III CKN 43/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 43/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 kwietnia 1997 r

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - T. Żyznowski

Sędziowie:

SN - M. Kocon

SN - L. Walentynowicz (spraw)

Protokolant: M. Prusaczyk

po rozpoznaniu w dniu 30 kwietnia 1997 r.

na rozprawie sprawy z powództwa J. S. oraz S. i K. małż. K.

przeciwko K. i H. małż. R. oraz M. i D. K.

o wydanie nieruchomości i wynagrodzenie

na skutek kasacji pozwanej H. R.

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S.

z dnia 10 września 1996 r., sygn. akt I Cr […]

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 marca 1996 r. Sąd Rejonowy w Ł. rozgraniczył

nieruchomości położone w Ł.: działkę nr [...]6/4 stanowiącą współwłasność

H. R. i E. N. oraz działkę nr [...]7/4 stanowiącą współwłasność J. S., K. K.

i S. K. ustalając przebieg granicy według punktów oznaczonych na mapie

przez biegłego geodetę, nakazał pozwanym H. i K. R. oraz D. i M. K. wydanie

powodom J. S. oraz K. i S. K. działki nr [...]5/4 o powierzchni 0,04 ha

oraz części działki nr [...]7/4 położonej na wschód od granicy ustalonej

przez biegłego, zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powodów kwotę

564,18 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 25 października 1993 r., oddalił

powództwo w części pozostałej oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił, że powodowie są bezspornie właścicielami działek

nr [...]5/4 i nr [...]7/4 jako spadkobiercy po L. S. i S. D., a pozwani zajmują

wbrew woli właścicieli pierwszą z wymienionych działek oraz część

przygraniczną drugiej działki. Z braku uprawnień pozwanych do władania

obcymi nieruchomościami Sąd uwzględnił powództwo windykacyjne dokonując

jednocześnie rozgraniczenia sąsiadujących działek nr [...]6/4 i nr [...]7/4.

Zasądził też na rzecz powodów wynagrodzenie za korzystanie przez pozwanych

z zajętych w złej wierze nieruchomości za okres dziesięcioletni.

Wyrokiem z dnia 10 września 1996 r. Sąd Wojewódzki w S. oddalił

rewizję pozwanych, którzy podnosili zarzut niewyjaśnienia wszystkich istotnych

okoliczności sprawy.

Sąd II instancji powołał się na nie budzące wątpliwości ustalenia Sądu

Rejonowego co do prawnego charakteru nieruchomości oraz zwrócił uwagę na

brak przesłanek zasiedzenia po stronie posiadaczy nie legitymujących się

przymiotem dobrej wiary, w sytuacji gdy pozwani objęli grunt w posiadanie po

4 listopada 1971 r., a powództwo windykacyjne przeciwko nim zostało

wniesione w dniu 24 kwietnia 1989 r. Sąd Wojewódzki zaaprobował również

pogląd, że z zajętych nieruchomości korzystali wszyscy pozwani mieszkający

razem we wspólnocie rodzinnej, co uzasadniało zasądzenie od nich

wynagrodzenia w kwocie 564,18 zł, ustalonej przez biegłego.

Kasację od tego wyroku wywiodła pozwana H.R. domagając się

uchylenia w całości obu wyroków i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Skarżąca powołała się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie

art. 172 kc oraz na sprzeczność ustaleń sądowych z treścią zebranego materiału,

w wyniku czego nie został uwzględniony zarzut zasiedzenia spornych działek

przez pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na podaną wartość zaskarżenia (1600 zł) należy na wstępie

rozstrzygnąć o dopuszczalności kasacji (vide: art. 393 pkt 1 kpc). Gdyby

zaskarżony wyrok rozstrzygał tylko o roszczeniu windykacyjnym i pieniężnym

(o świadczeniach), wówczas kasacja pozwanej H. R. byłaby niedopuszczalna.

