III CKN 518/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 15 listopada 2001 r., III CKN 518/00

Zgodnie z art. 50 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm.) w zastaw rejestrowy może

być przekształcony tylko zastaw ustanowiony na podstawie umowy

określonej w art. 308 k.c., mający na celu zabezpieczenie wierzytelności

kredytowej banku-zastawnika.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Współpracy Regionalnej S.A. w K.

obecnie D. BANK 24 S.A. w K. przy uczestnictwie Spółdzielni Inwalidów im. K.P. w

K. i „P.” S.A. w Ł. o wpis do rejestru zastawów, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 15 listopada 2001 r. na rozprawie kasacji wnioskodawcy od postanowienia

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Gospodarczego w Krakowie z dnia 4 listopada 1998 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 11 maja 1998 r. Sąd Rejonowy dokonał wpisu

ustanowionego na podstawie umowy z dnia 9 sierpnia 1995 r. zastawu

rejestrowego obejmującego samochód ciężarowy marki Volvo. Zastaw ten

ustanowiono na rzecz wnioskodawcy – Banku Współpracy Regionalnej S.A.,

Oddziału I w K. Zabezpieczał on wierzytelność Banku przysługującą mu wobec

uczestnika „P.” S.A. w Ł., uzyskaną w wyniku przelewu tej wierzytelności na Bank

przez uczestnika – Spółdzielnię Inwalidów im. K.P. w K. Wierzytelność ta powstała

w ramach łączącej uczestników postępowania rejestrowego umowy leasingu z dnia

7 sierpnia 1995 r., w której leasingodawcą była Spółdzielnia Inwalidów w K.

Postanowienie o wpisie do rejestru zaskarżyła apelacją Spółdzielnia

Inwalidów, podnosząc nieważność umowy bankowego zastawu rejestrowego z dnia

11 maja 1995 r., ustanowionego na podstawie art. 308 k.c. (w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1998 r.). Według skarżącej, taki zastaw

mógł zabezpieczać jedynie udzielony przez bank kredyt.

Sąd Wojewódzki – Sąd Gospodarczy zmienił zaskarżone postanowienie w ten

sposób, że oddalił wniosek o wpis, podzielając zasadniczy zarzut apelacji, iż

umowa zastawu z dnia 9 sierpnia 1995 r. była nieważna, ponieważ zastaw

ustanowiony na podstawie art. 308 k.c. mógł odnosić się wyłącznie do

zabezpieczenia kredytu, nie mógł natomiast zabezpieczać przelanej wierzytelności

wynikającej z umowy leasingu. Nieważna umowa zastawu nie mogła stanowić

podstawy do dokonania wpisu do rejestru zastawów. Sąd Wojewódzki nie podzielił

również stanowiska Sądu pierwszej instancji o zaistniałej w danej sprawie konwersji

nieważnej umowy zastawu bankowego w ważną umowę zastawniczą.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego

w wyniku błędnej wykładni art. 308 k.c. (w brzmieniu obowiązującym w 1995 r.) oraz

błędnej wykładni art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm. – dalej "u.z.rej.").

Skarżący sformułował wniosek o uchylenie lub zmianę zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W kasacji zarzucono błędną wykładnię przepisu art. 308 k.c. (w brzmieniu

obowiązującym w 1995 r., tj. w okresie zawierania umowy zastawu rejestrowego z

dnia 9 sierpnia 1995 r.). Skarżący podnosił, że Bank nabywający wierzytelność

leasingową i dokonujący za tę wierzytelność zapłaty w pełnej wysokości, działał w

identyczny sposób jak przy udzielaniu kredytu.

Przepis art. 308 k.c. został zmieniony przez art. 46 u.z.rej. Do chwili tej zmiany

zawarte było w nim postanowienie, że bankowy zastaw rejestrowy można

ustanowić „w celu zabezpieczenia udzielonych przez bank kredytów”. Od czasu

wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

(Dz.U. Nr 55, poz. 321) bankowy zastaw rejestrowy służył do zabezpieczenia

kredytów udzielonych przez każdy bank, a nie tylko przez bank państwowy (art. 1

pkt 46).

