże Sąd ustalił, że kwestionowany

testament został wcześniej - przed przybyciem świadków J. M. i B. M. sporządzony, a następnie odczytany tymże świadkom, którzy go podpisali.

Z powołaniem się na opinię biegłej w dziedzinie grafoskopii J. Ś. Sąd Rejonowy stwierdził, że spadkodawca B. L. nie podpisał tego pisma.

Widniejący na tym dokumencie skrót podpisu “[…]” nie pochodzi

od spadkodawcy. W następstwie powyższych okoliczności wykluczających zdaniem Sądu pierwszej instancji - aby nastąpiło skuteczne rozporządzenie

majątkiem na wypadek śmierci - spadek i objęte nim gospodarstwo rolne nabyli

z mocy ustawy spadkobiercy ustawowi.

Rewizję - na podstawie przepisów kpc obowiązujących przed 1 lipca 1996 r. złożyła wnioskodawczyni K. Z.. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 952 kc.

Podważyła także dokonaną ocenę zeznań świadków.

Postanowieniem z dnia 2 lipca 1996 r. II Cr […] Sąd Wojewódzki w L. oddalił

rewizję wnioskodawczyni i orzekł o kosztach postępowania. Sąd drugiej

instancji podzielił dokonane ustalenia faktyczne w odniesieniu do okoliczności

dotyczących

złożenia

ustnego

oświadczenia

woli

przez

spadkodawcę

i wynikający z tych ustaleń wniosek, że w świetle obowiązujących przepisów do

skutecznego złożenia przez spadkodawcę ostatniej woli w ogóle nie doszło.

W ocenie tego Sądu nie została spełniona, wymieniona w art. 952 § 1 kc,

przesłanka w postaci jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków

w chwili, którą wnioskodawczyni wskazuje jako złożenie ostatniej woli przez

spadkodawcę. Tylko taki wynik postępowania dowodowego jest - zdaniem Sądu

drugiej instancji - możliwy do zaakceptowania.

Ustalenia Sądu pierwszej instancji nie nasuwają zdaniem Sądu wyższej instancji

- wbrew twierdzeniom oraz zarzutom skarżącej - żadnych zastrzeżeń (art. 233

§ 1 kpc).

Kasację, z powołaniem się na obie podstawy z art. 393 1 kpc, złożyła

wnioskodawczyni. Zarzucając obrazę art. 948 kc, a także - jak to zostało

sformułowane - “... naruszenie zasady swobodnej oceny zeznań świadków

przechodzącej w dowolność” skarżąca wnosiła o zmianę zaskarżonego

postanowienia i stwierdzenie nabycia spadku z mocy testamentu, lub uchylenie

orzeczenia Sądu drugiej instancji i ewentualnie orzeczenia Sądu Rejonowego i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania z zasądzeniem

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 5191 kpc od postanowienia sądu drugiej instancji

orzekającego co do istoty sprawy nie przysługuje kasacja, jeżeli przepisy księgi

drugiej części pierwszej przewidują możliwość zmiany lub uchylenia

prawomocnego postanowienia. Taka możliwość przewidziana jest w różnych

przepisach tej księgi zarówno o charakterze ogólnym (art. 523) jak i

regulujących wyłączny tryb postępowania w sprawach o zmianę prawomocnego

postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku (art. 678, 679 i 690 § 2).

Postępowania toczące się na podstawie art. 678 i 690 § 2 - wszczynane z urzędu

- jako dotyczące sytuacji szczególnych objętych tymi przepisami, nie wchodzą

w rachubę w rozpoznawanej sprawie. W odniesieniu do osoby, która była

uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, żądanie zmiany

takiego postanowienia opiera na podstawie, której nie mogła powołać w

zakończonym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, a wniosek o zmianę

składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskała tę możność. Czyli

podstawą żądania stwierdzenia nabycia spadku w trybie określonym w art. 679

kpc mogą być wykryte później okoliczności faktyczne i środki dowodowe. Tryb

ten - realizując ochronę dziedziczenia spadkobiercy - w określonym w przepisie

art. 679 kpc terminie - i na podstawach tamże przewidzianych zastępuje - jak się

przyjmuje w doktrynie i judykaturze - instytucję wznowienia postępowania. Nie

wyłącza

zatem

kasacji,

wniesionej

przez

wnioskodawczynię,

będącą

uczestnikiem postępowania - w omawianej sprawie - w sądach obu instancji.

Kasacja została oparta na obu podstawach przewidzianych w art. 3931 kpc.

Przytaczając podstawę kasacji z art. 3931 pkt 1 skarżąca nie sprecyzowała

postaci w jakiej - jej zdaniem - nastąpiło naruszenie prawa materialnego

mianowicie czy chodzi o błędną wykładnię wskazanego w kasacji art. 948 kc,

czy też jego niewłaściwe zastosowanie. Jest to przepis o charakterze ogólnym.

