III CKN 694/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r., III CKN 694/00

Notariusz ponosi wobec klienta odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną

przy wykonywaniu czynności notarialnej.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa „F.-P.”, spółki z o.o. w K. przeciwko

Zofii B. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2002 r. na

rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z

dnia 28 kwietnia 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 29 października 1999 r. zasądził

od pozwanej Zofii B. na rzecz powodowej „F.-P.”, spółki z o.o. kwotę 100 000 zł z

odsetkami tytułem odszkodowania za szkodę, jakiej powódka doznała w wyniku

sporządzenia

przez

pozwaną

notariusz

nieważnej

umowy

sprzedaży

nieruchomości.

Sąd ustalił, że pozwana jako notariusz sporządziła w dniu 30 września 1993 r.

w formie aktu notarialnego przedwstępną umowę, na mocy której spółka z o.o. „P.”

w K. zobowiązała się sprzedać powódce położoną w N. bliżej oznaczoną

nieruchomość. Zawarcie ostatecznej umowy uzależniono od uzyskania przez

powódkę zgody Ministra Spraw Wewnętrznych na nabycie tej nieruchomości.

Zastrzeżono, że zapłata ceny nastąpi w drodze kompensaty wzajemnych

rachunków, a ewentualna różnica zostanie wpłacona gotówką w dniu zawarcia

umowy przenoszącej własność. W dniu 31 grudnia 1993 r. w kancelarii notarialnej

pozwanej

stawili

się

przedstawiciele

stron,

jednak

do

zawarcia

umowy

przyrzeczonej nie doszło, gdyż sprzedający nie dysponowali uchwałą wspólników

zezwalającą na zbycie nieruchomości w N. Tego dnia obie strony umowy

przyrzeczonej

udzieliły

tej

samej

sporządzonych

przez

pozwaną,

do

osobie

pełnomocnictw

sprzedaży

i

nabycia

notarialnych,

przedmiotowej

nieruchomości na warunkach opisanych w umowie przedwstępnej. W dniu 5

stycznia

1994 r.

pozwana

sporządziła

akt

notarialny

umowy

sprzedaży

przedmiotowej nieruchomości, którą zawarł działający w imieniu obu jej stron

pełnomocnik Karl Klaus Stefan V., umocowany wymienionymi aktami notarialnymi.

W dniu 18 maja 1994 r. spółka „P.” wystąpiła z pozwem o ustalenie, że

powyższa umowa sprzedaży nieruchomości jest nieważna. Wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 1995 r., umowa ta została uznana

za nieważną. Od tego wyroku powódka wniosła rewizję do Sądu Apelacyjnego w

Krakowie, która wyrokiem z dnia 10 października 1995 r. została oddalona.

Sąd Wojewódzki uzasadnił odpowiedzialność pozwanej tym, że zawarcie

umowy sprzedaży z dnia 5 stycznia 1994 r. przez jednego pełnomocnika

reprezentującego obie strony tej umowy było niedopuszczalne ze względu na treść

art. 108 k.c. Wskazał przy tym, że pełnomocnik przekroczył granice swego

umocowania przez to, iż umowa sprzedaży została, wbrew treści pełnomocnictwa,

zawarta na warunkach odbiegających od opisanych w umowie przedwstępnej.

Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 28

kwietnia 1999 r. zmienił powyższy wyrok i powództwo oddalił. Wyraził zapatrywanie,

według którego odpowiedzialność za zawarcie nieważnej umowy może ponosić

jedynie pełnomocnik, który przekroczył swe umocowanie.

W kasacji powódki – opartej na obu podstawach z art. 393-1 k.p.c. – zarzucono

naruszenie art. 233 § 1 i art. 316 § 1 w związku z art. 382 i 391 k.p.c. oraz art. 49,

80 § 2 i 3 oraz art. 81 w związku z art. 2 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –

Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 22, poz. 91 ze zm. – dalej „Pr.not.”), art. 355, 361 oraz

art. 415 k.c., i zażądano zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji

bądź jego uchylenia oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Należy zgodzić się z Sądami niższych instancji, że notariusz ponosi

odpowiedzialność ex delicto za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu przez niego

czynności notarialnej, zatem odpowiedzialność notariusza zarówno w stosunku do

jego klienta, jak i osób trzecich, znajduje podstawę prawną w art. 415 k.c.

Obowiązek notariusza dokonania czynności notarialnej nie powstaje na podstawie

umowy o dokonanie tej czynność, lecz na podstawie art. 91 Pr.not., który statuuje

przymus notarialny. Przepis ten ma więc charakter bezwzględnie obowiązujący,

stwierdzając, że notariusz sporządza akt notarialny, jeżeli wymaga tego przepis

prawa. Strony w drodze umowy nie mogą uchylić tego obowiązku, a notariusz nie

może poddać się woli stron, które zażądałyby sporządzenia czynności notarialnej

sprzecznej z prawem (art. 81 Pr.not.).

