III CKN 354/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 354/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 1998 r

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - K. Kołakowski

Sędziowie:

SN - F. Barczewska

SN - M. Słoniewski (spraw.)

Protokolant: M. Czarnecka

po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 1998 r.

na rozprawie sprawy z powództwa L. M. - A.

przeciwko Skarbowi Państwa: Kuratorium Oświaty w K., Wojewodzie […]

oraz Gminie Miejskiej w J.

o przeniesienie własności działki i zapłatę

na skutek kasacji powódki i pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody […]

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 lutego 1997 r., sygn. akt I ACr […]

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 12 czerwca 1996 r. syg. I C […]

zobowiązał pozwany Skarb Państwa - Kuratorium Oświaty w K. do nabycia

od powódki L. A. - M. działki gruntu nr […] o powierzchni 0,42 ha, położonej

w J., objętej księgą wieczystą KW nr […], prowadzoną przez Sąd Rejonowy

w J., za wynagrodzeniem w kwocie 48.174 zł, zasądził od pozwanego na rzecz

powódki dalszą kwotę 46.200 zł z ustawowymi odsetkami tytułem

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z przedmiotowej działki za czas

od 1984 r., a w pozostałej części roszczenie powódki oddalił i stosownie orzekł

o kosztach i opłatach.

Na skutek rewizji powódki i pozwanego Skarbu Państwa - Kuratorium

Oświaty w K. od wskazanego wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sąd Apelacyjny

w […] wyrokiem z dnia 20 lutego 1997 r. sygn. I ACr […] zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że zobowiązał pozwany Skarb Państwa, reprezentowany

przez Wojewodę […] do nabycia od powódki przedmiotowej działki

za wynagrodzeniem w kwocie 48.174 zł, a dalej idące roszczenie powódki

oraz jej rewizję oddalił i stosownie orzekł o kosztach procesu oraz opłatach.

Zmieniając wyrok Sądu I-szej instancji Sąd Apelacyjny uznał roszczenie

powódki w części dotyczącej wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jej

działki przez pozwany Skarb Państwa za bezpodstawne, a w konsekwencji jej

rewizję o zasądzenie wyższego wynagrodzenia z tego tytułu

- za

bezprzedmiotową przyjmując, że tzw. roszczeń uzupełniających właściciel

gruntu może domagać się od posiadacza tylko łącznie z powództwem

windykacyjnym, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca.

Uznał też, że wynagrodzenie powódki za przedmiotową działkę zostało

ustalone w prawidłowy sposób.

Uznał wreszcie za częściowo uzasadnioną rewizję pozwanego Skarbu

Państwa - Kuratorium Oświaty przyjmując, że pozwany ten wprawdzie

nie może kwestionować swej legitymacji biernej w rozpoznawanej sprawie,

to jednak zasadny jest jego zarzut, że reprezentantem Skarbu Państwa

w tej sprawie powinien być Wojewoda […], który ponadto w toku sporu

nie podniósł

żadnych

zastrzeżeń

co

do

prawidłowości

oszacowania

przedmiotowej działki gruntu, dlatego też nie zachodzi potrzeba ustosunkowania

się do zarzutów podniesionych w tym względzie przez Kuratorium Oświaty.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosły kasacje obie strony.

Powódka w kasacji swej, powołując się na naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię art. 222 - 231 kc oraz niewłaściwe zastosowanie art. 225

kc., zamiast art. 415 i nast. kc., względnie art. 405 i nast. kc. oraz na naruszenie

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w

szczególności art. 233 § 1 kpc w związku z art. 328 § 2 i 385 § 2 d. kpc oraz art.

232 d. kpc, domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w części oddalającej

jej powództwo i rewizję oraz w części orzekającej o kosztach procesu (pkt II -V)

oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. i przekazania

sprawy ostatnio wymienionemu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie instancje.

Pozwany Skarb Państwa, reprezentowany przez Wojewodę […]

natomiast, powołując się na naruszenie prawa materialnego, w szczególności § 4

ust. 2 w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie

przekazania

składników

majątkowych

szkół

podstawowych,

których

prowadzenie przechodzi do obowiązkowych zadań własnych gmin z dniem

1 stycznia 1994 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 450), domagał się zmiany zaskarżonego

wyroku i oddalenia powództwa w stosunku do tegoż reprezentanta

Skarbu Państwa, a ewentualnie - uchylenia tegoż wyroku, jak również

poprzedzającego

go

wyroku

sądu

I instancji

i

przekazanie

sprawy

do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obu kasacjom nie można częściowo odmówić słuszności.

Rozpoznając w pierwszej kolejności kasację powódki za zasadny

zwłaszcza należy uznać zarzut naruszenia art. 224 - 225 kc., a ewentualnie także

zarzut naruszenia art. 405 kc.