Zagadnieniem zaś wstępnym było ustalenie i rozważenie czy złożone przez

spadkodawcę dnia 1 maja 1977 r. oświadczenie jest w ogóle testamentem. Sądy

obu instancji - z przyczyn powyżej przytoczonych - wykluczyły aby nastąpiło

skuteczne rozporządzenie majątkiem.

Także w ocenie sądów obu instancji nie została spełniona, wymieniona w art.

952 § 2 kc, przesłanka w postaci jednoczesnej obecności co najmniej trzech

świadków.

Skarżąca zwalcza poczynione ustalenia faktyczne zarzucając, że

dokonane one zostały z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów w

stopniu uzasadniającym - według sformułowania kasacji - określenie tej oceny

jako dowolnej. Z przytoczonego sformułowania a także uzasadnienia kasacji

wynika, że w następstwie naruszenia art. 233 § 1 kpc doszło do stwierdzenia

nabycia spadku na podstawie ustawy, zamiast prawidłowo - według twierdzeń

skarżącej - na podstawie testamentu. Takie twierdzenie skarżącej aktualizuje

zagadnienie kontroli kasacyjnej ustaleń faktycznych poczynionych przez sądy

niższych instancji.

Kodeks postępowania cywilnego - w art. 233 § 1 - stanowi, że sąd ocenia

wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Nie wskazując sposobów

dokonania oceny dowodów wymieniony przepis art. 233 § 1 zawiera po

pierwsze: jednoznaczny, i nie doznający wyjątku nakaz aby ocena wyrażana w

aspekcie wiarygodności dokonana była na podstawie wszechstronnego

rozważenia zebranego w sprawie materiału, po drugie nakazuje uwzględnienie

wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, po trzecie wymaga

skonkretyzowania

okoliczności

towarzyszących

przeprowadzeniu

-poszczególnych dowodów mających znaczenie dla oceny ich mocy i

wiarygodności - nie wyłączając odpowiednio utrwalonych okoliczności

związanych z postawą, sposobem zachowania się i reakcją świadka (biegłego) w

toku jego przesłuchania, po czwarte omawiany przepis wymaga przytoczenia

jednoznacznego kryterium oraz merytorycznych i rzeczowych argumentów

mających w sposób przekonywujący potwierdzać trafność dokonanej oceny w

przedmiocie uznania zeznań za wiarygodne bądź ich zdyskwalifikowanie.

Ustawa zatem eliminuje w tej decyzyjnej fazie postępowania schematyzm,

automatyzm, ogólnikowość i inne pozaustawowe kryteria oceny wiarygodności

zeznań świadków (biegłych). Zawiera nakaz zachowania samodzielności i

niezależności w toku badania, ustalania, rozumowania oraz wyciąganiu

końcowych wniosków rozstrzygających o ocenie dowodów.

Nie budzi w doktrynie i orzecznictwie zapatrywanie, że przysługujące sądowi

prawo swobodnej oceny dowodów powinno być tak stosowane i przedstawione

w uzasadnieniu orzeczenia by zarówno prawidłowość doboru jak i stosowania

kryteriów oceny a także realizacji tego doniosłego uprawnienia w konkretnej

sprawie mogła być - w toku instancji - sprawdzona. Sposób i prawidłowość

realizacji tego uprawnienia wynika z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia.

Jest oczywistym, że instancja kasacyjna nie jest powołana ani uprawniona do

przeprowadzenia dowodów i ustalenia stanu faktycznego sprawy, który w

prawidłowy sposób ustalony jest wiążący także dla tej instancji. Nie pozostaje

jednakże w sprzeczności z charakterem i celem postępowania kasacyjnego

poddanie kontroli kasacyjnej (art. 3931 pkt 2 kpc) zarówno kryteriów

zastosowanych przez sąd przy ocenie mocy i wiarygodności zeznań świadków,

jak i innych okoliczności mających znaczenie dla tej oceny w tym także

podniesionej sprzeczności dokonanych ustaleń z materiałem faktycznym

sprawy.

Sąd orzekający dokonał analizy i oceny zeznań świadków wskazanych

przez wnioskodawczynię, którzy według jej twierdzeń jednocześnie obecni byli

przy złożeniu przez spadkodawcę ostatniej woli. Analiza ta - co potwierdza

uzasadnienie orzeczenia - ma charakter sprawozdawczy w tym znaczeniu, że

przytacza zeznania wymienionych świadków. Treść zaś tych zeznań

jednoznacznie potwierdza dokonane ustalenia i wynikające z nich wnioski.

Skoro

dokonana ocena nie

przekracza

granic przysługującej

sądowi

orzekającemu swobodnej oceny, która jest niemierzalna nie można skutecznie

zarzucać naruszenia przepisów postępowania. Dlatego przytoczone w kasacji

okoliczności i twierdzenia skarżącej stanowią tylko subiektywną wersję

prezentowaną przez zrozumiałe materialne zainteresowanie wnioskodawczyni

stwierdzeniem nabycia spadku wyłącznie na jej rzecz z mocy testamentu.

Wobec zatem braku uzasadnionych podstaw, kasacja - jako oczywiście

bezzasadna - podlega oddaleniu (art. 39312 kpc).

aw