III CKN 520/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 520/00

Uprawnienie do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej

części, przysługujące poprzedniemu właścicielowi lub jego spadkobiercy na

podstawie art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 199 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), nie może

być przeniesione na osobę trzecią w drodze czynności prawnej.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SA Anna Owczarek

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Aleksandra P. i Tomasza P. o

sporządzenie czynności notarialnej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie

w dniu 27 lutego 2002 r. kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu

Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 czerwca 1998 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Notariusz Beata O. w Kancelarii Notarialnej w K. w dniu 8 kwietnia 1998 r.

odmówiła wnioskodawcom sporządzenia umowy darowizny, na podstawie której

Aleksander P. chciał darować Tomaszowi P., nabyte w drodze dziedziczenia,

uprawnienia o zwrot nieruchomości przejętej na rzecz Skarbu Państwa na

podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września

1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm. –

dalej „dekret PKWN”). Odmowę uzasadniła między innymi stwierdzeniem, że art.

216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. Nr

46, poz. 543 ze zm. – dalej "u.g.n."), stanowiący podstawę roszczenia

cywilnoprawnego o zwrot nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu

Państwa, nie wymienia nieruchomości przejętych na podstawie dekretu PKWN.

Aleksander P., jako następca prawny pod tytułem ogólnym właściciela przejętej

nieruchomości, wszedł nie tylko w ogół praw i obowiązków zmarłego, ale również

wstąpił w określoną sytuację prawną spadkodawcy, jaką jest możliwość żądania

zwrotu nieruchomości, jednak uprawnienie do żądania zwrotu nieruchomości może

być realizowane wyłącznie w drodze postępowania administracyjnego. Wobec tego,

że nie jest to roszczenie podlegające obrotowi cywilnoprawnemu, Aleksander P. nie

może tego uprawnienia przenieść pod szczególnym tytułem, jakim jest umowa

darowizny.

Złożone na powyższą odmowę dokonania czynności notarialnej zażalenie

wnioskodawców Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 26 czerwca

1998 r. oddalił. Nie odniósł się do argumentów przedstawionych w odmowie

notariusza, lecz stwierdził, że w wypadku wydania w postępowaniu

administracyjnym decyzji o zwrocie przejętej nieruchomości może dojść do

rozliczeń pomiędzy Aleksandrem P. a Skarbem Państwa. Okoliczność ta

uniemożliwia przeniesienie przez Aleksandra P. w drodze darowizny na rzecz

osoby trzeciej uprawnienia do żądania zwrotu przejętej nieruchomości. Sąd

Okręgowy, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1996 r.,

III CZP 29/96 (OSNC 1996, nr 7-8, poz. 102), uznał, że stwierdzone w niej

zastrzeżenia co do możliwości przeniesienia uprawnień do żądania zwrotu

wywłaszczonej nieruchomości na osobę trzecią w drodze przelewu są „na zasadzie

analogii” aktualne także w przypadku przenoszenia tych uprawnień w drodze

umowy darowizny.

W kasacji, która oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego

przez niewłaściwe zastosowanie art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o

notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369) oraz art. 519 § 2 pkt 2 k.c.

przez jego zastosowanie w drodze analogii do stanu faktycznego rozpoznawanej

sprawy, wnioskodawcy wnosili o zmianę zaskarżonego postanowienia i nakazanie

notariuszowi sporządzenie wnioskowanego aktu notarialnego, ewentualnie o

uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma unormowanie przyjęte w art.

216 u.g.n., który nie obejmuje swą dyspozycją zwrotu nieruchomości przejętych na

podstawie dekretu PKWN. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 października

2001 r., SK 22/01 (OTK 2001, nr 7, poz. 216) orzekł, że przepis ten w zakresie,

w jakim wyklucza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III ustawy

do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1

lit. e dekretu PKWN, jest zgodny z art. 32 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 2

Konstytucji, co oznacza, że przepis ten nie narusza zasady równości, prawa do

ochrony własności, a w konsekwencji nie narusza zasad demokratycznego państwa

prawnego.

Wobec tego, że w świetle art. 216 u.g.n. Aleksandrowi P. nie przysługuje

uprawnienie do żądania zwrotu nieruchomości, to tym samym nie może takiego

uprawnienia przenieść na rzecz osoby trzeciej (wnioskodawcy Tomasza P.). Już

z tych względów kasacja, w której wnioskodawcy podjęli próbę wykazania

zasadności tezy przeciwnej, podlegała oddaleniu.

