III CKN 449/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 449/00

Jeżeli sąd drugiej instancji uwzględnia powstałą w toku postępowania

apelacyjnego – ze względu na upływ czasu – zmianę wartości składników

majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego, dokonuje

ponownego ustalenia – na dzień zamknięcia rozprawy przed sądem drugiej

instancji – wartości wszystkich składników majątku wspólnego.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SA Anna Owczarek

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Lidii S. przy uczestnictwie Marka S. o

podział majątku dorobkowego, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu

27 lutego 2002 r. kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Wojewódzkiego

w Kielcach z dnia 18 listopada 1998 r.

uchylił zaskarżone postanowienie w części uwzględniającej apelację

uczestnika oraz w części rozstrzygającej o kosztach i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu w Kielcach do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 października 1997 r. Sąd Rejonowy w Kielcach

dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków Lidii i Marka S. w ten

sposób, że wnioskodawczyni przyznał spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu

mieszkalnego położonego w K. przy ul. W. nr 7/32, a uczestnikowi prawo

wieczystego użytkowania nieruchomości położonej w K., składającej się z działki o

powierzchni 19 m2, zabudowanej garażem, a ponadto rozdzielił między

uczestnikami ruchomości (przedmioty urządzenia domowego) i – ustaliwszy

wartość przedmiotu podziału na kwotę 44 309,37 zł – zasądził od wnioskodawczyni

na rzecz uczestnika dopłatę w kwocie 10 324,49 zł.

Apelację uczestnika od tego orzeczenia Sąd Wojewódzki w Kielcach –

postanowieniem z dnia 18 listopada 1998 r. – uwzględnił w części, w ten sposób, że

„podwyższył” wartość przedmiotu podziału do kwoty 52 027,65 zł, i w związku z tym

zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika nie kwotę 10 324,49 zł, lecz

kwotę 18 042,80 zł. Sąd Wojewódzki uwzględnił upływ czasu trwania postępowania

międzyinstancyjnego, w związku z czym ustalił, że w dniu orzekania w drugiej

instancji wartość spółdzielczego prawa do lokalu jest wyższa niż ustalił to Sąd

pierwszej instancji, a mianowicie wynosi kwotę 35 345,55 zł. W konsekwencji

podwyższył spłatę należną uczestnikowi o różnicę między wartością prawa do

lokalu w dniu orzekania przez Sąd Rejonowy a wartością tego prawa w dniu

rozpoznawania apelacji.

W kasacji opartej na pierwszej podstawie wnioskodawczyni zarzuciła

naruszenia art. 212 § 1 k.c. i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i

oddalenie apelacji uczestnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeszcze w czasie obowiązywania systemu rewizyjnego przyjęto w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, że sąd drugiej instancji obowiązany jest

uwzględnić powstałą w toku postępowania odwoławczego znaczną zmianę wartości

składników majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1982 r., III CZP 51/82, OSPiKA 1983, nr 12,

poz. 256, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22

września 1983 r., III CZP 23/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 44). W systemie

apelacyjnym pogląd ten nie tylko zachował aktualność, ale – zważywszy na

rozpoznawcze (merytoryczne) powinności sądu odwoławczego – nabrał nowego,

dyrektywnego znaczenia. Z tego względu decyzja Sądu Wojewódzkiego,

zmierzająca do ustalenia wartości przedmiotu sprawy na dzień zamknięcia

rozprawy przed sądem drugiej instancji nie może być kwestionowana, gdyż

odpowiednie stosowanie w postępowaniu apelacyjnym przepisu art. 316 § 1 k.p.c.

oznacza, że sąd drugiej instancji obowiązany jest – przy uwzględnieniu unormowań

zawartych w art. 381 i 382 k.p.c. – brać pod uwagę zmiany w stanie faktycznym

i prawnym sprawy, wpływające na treść orzeczenia (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 259/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 82

i z dnia 29 lipca 1998 r., II CKN 748/97, “Biuletyn SN” 1999, nr 1, s. 9).

Dokonując korekty w zakresie ustalenia wartości przedmiotu sprawy (majątku

wspólnego), Sąd drugiej instancji popełnił jednak błędy, które – trafnie wytknięte

w ramach podniesionej podstawy kasacyjnej – powodują konieczność ponownego

rozpoznania sprawy. Rzecz w tym, że ustalając wartość majątku wspólnego na

dzień orzekania co do apelacji, Sąd Wojewódzki dokonał “przeszacowania” tylko

wartości spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, pozostawiając na uboczu

pozostałe składniki majątkowe. W efekcie doszło do zastosowania różnych

kryteriów czasowych określenia wartości przedmiotu sprawy w odniesieniu do

różnych składników majątku wspólnego, co doprowadziło do zniekształcenia

wysokości dopłat w stosunku do udziałów w majątku wspólnym, a tym samym do

obrazy art. 212 § 1 k.c., który przewiduje wyrównanie wartość udziałów, a nie ich

zróżnicowanie. Można zatem postawić tezę, że jeżeli sąd drugiej instancji

uwzględnia powstałą w toku postępowania apelacyjnego – ze względu na upływ

czasu – zmianę wartości składników majątkowych wchodzących w skład majątku

wspólnego, obowiązany jest dokonać ponownego ustalenia na dzień zamknięcia

rozprawy przed sądem drugiej instancji wartości wszystkich, a nie tylko wybranych

składników majątku wspólnego.

Ponadto, jak trafnie zauważyła skarżąca, Sąd Wojewódzki, podwyższając

spłatę na rzecz uczestnika, nie uwzględnił faktu, że wysokość należnej mu spłaty,

odnoszona do całej zwyżki wartości spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu,

mogła obejmować co najwyżej połowę tej zwyżki; to oczywiste, gdyż prawo do

lokalu stanowi majątek wspólny o równych udziałach.

Z tych względów Sąd Najwyższy, uznając kasację za usprawiedliwioną,

orzekł, jak w sentencji (art. 39313 § 1 w związku z art. 108 § 2, art. 39319 i 391 § 1

k.p.c.).