Zgodnie z art. 80 § 1 Pr.not., akty powinny być sporządzane w sposób

zrozumiały i przejrzysty. Według art. 80 § 2 Pr.not., notariusz przy wykonywaniu

czynności notarialnych obowiązany jest czuwać nad należytym zabezpieczeniem

praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta

powodować może skutki prawne. Z kolei na mocy art. 80 § 3 Pr.not., notariusz jest

obowiązany udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej

czynności notarialnej. Obowiązek ten występuje we wszystkich stadiach czynności

notarialnej i przyjąć może, zależnie od okoliczności, postać wyjaśnień, ostrzeżenia

lub rady w zakresie prawnych aspektów czynności, jej uwarunkowań i skutków.

Pozostałe szczególne obowiązki notariusza regulują art. art. 82 i 84-87 Pr.not., a w

sposób najbardziej ogólny – art. 17 i 18 Pr.not.

Reasumując, trzeba stwierdzić, że podstawowe obowiązki notariusza

wypływają wprost z zasad porządku prawnego i wiążą go w jednakowej mierze

zarówno względem jego klienta, jak i osoby trzeciej. Ustawa zobowiązuje notariusza

do zachowania przy wykonywaniu tych obowiązków szczególnej staranności (art.

49 Pr.not.). Naruszenie ich musi być wprawdzie zawinione (art. 415 k.c.),

jednakże – zważywszy na abstrakcyjną ocenę niedbalstwa (art. 355 § 1 k.c.) oraz

zawodowy charakter działalności notariusza (art. 355 § 2 k.c.) – sam fakt ich

naruszenia przesądza z reguły o winie, co najmniej w postaci niedbalstwa.

Trafnie więc wywodzi powódka, że notariusz spisujący dokument jest z racji

swego urzędu zobowiązany do stwierdzenia rzeczywistej woli stron. W ramach tego

zasadniczego obowiązku mieściła się powinność pozwanej jako notariusza

rozpoznania oczekiwań stron umowy przedwstępnej związanych z udzieleniem

pełnomocnictwa do zawarcia umowy przyrzeczonej tej samej osobie i to w dniu

upływu terminu do zawarcia tej umowy. Pozwoliłoby to pozwanej na ustalenie

rzeczywistego ich zamiaru co do zezwolenia na reprezentowanie przez jednego

pełnomocnika, terminu, w jakim umowa przyrzeczona miałaby zostać zawarta, i

ewentualnie sposobu zapłaty ceny sprzedaży, a w przypadku zgodnych w tym

zakresie oczekiwań, na sporządzenie aktów notarialnych pełnomocnictw z

postanowieniami uzewnętrzniającymi te oczekiwania.

Zgodnie z art. 108 zdanie drugie k.c., dokonywanie czynności prawnych przez

pełnomocnika reprezentującego obie strony jest zasadniczo zakazane. Od tego

zakazu art. 108 k.c. przewiduje dwa wyjątki: gdy dopuszczalność takiego działania

wynika z treści pełnomocnictwa albo jeżeli ze względu na treść czynności prawnej

wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawców. W wypadku więc,

gdy wolą stron było, jak twierdzi pozwana, udzielenie zezwolenia ustanowionemu

pełnomocnikowi na reprezentowanie także drugiej strony umowy, to pozwana w

sporządzonych aktach notarialnych pełnomocnictw powinna była zamieścić tej

treści adnotację. Takiej adnotacji jednak nie zamieściła. Z kolei, gdy chodzi o

przesłanki drugiego wyjątku, sprzedaż nieruchomości jest tego rodzaju czynnością

prawną, przy której z reguły nie jest wyłączona możliwość naruszenia interesów

mocodawców. Tej możliwości nie wyłączyło – w ocenie Sądów niższych instancji,

które uznały, że umowa sprzedaży z dnia 5 stycznia 1994 r. jest nieważna –

odwołanie się w treści pełnomocnictw do warunków sprzedaży określonych w

umowie przedwstępnej

już tylko dlatego, że nie przewidziano w tych

pełnomocnictwach nowego terminu, w jakim umowa przyrzeczona miałaby zostać

zawarta, oraz ewentualnie innego od pierwotnie zakładanego sposobu zapłaty ceny

sprzedaży.

Dopuszczenie się pozwanej notariusz wskazanych uchybień w zakresie

merytorycznej treści sporządzonych przez nią aktów notarialnych pełnomocnictw,

które doprowadziły do uznania umowy sprzedaży z dnia 5 stycznia 1994 r. za

nieważną, uzasadnia jej odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę na podstawie art.

415 k.c. Sąd Apelacyjny, wyrażając odmienny pogląd, pominął i to, że użyte w art.

81 Pr.not. określenie „czynność notarialna sprzeczna z prawem” obejmuje również

czynność wprawdzie ważną z punktu widzenia prawa, lecz narażającą stronę na

niekorzystne dla niej skutki ze względu na użyty język budzący wątpliwości co do

treści złożonego oświadczenia.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku (art. 393-13 k.p.c.)