Rozpoznanie kasacji, pomimo że pozbawiona jest usprawiedliwionej

podstawy, stwarza sposobność do podjęcia rozważań i dokonania wykładni

przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami w celu udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy na gruncie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami

uprawnienie żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości może być przeniesione

w drodze czynności prawnej na rzecz osoby trzeciej.

Przed udzieleniem odpowiedzi należy prześledzić rozumowanie zastosowane

przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia 18 kwietnia 1996 r.

Uchwała ta, mimo że dotyczy przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r.

Nr 30, poz. 127 ze zm.), wyjaśnia charakter – aktualnego także na gruncie

przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami – stosunku prawnego, w jakim

pozostają poprzedni właściciel nieruchomości oraz Skarb Państwa (właściwa

jednostka samorządu terytorialnego) oraz wypływającego z tego stosunku

prawnego uprawnienia właściciela do żądania zwrotu nieruchomości. Sąd

Najwyższy, określając charakter tego uprawnienia, stwierdził, że nie jest ono

wierzytelnością w ścisłym tego słowa znaczeniu, nie jest uprawnieniem

jednostronnym, lecz prawem powiązanym ściśle z zobowiązaniem. Uprawniony do

żądania zwrotu występuje nie tylko w charakterze osoby, którą można traktować

jako wierzyciela, lecz również jako dłużnik Skarbu Państwa zobowiązany do

rozliczenia się z pobranego odszkodowania, w tym także do rozliczenia się z

otrzymanej nieruchomości zamiennej, jeżeli nadanie takiej nieruchomości miało

miejsce. W konkluzji tych rozważań, które Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą sprawę podziela, zawarte jest stwierdzenie, że właściwość

zobowiązania obu stron, zarówno postępowania wywłaszczeniowego, jak i

postępowania dotyczącego zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, przesądza

o niedopuszczalności dokonania przelewu uprawnień przysługujących jednej stronie

bez zgody drugiej strony.

W tym miejscu podkreślić należy, że właściwość zobowiązania stron

postępowania wywłaszczeniowego oraz postępowania dotyczącego zwrotu

nieruchomości wywłaszczonej nie zmieniła się po wejściu w życie ustawy

o gospodarce nieruchomościami. W świetle przepisów rozdziału 6 działu III tej

ustawy (art. 136 ust. 3 i art. 140), zatytułowanego "Zwrot wywłaszczonych

nieruchomości”, charakter uprawnienia do żądania zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości jest tożsamy z charakterem uprawnienia, przysługującego na

podstawie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Zmienił

się jednak krąg podmiotów uprawnionych do żądania zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości. O ile bowiem osobami uprawnionymi, na podstawie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, byli „poprzedni właściciel

lub jego następca prawny” (art. 69 ust. 1), o tyle w ustawie o gospodarce

nieruchomościami krąg tych osób zwężony został do „poprzedniego właściciela lub

jego spadkobiercy”. Zmiana ta ma znaczenie dla oceny możliwości przenoszenia

omawianego uprawnienia na rzecz osoby trzeciej.

Za „następcę prawnego poprzedniego właściciela” należało – zgodnie

z ogólnymi regułami prawa cywilnego – uważać nie tylko osobę, która weszła

w prawa i obowiązki poprzednika w drodze tzw. sukcesji uniwersalnej, czyli pod

tytułem ogólnym (np. dziedziczenie), ale także osobę, która nabyła uprawnienie do

żądania zwrotu nieruchomości w drodze umowy. Oznacza to, że na gruncie

przepisów ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

uprawnienie do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości mogło być skutecznie

przeniesione na rzecz osoby trzeciej, tyle że – jak wywiedziono w uzasadnieniu

powołanej uchwały Sądu Najwyższego – za zgodą Skarbu Państwa (właściwej

jednostki samorządu terytorialnego).

Możliwości takiej nie dają przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Skoro bowiem art. 136 ust. 3 tej ustawy, wśród osób uprawnionych do zwrotu

wywłaszczonej nieruchomości, nie wymienia „następcy prawnego poprzedniego

właściciela”, ograniczając krąg podmiotów uprawnionych do „poprzedniego

właściciela lub jego spadkobiercy”, to nie może budzić wątpliwości, że – wynikające

z art. 136 ust. 3 u.g.n. – uprawnienie do żądania zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości lub jej części, nie może być przeniesione na osobę trzecią w drodze

czynności prawnej.

Z przytoczonych względów kasację należało oddalić (art. 39312 k.p.c.).