Skargą kasacyjną objęty został jednak cały wyrok, a zatem również orzeczenie

o rozgraniczeniu

nieruchomości,

poddane

kontroli

instancyjnej

Sądu

Wojewódzkiego. Pozwani twierdzili bowiem, że nabyli przez zasiedzenie także

zajętą przez nich przygraniczną część działki nr [...]7/4, w wyniku czego granica

między tą działką a działką nr [...]6/4 powinna przebiegać zgodnie z istniejącym

stanem posiadania, a nie według stanu ewidencyjnego odzwierciedlonego w

terenie przy pomocy znaków granicznych.

Zarówno pod rządem dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu

nieruchomości (Dz.U. Nr 53, poz. 298 ze zm.), jak i według przepisów

obowiązującej obecnie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i

kartograficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 163) rozgraniczenie nieruchomości z zasady

należy do postępowania administracyjnego i wówczas droga sądowa jest

wyłączona (art. 2 § 3 kpc). Jeżeli sprawa taka zostaje przekazana z

postępowania administracyjnego do postępowania sądowego, to sąd rozpatruje

ją w trybie nieprocesowym (art. 14 dekretu oraz art. 34 ust. 3 ustawy). Sąd

Rejonowy dokonał rozgraniczenia w procesie, korzystając z możliwości

przewidzianej w art. 36 ustawy z dnia 17 maja 1989 r., w sytuacji gdy decyzja

rozgraniczeniowa

była

niezbędna

do

rozstrzygnięcia

o

roszczeniu

windykacyjnym. Taką możliwość przewidywał też art. 15 dekretu z 13 września

1946 r., mający identyczną treść. Na tle stosowania tego przepisu pojawiły się

kontrowersje przy kwalifikowaniu żądania zamieszczonego w pozwie,

szczególnie wówczas, gdy powód żądał równocześnie wydania lub ustalenia

własności nieruchomości oraz rozgraniczenia. Judykatura, acz

z pewnymi

zastrzeżeniami, opowiadała się za nadaniem żądaniu rozgraniczeniowemu

charakteru niesamodzielnego, pomocniczego, jeżeli do istoty sprawy należał

spór o własność bądź o wydanie nieruchomości (por. orz. SN 1 CR 120/62 OSPiKA 1964. nr 3, poz. 55, orz. SN III CR 136/63 - OSN 1964, z. 10, poz.

203, orz. SN III CRN 315/80 - OSNCP 1981, z. 10, poz. 196 i III CRN 225/85 OSNCP 1986, z. 5, poz. 78).

W rozpoznawanej sprawie orzeczenie windykacyjne poprzedzone zostało

rozgraniczeniem nieruchomości i zachodzi pytanie, czy rozpoznaniem

kasacyjnym objęty jest tylko wyrok rozstrzygający o świadczeniach, czy

również o rozgraniczeniu jako samodzielnej części tego wyroku.

Sąd Najwyższy w orzekającym składzie wyraża pogląd, iż wydane na

podstawie art. 36 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. (Dz.U. Nr 30, poz. 163)

orzeczenie o rozgraniczeniu jest samodzielną częścią wyroku, aczkolwiek

integralnie powiązaną z pozostałą jego częścią, nie stanowi tylko przesłanki

rozstrzygnięcia, lecz ma charakter prejudycjalny. Powołane wcześniej

stanowisko judykatury odnosiło się do wstępnej fazy procesu, gdy należało

zadecydować o dopuszczalności drogi sądowej i podane tam wskazania

pozwalały na określenie istoty sporu oraz dominujących elementów żądania

pozwu. Kryteria te tracą swoją aktualność w postępowaniu odwoławczym, gdy

zostało wydane już orzeczenie o określonej treści. Nie można wtedy przyjąć, że

jedna część orzeczenia pochłania inną jego część.