Pomijając już okoliczność, że wniosku Sądu Apelacyjnego, iż właściciel

może dochodzić tzw. roszczeń uzupełniających od posiadacza na podstawie art.

224 - 225 kc tylko łącznie z roszczeniem windykacyjnym, nie można

wyprowadzić z poglądu reprezentowanego w doktrynie, w tym w Systemie

Prawa Cywilnego (t. II str. 509 i nast.), dlatego że w literaturze prezentowane są

w istocie poglądy odmienne, a mianowicie, że roszczenia te (uzupełniające),

jakkolwiek związane są z powództwem windykacyjnym, to jednak związanie to

nie jest tego typu, by właściciel nie mógł dochodzić ich od posiadacza

oddzielnie. Roszczenia te bowiem mogą być przeniesione przez właściciela na

inną osobę, legitymacja bierna i czynna związana z dochodzeniem tych roszczeń

nie zawsze pokrywa się z legitymacją bierną i czynną, dotyczącą roszczenia

windykacyjnego, tudzież że roszczenia te, uregulowane wprawdzie w prawie

rzeczowym, w rzeczywistości mają charakter roszczeń obligacyjnych, dlatego

też możliwe jest ich dochodzenie na innej podstawie, niż określona w art. 224 225 kc., zwłaszcza na zasadzie bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i nast.

kc), co w rozpoznawanej sprawie o tyle ma znaczenie, że powódka domagała

się odszkodowania a nie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jej działki

przez pozwany Skarb Państwa.

Za takim (odmiennym niż reprezentuje Sąd Apelacyjny) poglądem

przemawia także przepis art. 229 § 2 kc., który stanowi, że właściciel może

dochodzić od posiadacza roszczeń uzupełniających w terminie rocznym od dnia

zwrotu rzeczy, a także - a może przede wszystkim - wykładnia celowościowa.

Nie wymaga bowiem bliższego uzasadnienia wniosek, że samo roszczenie

windykacyjne (względnie będące jego odwrotnością - roszczenie o wykup

gruntu przez posiadacza, który go zabudował), nie wyczerpuje roszczeń

właściciela związanych z bezprawną ingerencją w sferę jego uprawnień

płynących z prawa własności, dlatego też brak jest uzasadnionych podstaw, by

pozbawić go tych roszczeń, bez wyraźnego przepisu ustawowego, wyłącznie w

oparciu o rozbieżne poglądy, wypowiadane w doktrynie, względnie z uwagi na

sposób, zresztą wymuszony przez bezprawne zachowanie się posiadacza,

dochodzenia swoich roszczeń.

Wniosek taki jest tym bardziej uzasadniony, że tego rodzaju praktyka

(bezprawnej ingerencji w cudze władztwo nad rzeczą ze strony Skarbu Państwa

i

innych

jednostek

państwowych)

przed

zmianami

ustrojowymi,

zapoczątkowanymi w 1989 r. wcale nie należała do rzadkości, a także z uwagi

na ochronę własności, zagwarantowaną nie tylko przez przepisy kodeksu

cywilnego, ale także Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej (por. art. 21 ust. 1).

Z przytoczonych względów zatem należało zarzut naruszenia art. 224 225 kc ( ewentualnie także art. 405 i nast. kc) uznać za uzasadniony.

Za uzasadniony też częściowo należy uznać zarzut naruszenia przepisów

postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, chociaż w

znacznej mierze z innych przyczyn niż te, na które powołuje się skarżąca.

Sąd Apelacyjny bowiem, wychodząc z błędnego założenia, że roszczenie

powódki związane z bezprawnym zajęciem i wykorzystaniem przez pozwanego

działki stanowiącej jej własność, nie przysługuje jej tylko dlatego, że roszczenia

tego nie zgłosiła łącznie (lub obok) roszczenia windykacyjnego (art. 222 § 1 kc),

nie odniósł się w ogóle do jej zarzutów, podniesionych w rewizji, że jej

odszkodowanie z tego tytułu zostało także w wadliwy sposób wyliczone,

uznając je za bezprzedmiotowe.

Nie odniósł się też do zarzutów podniesionych ogólnikowo w rewizji

przez pozwany Skarb Państwa, reprezentowany przez Kuratorium Oświaty, że

roszczenie powódki z obu tytułów (wynagrodzenia na wykup działki i

bezpodstawne jej używanie) jest zawyżone uznając z kolei, że nie ta jednostka

powinna reprezentować Skarb Państwa w rozpoznawanej sprawie, a Wojewoda

[…], który w piśmie z dnia 3 lipca 1995 r. wynagrodzenia za „wykup”

przedmiotowej działki nie zakwestionował.

