III CKN 58/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 58/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 czerwca 1997 r

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN

Sędziowie:

- H. Ciepła

SN - M. Sychowicz

SA - K. Zawada (spraw)

Protokolant: M. Czarnecka

po rozpoznaniu w dniu 13 maja 1997 r.

na rozprawie sprawy z powództwa R. G. i J. G.

przeciwko Bankowi […] w Z.

o ustalenie

na skutek kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 grudnia 1996 r., sygn. akt I ACa […]

oddala kasację.

UZASADNIENIE

R. G. pozwem z 27 lutego 1995 r. skierowanym przeciwko Bankowi […]

w Z. wniósł o ustalenie, że zawarta pomiędzy nim a pozwanym w dniu

1 września 1992 r. umowa poręczenia za dług S. C. w kwocie 250 000 000 zł

z tytułu kredytu bankowego jest nieważna, ponieważ doszło do niej

bez wymaganej przez art. 36 § 2 k.r.o. zgody żony powoda. Żona powoda

poparła to żądanie, przystępując do sprawy po stronie powodowej.

Sąd Wojewódzki w Ł., po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek

uchylenia jego pierwszego orzeczenia przez Sąd Apelacyjny w […], wyrokiem z

7 sierpnia 1996 r., sygn. akt I. C […], stwierdził nieważność zawartej

przez R. G. umowy poręczenia w zakresie odpowiedzialności majątkiem

wspólnym małżonków G., w pozostałej zaś części powództwo oddalił.

Sąd ten ustalił, że powódka nie wyraziła pisemnej zgody na udzielenie

poręczenia przed jego dokonaniem, jak też że odmówiła jego potwierdzenia.

Z dokonanych przez ten sąd ustaleń wynika ponadto iż powodowie są

właścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 13,38 ha położonego w J..

Wartość tego gospodarstwa w 1992 r. wynosiła 150.200 zł (po denominacji).

Oprócz tego R. G. jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni

3,308 ha położonej w S.. Sam nieruchomości tej nie uprawia. Oddał ją

do używania innej osobie za ponoszenie podatków. Jej wartość w 1992 r.

wynosiła około 19 000 zł (po denominacji).

Rozważając, czy zawarta przez powoda umowa poręczenia stanowiła

czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu, Sąd Wojewódzki przyjął odwołując się, zgodnie z zaleceniami Sądu Apelacyjnego w […] (art. 383

§ 6 k.p.c.), do wskazówek zawartych w uchw. SN (7) z 25 marca 1994 r.,

III CZP 182/93, OSN 1994/7-8, poz. 146 -że relacja zachodząca pomiędzy

wysokością kwoty poręczenia a wartością wspólnego gospodarstwa przemawia

za odpowiedzią twierdzącą na to pytanie. Uznanie tej umowy za czynność

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym i brak na nią

pisemnej zgody żony czynią, zdaniem tego sądu, umowę tę nieważną, ale tylko

w odniesieniu do majątku wspólnego. Skoro bowiem dla zadysponowania

majątkiem odrębnym powód nie potrzebował zgody żony, to umowę poręczenia

w zakresie dotyczącym tego majątku należy uznać za ważną. Dlatego żądanie

powodów stwierdzenia nieważności umowy poręczenia w całej rozciągłości

zostało uwzględnione przez Sąd Wojewódzki tylko częściowo.

Od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 7 sierpnia 1996 r. apelację

wnieśli jedynie powodowie. Zaskarżyli tę jego część, w której ich powództwo

zostało oddalone, oraz rozstrzygnięcie o kosztach. Zarzucili w niej:

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 876 k.c. i art. 36 k.r.o., przez

błędne przyjęcie, że jedna i ta sama umowa stanowi zarazem czynność zarządu

majątkiem wspólnym i czynności dotyczącą majątku odrębnego;

- ustalenie wartości majątku wspólnego i majątku odrębnego niezgodnie

ze stanem rzeczywistym.

Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z 10 grudnia 1996 r. oddalił apelację

powodów. Oba zarzuty uznał za niezasadne.

Kasacja powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego podtrzymuje zarzut

naruszenia prawa materialnego zawarty w apelacji oraz wytyka Sądowi

Apelacyjnemu naruszenie art. 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie całości

zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego wartości majątku

odrębnego powoda w 1992 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

1. Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 382 k.p.c. jest

niezasadny.

Założeniem

postępowania

apelacyjnego

jest

ponowienie

postępowania przeprowadzonego przed sądem I instancji w granicach wniosków

apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.) w stopniu niezbędnym do wszechstronnego

zbadania zasadności i legalności zaskarżonego orzeczenia (por. wyrok SN z 25

kwietnia 1997 r., I CKN 68/97 - nie publ.). Postępowanie apelacyjne jest więc

ponownym merytorycznym sądzeniem sprawy, wobec czego wyrok sądu

apelacyjnego musi się opierać na jego własnych ustaleniach faktycznych i

prawnych (por. orz. SN z 26 kwietnia 1935 r., C III 479/34, Zb. O. 1935, poz.

