III CKN 462/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 listopada 2001 r., III CKN 462/01

Zawarte w kasacji stwierdzenia, że nie jest ona bezzasadna, że zaskarżone

orzeczenie oczywiście narusza prawo lub że zachodzi nieważność

postępowania, mogą być kwalifikowane jako element uzasadnienia podstaw

kasacyjnych, nie stanowią natomiast przedstawienia okoliczności

uzasadniających przyjęcie kasacji do rozpoznania (art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimiery K. przeciwko Jackowi W. o

uzgodnienie treści księgi wieczystej, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 27 listopada 2001 r., na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Lublinie z dnia 25 lipca 2001 r.

odrzucił kasację.

Uzasadnienie

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżony kasacją powódki został wydany w dniu 25

lipca 2001 r., w związku z czym do postępowania kasacyjnego, a także do złożenia

i rozpoznania kasacji, mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania

cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze

zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz. 554; por. art. 5 ust. 2 i art. 6

tej ustawy).

Zgodnie z art. 3933 § 1 k.p.c. w nowym brzmieniu, kasacja – obok oznaczenia

zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem zakresu zaskarżenia, przytoczenia

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia oraz wniosku o uchylenie lub zmianę

orzeczenia z oznaczeniem zakresu uchylenia lub zmiany – powinna zawierać, jako

jeden z elementów konstrukcyjnych, także przedstawienie okoliczności

uzasadniające jej rozpoznanie. Wymaganie to jest związane z faktem, że kasacja –

zwłaszcza po zmianach dokonanych przytoczoną wyżej ustawą – stanowi środek

odwoławczy spełniający przede wszystkim funkcje publiczne, a jej podstawowym

celem jest zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład w rozwój prawa

i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r.,

II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Publicznoprawny charakter kasacji

odpowiada ustrojowym, konstytucyjnym kompetencjom Sądu Najwyższego,

będącego naczelnym organem sądowym, sprawującym nadzór nad działalnością

sądów powszechnych w zakresie orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji oraz art. 1

i 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz.U.

z 1994 r. Nr 13, poz. 48 ze zm.).

W postanowieniu z dnia 9 listopada 2000 r., II CKN 1385/00 (OSNC 2001, nr 3,

poz. 51) oraz w licznych późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

brak polegający na nieprzedstawieniu tych okoliczności powoduje odrzucenie

kasacji bez wzywania o jego usunięcie. Z kolei, w postanowieniu z dnia 12 grudnia

2000 r., V CKN 1780/00 (OSNC 2001, nr 3, poz. 52) uściślił to stanowisko przez

stwierdzenie, że spełnienie obowiązku wynikającego z art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. nie

może polegać na odwołaniu się przez skarżącego do uzasadnienia podstaw

kasacyjnych, bez przedstawienia okoliczności wskazanych w wymienionym

przepisie, a w postanowieniu z dnia 22 marca 2001 r., V CZ 131/00 (OSNC 2001,

nr 10, poz. 156) zaznaczył dobitnie, że jeżeli skarżący nie wskazał w kasacji

okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie, to obowiązek ich przedstawienia nie

jest spełniony, choćby dały się wywieść z uzasadnienia kasacji (por. także

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2001 r., V CZ 127/00 oraz z dnia

10 maja 2001 r., II CZ 35/01, nie publ.).

W judykaturze Sądu Najwyższego nie została natomiast jednoznacznie

wyjaśniona kwestia, jaki jest zakres wymagania określonego w art. 3933 § 1 pkt 3

k.p.c. Prezentowane są dwa stanowiska; z części orzeczeń wynika, że

przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie kasacji może polegać na

wskazaniu przesłanek opisanych w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 oraz § 2 k.p.c. (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2001 r., V CKN 1869/00.

“Palestra” 2001, nr 3-4, s. 211), a z innych, że chodzi w tym wypadku wyłącznie

o przesłanki przewidziane w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. (por. np. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2001 r., IV CZ 26/01 albo z dnia 13 listopada

2001 r., III CKN 235/01, nie publ.). Zważywszy, że Sąd Najwyższy w zasadzie

jednolicie wyłącza w omawianym zakresie przesłankę wymienioną w art. 393 § 1

pkt 3 – gdyż niepodobna wykazywać, że kasacja nie jest oczywiście bezzasadna –

wątpliwości i rozbieżności dotyczą jedynie przesłanek, o jakich mowa w art. 393 § 2

k.p.c.

Przed przystąpieniem do analizy wymagania określonego w art. 3933 § 1 pkt 3

k.p.c., należy zaznaczyć, że z przepisów normujących dopuszczalność

i rozpoznawanie kasacji wynika, iż każda kasacja – dopuszczalna w myśl art. 392 §

1 w związku z art. 3921 k.p.c. (por. art. 5191 k.p.c.) oraz skutecznie wniesiona –

podlega rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy. To jest zasada, która została

ograniczona przepisem art. 393 § 1 k.p.c., zgodnie z którym Sąd Najwyższy, w

drodze tzw. przedsądu, może odmówić przyjęcia kasacji do rozpoznania, jeżeli

sprawie nie występuje istotne zagadnienie prawne, nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, a także gdy kasacja jest oczywiście

bezzasadna.