Skoro oba te założenia, (z tym że o częściowej zasadności kasacji

pozwanego Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Wojewodę

będzie mowa

niżej),

okazały

się

nieuzasadnione,

zajdzie

[…]

potrzeba

odniesienia się przez Sąd Apelacyjny do zarzutów obu stron w tym zakresie.

Za uzasadnioną też należy uznać kasację pozwanego Skarbu Państwa,

reprezentowanego przez Wojewodę […], ale tylko w tym zakresie, w jakim

skarżący kwestionuje zasadność poglądu Sądu Apelacyjnego, który zresztą

doprowadził do zmiany oznaczenia strony pozwanej, że ta właśnie jednostka

powinna reprezentować wspomniany Skarb Państwa w rozpoznawanej sprawie

(art. 67 § 2 kpc).

Przyczyny, dla których Sąd Apelacyjny dokonał zmiany jednostki

organizacyjnej, która powinna reprezentować Skarb Państwa w rozpoznawanej

sprawie, nie są przekonujące.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego zmiany tej nie może, nawet

pośrednio uzasadniać przepis § 4 ust. 2 w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 13 października 1993 r. (Dz.U. Nr 99, poz. 450) i to nie

tylko dlatego, że rozporządzenie to w chwili wyrokowania zostało już uchylone

kolejnym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1995 r. (Dz.U.

Nr 132, poz. 645), ale przede wszystkim dlatego, że pierwsze z tych zarządzeń,

wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 44 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca

1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 16, poz. 95 ze zm.) regulowało

w ogóle inne zagadnienie. Nie może ono więc przesądzać, jaki organ Skarbu

Państwa powinien być reprezentowany w sprawie bezprawnego zajęcia w 1985

r. gruntu stanowiącego własność powódki, celem wzniesienia na nim przez

Spółdzielnię Mieszkaniową w J. - w ramach kompleksowej budowy osiedla

mieszkaniowego - szkoły podstawowej.

Nie rozwiązują też tego zagadnienia, a w każdym razie wprost, inne

przepisy, na które powołał się w swej rewizji Skarb Państwa, reprezentowany

przez Kuratora Oświaty w K., w tym zwłaszcza ustawa z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.), ani wreszcie przepis

art. 36 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. ustawy - przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym i o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz.

191 ze zm.).

W związku z tym należy przypomnieć, że Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 3 kwietnia 1992 r. syg. III CZP 15/92 (Biuletyn B.O. SN za 1992 r.(, na

którą zresztą powołała się wwiązana w tę sprawę Gmina J., wydanej na tle

analogicznego stanu faktycznego - zajmował się już zagadnieniem , jaki organ

powinien reprezentować Skarb Państwa w procesie, którego źródłem jest

umowa zawarta przez Kuratorium Oświaty i Wychowania z miejscową

Spółdzielnią Mieszkaniową o wybudowanie szkoły podstawowej na gruncie nie

należącym do Skarbu Państwa. W uchwale tej Sąd Najwyższy przyjął, że

jednostką tą powinno być Kuratorium Oświaty, bez względu na zachodzące

zmiany w zakresie statutu prawnego tego organu, a nie wojewoda. Pogląd ten

należy podzielić z uwagi na zawartą w nim argumentację oraz nawiązanie

do treści art. 67 § 2 kpc.

Mając powyższe stwierdzenie na uwadze, a nadto okoliczność, że

ustalenie,

jaka

państwowa

jednostka

organizacyjna

jest

właściwa

do reprezentacji w procesie Skarbu Państwa jest także obowiązkiem Sądu

(por. m.in. wyrok SN z dnia 29.VIII.1970 r. II CR 301 - OSNCP 1971, poz. 55)

należało również zaskarżony wyrok uchylić z kasacji pozwanego Skarbu

Państwa, reprezentowanego przez Wojewodę […]. Należy jednak z naciskiem

podkreślić, że wniosek zawarty w kasacji tegoż statione fisci Skarbu Państwa,

a zmierzający do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa wobec

tegoż pozwanego, jest oczywiście nieuzasadniony.

Skarb Państwa jest bowiem jedną osobą prawną, dlatego też niewłaściwe

określenie w wyroku jednostki organizacyjnej, która powinna ten podmiot

reprezentować w konkretnej sprawie, nie może prowadzić do oddalenia

powództwa (por. m.in. wyrok SN z dnia 29.VII.1970 r. - OSNCP 1971, poz. 55).

Z przytoczonych wyżej względów zatem należało zaskarżony wyrok

uchylić i orzec, jak w sentencji (art. 39313 kpc).

Orzeczenie o kosztach uzasadnia przepis art. 108 § 2 kpc w związku z art.

98, 39319, 391 i 397 kpc.

aw

jg