Wydane w postępowaniu nieprocesowym postanowienie o rozgraniczeniu

nieruchomości, po przekazaniu spraw rozgraniczeniowych z postanowienia

administracyjnego na drogę sądową (art. 34 ust. 3 prawa geodezyjnego i

kartograficznego), objęte są skargą kasacyjną (art. 5191 kpc). Taki sam charakter

ma orzeczenie rozgraniczeniowe zamieszczone w wyroku na podstawie art. 36

tej ustawy, gdy z mocy przepisu szczególnego, ze względów celowościowych,

dochodzi w procesie do połączenia odmiennych trybów postępowania

(administracyjnego i sądowego) i podlega ono zaskarżeniu (art. 392 i art. 393

kpc).Należy w konsekwencji przyjąć, że kasacja przysługuje od wyroku

windykacyjnego, niezależnie od wartości zaskarżenia, jeżeli w wyroku tym sąd

przeprowadził rozgraniczenie na podstawie art. 36 ustawy z dnia 17 maja 1989

r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. Nr 30, poz. 163), chyba że

orzeczenie o rozgraniczeniu nie zostało zaskarżone.

Kasacja pozwanej H. R. jest więc dopuszczalna, ale nie można podzielić

zamieszczonych w niej wywodów. W postępowaniu sądowym udokumentowane

zostało na podstawie wcześniejszych orzeczeń sądowych prawo własności

powodów w odniesieniu do działek nr [...]5/4 i nr [...]7/4. Pierwszą z tych

nieruchomości nabyła w drodze zasiedzenia z dniem 1 stycznia 1970 r. M. D.,

poprzedniczka

prawna

powodów,

na

podstawie

postanowienia

Sądu

Rejonowego w Ł. z dnia 7 października 1992 r. (sygn. akt Ns […]). Drugą z

działek nabyła przez zasiedzenie inna poprzedniczka prawna powodów – A. P.

w sprawie Ns […]. Powodowie nabyli własność działek nr [...]5/4 i nr [...]7/4 w

drodze spadkobrania.

Pozwani przedstawili w tym procesie przede wszystkim zarzut

zasiedzenia. Zarzut ten jest jedynym argumentem kasacyjnym pozwanej H. R..

Zgodzić się jednak należy ze stanowiskiem obu Sądów, iż pozwani nie byli

posiadaczami nieruchomości w dobrej wierze, w związku z czym nie upłynęły

jeszcze ustawowe terminy zasiedzenia.

Postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte jeszcze przez poprzedników

prawnych powodów w dniu 24 kwietnia 1989 r. Na rozprawie w dniu 5 maja

1989 r. (k. 18 akt I C […]) pozwani R. przyznali, że objęli działkę nr [...]5/4

w posiadanie w 1972 roku. Ich przeprowadzka do Ł. nastąpiła w dniu

30 listopada 1971 r. (decyzja administracyjna - k. 18 w/w akt).

Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 108/91 z dnia 6 grudnia 1991 r.

(OSNCP 1992, z. 4, poz. 48), mającej moc zasady prawnej, wskazał, że osoba,

która weszła w posiadanie nieruchomości na podstawie umowy mającej na celu

przeniesienia własności, zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego, nie

jest

samoistnym

posiadaczem

w

dobrej

wierze.

W

przedstawionych

okolicznościach pozwani mogą być jedynie potraktowani jako posiadacze w złej

wierze, w związku z czym nie mogli nabyć własności nieruchomości przed 1

października 1990 r., co oznacza, że z tym dniem zaczął obowiązywać

trzydziestoletni termin z art. 172 kc (por. art. 1 pkt 32 i art. 9 ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321).

Trafny jest zatem wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd, iż pozwani

nie

przeciwstawili

właścicielom

skutecznego

prawa

do

władania

nieruchomościami objętymi orzeczeniem windykacyjnym (art. 222 § 1 kc).

Należało w konsekwencji oddalić kasację (art. 39312 kpc).

aw

jg