Jednocześnie jednak ustawodawca zastrzegł, że interes publiczny, wypełniający

kasację jako środek odwoławczy o specjalnym znaczeniu, musi ustąpić w sytuacji,

gdy zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo albo gdy zachodzi

nieważność postępowania. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 393 § 2 k.p.c.,

“przedsąd” nie może być dokonany, albowiem stosowanie art. 393 § 1 k.p.c. zostało

wyłączone (verba legis: “Przepisu § 1 nie stosuje się, jeżeli ...”). Należy podkreślić,

że wobec wyłączenia stosowania § 1, w wypadku rażącego naruszenia prawa albo

nieważności postępowania Sąd Najwyższy w ogóle nie dokonuje “przedsądu”, a

kasacja podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych. Trzeba także zaznaczyć, co

jest oczywiste w świetle art. 39311 § 1 k.p.c., że rażące naruszenie prawa musi

zachodzić w granicach podniesionych w kasacji podstaw, natomiast nieważność

postępowania – w granicach zaskarżenia.

Przechodząc do oceny wymagania przewidzianego w art. 393 3 § 1 pkt 3 k.p.c.,

należy przede wszystkim podkreślić, że ustawodawca wyraźnie nałożył na

wnoszącego kasację obowiązek przedstawienia okoliczności uzasadniających

przyjęcie jej do rozpoznania (art. 393 § 1 pkt 1 i 2), a nie tych okoliczności, które

bądź to wyłączają w ogóle stosowanie “przedsądu” (art. 393 § 2), bądź też

uniemożliwiają odmowę przyjęcia kasacji do rozpoznania (art. 393 § 1 pkt 3). To

stwierdzenie wynika nie tylko z formy gramatycznej, jaką ustawodawca się posłużył

(“przedstawienie okoliczności uzasadniających jej [kasacji] rozpoznanie”), ale także

z istoty wstępnego badania kasacji (przedsądu), które polega na selekcjonowaniu

tych kasacji, których rozpoznanie przysłuży się rozwojowi wykładni lub ujednoliceniu

rozbieżności występujących w orzecznictwie sądów. Jedynie więc w tym zakresie –

w ramach obowiązku określonego w art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c. – wnoszący kasację

może przedstawiać okoliczności uzasadniające przyjęcie kasacji do rozpoznania.

Pozostałe przesłanki przewidziane w art. 393 (oczywista bezzasadność kasacji,

oczywiste naruszenie prawa lub nieważność postępowania) nie są – o czym już

była mowa – okolicznościami, które mogą uzasadnić przyjęcie kasacji do

rozpoznania, lecz przesłankami, które wyłączają “przedsąd” (§ 2) lub uzasadniają

odmowę przyjęcia kasacji do rozpoznania po dokonaniu “przedsądu” (§ 1 pkt 3).

Poza tym, co oczywiste, wszystkie te przesłanki stanowią jedynie dopełnienie

podstaw kasacyjnych określonych w art. 3931 k.p.c., gdyż nieważność

postępowania jest kwalifikowanym naruszeniem przepisów postępowania,

natomiast oczywiste naruszenie prawa może się przejawiać zarówno naruszeniem

prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, jak też

naruszeniem przepisów postępowania, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Należy więc wyprowadzić wniosek, że wskazywanie omawianych przesłanek może

być dokonywane, jeżeli skarżący uzna to za celowe, tylko w ramach uzasadnienia

podstaw kasacyjnych, celem ich wzmocnienia, a tym samym zapobieżenia

„przedsądowi” oraz zwiększenia szansy na uwzględnienie kasacji. W świetle celów,

jakie spełniają środki odwoławcze, przy uwzględnieniu istoty kontradyktoryjności

oraz natury procesu cywilnego, jest zresztą całkiem zrozumiałe, że wnoszący

kasację, przytaczając podstawy i ich uzasadnienie, starają się wykazać, iż kasacja

nie jest oczywiście bezzasadna, względnie, że oczywiste jest, przynajmniej w ich

ocenie, wytykane naruszenie prawa. Praktyka potwierdza takie zachowania,

również przy wnoszeniu innych środków odwoławczych lub środków zaskarżenia,

toteż kwalifikowanie przesłanek określonych w art. 393 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c. jako

elementu konstrukcyjnego kasacji, o jakim mowa w art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c., nie

znajduje jakichkolwiek racji.