496). Według art. 382 k.p.c. sąd apelacyjny może dokonać ustaleń faktycznych

opierając się na materiale zebranym zarówno w postępowaniu apelacyjnym, jak

i postępowaniu przed sądem I instancji. Poczynione przez sąd apelacyjny

ustalenia faktyczne mogą zgodnie z art. 382 k.p.c. być w szczególności

wynikiem uznania za własne ustaleń dokonanych przez sąd I instancji. W

decyzji Sądu Apelacyjnego uznającej za własne ustalenia Sądu Wojewódzkiego

co do wartości majątku odrębnego powoda, nie może zatem dostrzec naruszenia

art. 382 k.p.c. Ustalenia te są przy tym prawidłowe, jakkolwiek ich

prawidłowość nie podlega już ocenie z punktu widzenia art. 382 k.p.c., ale - nie

powołanych w kasacji - przepisów o postępowaniu dowodowym. W

szczególności oparte są one na odpowiednim materiale dowodowym (opinii

biegłego sądowego z zakresu rolnictwa - k. 193), ocenionym zgodnie z art. 233

§ 1 k.p.c.

2. Podniesiony pod adresem Sądu Apelacyjnego zarzut naruszenia prawa

materialnego jest tak ujęty, że jest nim objęty w istocie nie tylko art. 876 k.c. i

36 k.r.o., ale także art. 37 § 1 k.r.o. Skarżącemu chodzi bowiem niewątpliwie o

to, że jedna i ta sama umowa poręczenia nie może być zarazem czynnością

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym małżonków, (i o

tyle, w braku zgody współmałżonka, być stosownie do art. 37 § 1 k.r.o.

nieważną), i czynnością nie dotyczącą w ogóle zarządu majątkiem wspólnym

małżonków (i o tyle być ważną, wobec nie stosowania się tu art. 37 § 1 k.r.o.).

Otóż tej treści zarzut naruszenia art. 36 i 37 § 1 k.r.o. jest trafny.

W świetle art. 36 k.r.o. jedna i ta sama czynność prawna nie może być

zarazem czynnością zarządu majątkiem wspólnym i czynnością nie mającą

takiego charakteru. Niekiedy zakwalifikowanie czynności prawnej jako

czynności zarządu majątkiem wspólnym może nastręczać trudności. Dla takich

sytuacji, zarówno piśmiennictwo, jak judykatura, formułują pewne wskazówki,

którymi należy się kierować przy dokonywaniu tej kwalifikacji. Jeżeli jednak

już zgodnie z tymi wskazówkami uzna się daną czynność za czynność zarządu

majątkiem wspólnym małżonków, to nie można jej jednocześnie uważać, bodaj

w jakimś tylko zakresie, za nie podlegającą tej kwalifikacji. Skoro zatem Sąd

Apelacyjny w ślad za Sądem Wojewódzkim - który przy dokonywaniu tego

ustalenia obowiązany był przestrzegać uprzednich wskazań Sądu Apelacyjnego

(art. 386 § 6 k.p.c.) - uznał rozpatrywaną umowę poręczenia za czynność

zarządu majątkiem wspólnym małżonków G., to wykluczało to jednoczesne

potraktowanie jej w określonym zakresie jako nie mającej tego charakteru

dyspozycji majątkiem odrębnym R. G..

Nie do przyjęcia jest również stanowisko, według którego czynność

przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym małżonków

może być dotknięta przewidzianą w art. 37 § 1 k.r.o. sankcją nieważności tylko

częściowo, w odniesieniu do majątku wspólnego małżonków. W art. 37 § 1

k.r.o. chodzi o nieważność bezwzględną umowy, następującą w razie

definitywnego braku jej potwierdzenia przez współmałżonka. Otóż prawu

polskiemu znana jest częściowa bezwzględna nieważność czynności prawnej.

Może ona jednak polegać tylko na tym, że sankcją bezwzględnej nieważności

czynności prawnej dotknięte są określone składniki czynności (por. art. 58 § 3

k.c.), a nie na tym, że cała czynność jest „w jakimś zakresie”, „w odniesieniu do

czegoś” bezwzględnie nieważna.