Nietrafne są wywody skarżącego w odniesieniu do pojęcia „kredytu” użytego w

przepisie art. 308 k.c. (w brzmieniu sprzed nowelizacji). Nie istnieją

usprawiedliwione podstawy do twierdzenia, że w przepisie art. 308 k.c. posłużono

się pojęciem kredytu w znaczeniu ekonomicznym, a więc na tyle szerokim, iż

można nim było objąć dużą grupę transakcji z udziałem banku wyszczególnionych

w uzasadnieniu kasacji. Trudno zakładać, że przepisy kodeksu cywilnego,

regulujące przedmiot zabezpieczenia prawem zastawu, posługiwały się kategoriami

natury ekonomicznej, a nie jurydycznej. W przepisie art. 306 i nast. k.c. wyraźnie

stwierdza się, że zastaw na rzeczach ruchomych można ustanowić „w celu

zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności”. W związku z tym należy przyjąć, że

przepis art. 308 § 1 k.c. (w brzmieniu sprzed nowelizacji) posługiwał się pojęciem

kredytu w znaczeniu ścisłym (jurydycznym). Oznacza to, że bankowy zastaw

rejestrowy – jako szczególna postać zastawu – mógł służyć zabezpieczeniu jedynie

wierzytelności wynikających z bankowych umów kredytowych. Nie ma przy tym

znaczenia to, że prawna regulacja umowy kredytowej pojawiła się dopiero w art. 27

ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr

72, poz. 359 ze zm.). Umowa kredytowa obecna była w praktyce bankowej już

znacznie wcześniej, zanim doszło do jej regulacji prawnej (i określenia jej

elementów przedmiotowo istotnych) w prawie bankowym z 1989 r. i 1997 r. Nie ma

także znaczenia sam sposób dojścia do skutku bankowego stosunku kredytowego

(umowa kredytowa, różne postaci tzw. kredytu płatniczego lub zawarte w umowie

rachunku bankowego, porozumienie dopuszczające możliwość przekroczenia salda

rachunku przez posiadacza rachunku – kredytobiorcę).

Zgodnie z przepisem art. 50 ust. 1 u.z.rej., zastaw ustanowiony na podstawie

art. 308 k.c. wygasa z upływem sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie tej

ustawy. Na wniosek zastawnika zastaw taki podlega wpisowi do rejestru zastawów

prowadzonego na podstawie omawianej ustawy i przekształca się w zastaw

rejestrowy (art. 50 ust. 2). W związku z tym, że umowa zastawu rejestrowego z dnia

9 sierpnia 1995 r. nie została zawarta zgodnie z art. 308 § 1 k.c. (verba legis: „na

mocy przepisu art. 308 k.c.”), nie mogła stanowić właściwej podstawy wniosku o

wpisanie zastawu do rejestru zastawów zgodnie z przepisem art. 50 ust. 2 u.z.rej.

Tylko zastaw ustanowiony na podstawie umowy określonej w art. 308 k.c. (a więc

zastaw mający na celu zabezpieczenie wierzytelności kredytowej banku –

zastawnika) mógłby zostać przekształcony w zastaw rejestrowy przy zachowaniu

wymogów prawnych przewidzianych w art. 50 u.z.rej. Dlatego Sąd drugiej instancji

trafnie zmienił postanowienie Sądu Rejonowego o wpisie z dnia 11 maja 1998 r. i

oddalił wniosek Banku.

Nie można uznać za uzasadniony zarzut naruszenia przepisu art. 41 ust. 2

u.z.rej. w ujęciu prezentowanym w kasacji. Skarżący podnosił błędną wykładnię

tego przepisu przez Sąd drugiej instancji i jednocześnie stwierdzał, że Sąd ten w

uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia „nie ustosunkował się w ogóle do

kwestii przejęcia przedmiotu zastawu na własność zastawnika, z czego należy

wnioskować, że nie było ono przedmiotem rozpoznania”. Należy podkreślić, że

przepis art. 41 ust. 2 u.z.rej. potraktowany został przez skarżącego jako przepis

materialnoprawny i ujęty w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, tymczasem jest

to przepis formalnoprawny, dotyczący sprawy o wpis do rejestru zastawów. Przepis

ten w ogóle nie był podstawą rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, nie sposób

zatem twierdzić, że został on naruszony przez „błędną wykładnię”. Co więcej, fakt

naruszenia omawianego przepisu skarżący starał się uzasadnić przez przytoczenie

okoliczności faktycznych nie mieszczących się w ramach faktycznej podstawy

rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c. w

brzmieniu sprzed dnia 1 lipca 2000 r. orzekł, jak w sentencji.