Należy także zwrócić uwagę, że unormowania zawarte w art. 393 § 1 pkt 3 i § 2

k.p.c., odwołując się do zasadności (bezzasadności) kasacji, są wyraźnie kierowane

do Sądu Najwyższego, bo tylko Sąd Najwyższy – a nie strona – władny jest ocenić,

czy kasacja jest bezzasadna oraz czy doszło do naruszenia prawa. Chodzi przy tym

o zasadność (bezzasadność) “oczywistą”, stwierdzalną przez Sąd Najwyższy prima

facie, niewątpliwą, nie wymagającą badania, występującą w ramach podstaw, a nie

obok czy niezależnie od nich (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4,

poz. 53). To samo dotyczy nieważności postępowania, którą Sąd Najwyższy bierze

pod rozwagę z urzędu, a więc niezależnie od tego, czy skarżący powołał się na nią

w kasacji w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3931 pkt 2 k.p.c.

Można zatem stwierdzić, że niemożność odmowy przyjęcia kasacji do rozpoznania

z powodów określonych w § 2, a także w § 1 pkt 3, jest całkowicie niezależna od

argumentów przytaczanych przez wnoszącego kasację.

Za skierowaniem unormowania ujętego w art. 393 § 2 do Sądu Najwyższego,

a nie do strony, przemawia ponadto litera tego przepisu; zważywszy, że odmowa

przyjęcia kasacji do rozpoznania przewidziana w § 1 należy do Sądu Najwyższego,

to zawarty w § 2 imperatywny zwrot “przepisu § 1 nie stosuje się, jeżeli ...” oznacza

zakaz skierowany bezpośrednio do Sądu Najwyższego. Identyczny zakaz zawarty

został w art. 3934 § 2 zdanie trzecie k.p.c. i nie może być wątpliwości, że jest to

dyrektywa odnoszona przez ustawodawcę do Sądu Najwyższego, który – w

wypadku kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich – nie może

odmówić przyjęcia jej do rozpoznania. Podobne zakazy lub nakazy, kierowane do

sądu, występują w kodeksie postępowania cywilnego wielokrotnie (tylko

przykładowo: art. 120 § 2, art. 136 § 3, art. 321 § 2, art. 335 § 1 zdanie drugie, art.

431 lub 449 § 2), przy czym niekiedy adresowane są także wyłącznie do stron lub

innych uczestników procesu i wtedy jasno wynika to z treści przepisu (np. art. 3932

§ 2, art. 465 § 1 zdanie drugie, art. 511 § 2 lub art. 62611 § 4).

Poza tym nie wolno zapominać, że kształtując formę kasacji oraz stylizując

przepis art. 3933 § 1 k.p.c., ustawodawca wyraźnie oddzielił podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie (pkt 2) od przedstawienia okoliczności uzasadniających

rozpoznanie kasacji (pkt 3), w związku z czym utożsamianie tych odrębnych

elementów konstrukcyjnych w ramach wykładni sądowej i w praktyce jest

niedopuszczalne. Z tych samych założeń wychodził Sąd Najwyższy, trafnie

stwierdzając w przytoczonych na wstępie orzeczeniach, że spełnienie obowiązku

wynikającego z art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c. nie może polegać na odwołaniu się przez

skarżącego do uzasadnienia podstaw kasacyjnych.

Na koniec trzeba powrócić do istoty kasacji i jej publicznych funkcji; Sąd

Najwyższy może je w pełni, przy aktywnym udziale stron procesu, realizować tylko

wówczas, gdy strona wnosząca kasację wskaże okoliczności – wykraczające poza

toczący się między stronami spór prywatnoprawny – wymagające zaangażowania

Sądu Najwyższego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2001 r.,

III CZ 36/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 22, oraz zalecenie Rady Europy nr R [95]5

Komitetu Ministrów przyjęte w dniu 7 lutego 1995 r. na 528 posiedzeniu zastępców

ministrów). Okoliczności te zostały określone w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., więc

uznanie, że należą do nich także te, które – w innym celu – zostały ujęte przez

ustawodawcę w art. 393 § 1 pkt 3 i § 2, może doprowadzić do wypaczenia funkcji

kasacji. Nietrudno przewidzieć, a kasacja wniesiona w niniejszej sprawie jest tego

przykładem, że skarżący, zamiast odwoływać się do argumentów

publicznoprawnych, stanowiących konieczny konstrukcyjny element kasacji i

uzasadniających przyjęcie jej do rozpoznania, będą rutynowo powoływać się, nie

zważając na trafność prezentowanych twierdzeń, wyłącznie na oczywistość

naruszenia prawa lub nieważność postępowania i omijać tym samym wymaganie

formy, przewidziane w art. 3931 § 1 k.p.c.

Tak więc zawarte w kasacji stwierdzenia, że nie jest ona bezzasadna, że

zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo lub że zachodzi nieważność

postępowania, mogą być kwalifikowane jako element uzasadnienia podstaw

kasacyjnych, nie stanową natomiast przedstawienia okoliczności uzasadniających

przyjęcie kasacji do rozpoznania (art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Z tych względów kasację powódki, w której nie przedstawiono okoliczności

przewidzianych w art. 393 § 1 pkt 1 lub 2 k.p.c., lecz ograniczono się jedynie do

próby wykazania, że zaskarżony wyrok oczywiście narusza prawo, należało – jako

niedopuszczalną – odrzucić (art. 3937 § 2 k.p.c.).