Jednakże z kwestionowanych wyżej założeń wychodzi też wyrok Sądu

Wojewódzkiego, i co niezwykle istotne, wyrok ten uprawomocnił się w części

uznającej zawartą przez R. G. umowę poręczenia za nieważną w zakresie

odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonków G., wobec niezaskarżenia

tej jego części apelacją (art. 378 § 1 k.p.c.). Konsekwencją uprawomocnienia się

wyroku Sądu Wojewódzkiego w tej części jest uzyskanie przez powodów

ochrony przed egzekucją z ich majątku wspólnego. Można więc powiedzieć, że

uznanie przez Sąd Wojewódzki umowy poręczenia za nieważną w zakresie

odpowiedzialności majątkiem wspólnym powodów sprowadziło się w istocie

do ograniczenia odpowiedzialności R. G. za dług wynikający z umowy

poręczenia do jego majątku odrębnego, a ściśle do majątku, o którym mowa

w art. 41 § 2 k.r.o.

W tym stanie rzeczy nasuwają się następujące wnioski.

Po pierwsze, wobec uprawomocnienia się wyroku Sądu Wojewódzkiego

we wskazanej wyżej części, uwzględnienie kasacji na tej podstawie, że Sąd

Apelacyjny dopuścił się naruszenia art. 36 i 37 § 1 k.r.o., nie mogłoby

doprowadzić do w pełni poprawnego zastosowania wymienionych przepisów do

części powództwa nie uwzględnionej w prawomocnym punkcie wyroku Sądu

Wojewódzkiego; trzeba by tu też posłużyć się sformułowaniem mówiącym o

„nieważności umowy poręczenia w pozostałym zakresie”, a więc wyrażającym

nieznaną prawu polskiemu konstrukcję bezwzględnej nieważności całej

czynności prawnej „w pewnym zakresie”.

Po wtóre, co bardzo istotne, prawomocna część wyroku Sądu

Wojewódzkiego pozwala osiągnąć podstawowy cel przepisów o zarządzie

majątkiem wspólnym małżonków, jakim jest ochrona interesów obojga

małżonków.

Powodując,

praktycznie

rzecz

biorąc,

ograniczenie

odpowiedzialności R. G. za dług wynikający z poręczenia do jego majątku

odrębnego, usuwa spod tej odpowiedzialności majątek wspólny małżonków G..

Żądanie powodów prawidłowego zastosowania przewidzianej w art. 37

§ 1 k.r.o.

sankcji

nieważności

do

zakwalifikowanej

jako

czynność

przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym umowy

poręczenia w rzeczywistości wykracza poza cel przepisów o zarządzie

majątkiem wspólnym małżonków. Zmierza wyłącznie do całkowitego

uwolnienia R. G. od odpowiedzialności za dług wynikający z poręczenia - także

więc do uwolnienia go od odpowiedzialności majątkiem odrębnym. I tu należy

zwrócić uwagę na niedostosowanie przewidzianej w art. 37 k.r.o. sankcji

w odniesieniu do takich czynności, jak poręczenie. Jest ona niewątpliwie

uzasadniona, gdy chodzi np. o rozporządzenie bez wymaganej zgody

współmałżonka składnikiem majątku wspólnego, natomiast odnośnie do takich

czynności, jak poręczenie, których treść nie odnosi się do określonych

składników majątku wspólnego, ani majątku odrębnego, zaś ich zasadnicze

znaczenie przejawia się na etapie odpowiedzialności, za właściwą sankcję braku

wymaganej zgody współmałżonka należy uznać nie nieważność czynności, ale

ograniczenie odpowiedzialności za wynikający z niej dług do majątku

odrębnego małżonka-dłużnika (por. art. 46 § 2 i art. i art. 54 prawa

małżeńskiego majątkowego z 1946 r. - Dz. U. 1946, nr 31, poz. 196).

W sytuacji,

gdy

funkcjonowanie

przepisów

o

wspólności

majątkowej

małżeńskiej napotyka coraz większe trudności, ze względu na niedostosowanie

tych przepisów do stosunków, w których majątek małżonków pozostaje w coraz

większym

stopniu

związany

z

działalnością

gospodarczą,

powyższe

spostrzeżenie skłania do przyjęcia wykładni wyłączającej z zakresu hipotezy art.

37 § 1 k.r.o. czynności takich jak poręczenie, i stosowania w odniesieniu

do nich, w braku wymaganej zgody współmałżonka, wspomnianej wyżej,

odpowiadającej

funkcji

przepisów

o

zarządzie

majątkiem

wspólnym

małżonków, sankcji w postaci ograniczenia odpowiedzialności za dług

do majątku odrębnego małżonka - dłużnika. Przyjęcie takiego rozwiązania

należy uznać za szczególnie uzasadnione w rozpoznawanej sprawie, ze względu

na jej wyjątkowe okoliczności związane z częściowym uprawomocnieniem się

wyroku Sądu Wojewódzkiego.

Podsumowując, choć podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przepisów

art. 36 i 37 § 1 k.r.o. jest zasadny, zaskarżony wyrok w ostatecznym rezultacie

odpowiada prawu. Dlatego kasację należało oddalić (art. 393 12 k.p.c.).

aw

jg