III CKN 1176/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 1176/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2001 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa D. L. i A. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie (…)

o zapłatę kwoty 33 801,30 zł

oraz z powództwa wzajemnego Skarbu Państwa – Wojewody (…)

przeciwko D. L. i A. Z.

o zapłatę kwoty 8 140 zł,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie

w dniu 24 października 2001 r.

kasacji powodów D. L. i A. Z.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)

z dnia 27 sierpnia 1998 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 27 sierpnia 1998 r. Sąd Apelacyjny w (…),

zmieniając w wyniku apelacji strony pozwanej wyrok Sądu Wojewódzkiego w (…) z

dnia 21 marca 1997 r., między innymi oddalił powództwo główne D. L. i A. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa-Państwowemu Szpitalowi Klinicznemu Nr (…) w L. o

zasądzenie kwoty 17.472,64 zł.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd Apelacyjny oparł na ustaleniach faktycznych Sądu

Wojewódzkiego, przyjmując, że w dniu 5 listopada 1993 r. strony zawarły umowę,

której przedmiotem była sprzedaż i dostarczenie przez firmę powodów do

pozwanego Szpitala sprzętu grzewczego do kotłowni, w tym trzech kompletów

palników na gaz i olej dwustopniowych firmy W. typu (…). Cena wszystkich

urządzeń, obejmująca również koszt transportu, ubezpieczenie, opłaty graniczne,

regulację urządzeń i przeszkolenie obsługi, uzgodniona została na kwotę 96.000

marek niemieckich plus VAT. Zamówione urządzenia powodowie dostarczali

partiami a ostatnia dostawa, w której znajdowały się będące przedmiotem sporu

trzy komplety palników (…), miała miejsce 30 grudnia 1993 r. w godzinach nocnych.

Urządzenia te dostarczyła powodom firma „T.” na ich zamówienie, odebrał je i

przekazał stronie pozwanej przedstawiciel firmy powodów, nie sprawdzając

zawartości kartonów, choć zdawał sobie sprawę z tego, że kartonów było więcej,

niż gdyby zawierały tylko podstawowe wyposażenie palników i że było w nich

wyposażenie dodatkowe. W tym samym dniu wystawiony został dla strony

pozwanej dowód W-Z na trzy komplety palników z dodatkowym wyposażeniem w

trzy sprzęgła magnetyczne, automaty palnikowe i szafki sterownicze. Wszystkie te

urządzenia zostały następnie zamontowane w kotłowni pozwanego Szpitala.

Po otrzymaniu faktury od firmy „T.”, powodowie zakwestionowali dostarczenie ich

zdaniem dodatkowego i nie zamawianego wyposażenia palników o łącznej wartości

17.472,64 zł. Firma „T.” wyjaśniła, iż dodatkowe wyposażenie palników było od dnia

15 września 1993 r. ich niezbędnym elementem należącym do wymagań

technicznych, zgodnie z decyzją Prezesa Urzędu Dozoru Technicznego i dlatego

dostarczyła je stronie powodowej. Ostatecznie w wyniku procesu sądowego i

zapadłego wyroku strona powodowa zapłaciła firmie „T.” należność za dodatkowe

wyposażenie palników w kwocie 17.472,64 zł. Strona pozwana natomiast zapłaciła

stronie powodowej uzgodnioną w umowie z dnia 5 listopada 1993 r. należność, nie

godząc się na zapłatę ceny dodatkowego wyposażenia palników, którego

dostarczenie obejmowała - jej zdaniem - powyższa umowa.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska sądu pierwszej instancji, który z materiału

sprawy wyprowadził wniosek, iż przedmiotem umowy stron była sprzedaż palników

z wyposażeniem tylko podstawowym a zatem strona pozwana, która przyjęła i

zamontowała dodatkowe wyposażenie palników jest bezpodstawnie wzbogacona

kosztem strony powodowej i powinna zapłacić jej kwotę 17.472,64 zł.

Sąd drugiej instancji podważył trafność oceny sądu pierwszej instancji, iż za taką

wykładnią woli stron, przy braku wyraźnych oświadczeń, przemawia fakt, że

uzgodniona cena palników nie pokrywała pełnych kosztów sprzedaży palników

z dodatkowym wyposażeniem, a nie można zakładać nieracjonalności działania

strony powodowej, której wolą jako sprzedawcy było osiągnięcie zysku. Analizując

te okoliczności, Sąd Apelacyjny wskazał, że porównanie ceny palników

z dodatkowym wyposażeniem z ceną uzgodnioną w umowie wykazuje, iż cena

umowna była wyższa, a zatem także przy uzgodnieniu sprzedaży palników

z dodatkowym wyposażeniem, sprzedawca osiągnąłby pewien zysk. Ponadto nie

można, zdaniem Sądu Apelacyjnego, dla oceny zysku strony powodowej

porównywać jedynie zysku cząstkowego, odnoszącego się do jednego tylko

elementu przedmiotu umowy, którego cena stanowiła około 1/8 części ogólnej ceny

kontraktu.

Oceniając stan faktyczny sprawy, Sąd drugiej instancji stwierdził, iż z faktu, że

strona powodowa była profesjonalistą i wiedziała, a przynajmniej powinna była

wiedzieć, że od 15 września 1993 r. wymogi techniczne Urzędu Dozoru

Technicznego przewidywały konieczność instalowania przy palnikach dodatkowego

wyposażenia, zaś strona pozwana zamówiła palniki spełniające wymogi techniczne,

wynika, że wolą stron i przedmiotem umowy było dostarczenie do szpitalnej

kotłowni palników z dodatkowym wyposażeniem i takie też palniki dostarczono

w ramach uzgodnionej wcześniej i zapłaconej ceny kontraktu. Sąd Apelacyjny

podkreślił, ze strona powodowa w wykonaniu zawartej umowy sprzedaży

dostarczyła stronie pozwanej dobrowolnie sporny osprzęt specjalny do palników

i wiedziała co dostarcza, a zatem także z tego faktu wynika domniemanie, iż

osprzęt ten objęty był umową sprzedaży. Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał,

że stronie powodowej nie należy się dodatkowa zapłata za dostarczony sprzęt i jej

roszczenie w tym przedmiocie jest niezasadne, co doprowadziło do zmiany

zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa głównego.

Sąd odwoławczy stwierdził nadto, że nawet gdyby przyjąć, jak to uczynił Sąd

Rejonowy, iż dostarczony przez powodów stronie pozwanej sporny osprzęt do

palników nie był objęty umową stron, to z uwagi na treść art. 411 pkt 1 k.p.c. także

nie byłoby podstaw do uwzględnienia żądania zapłaty jego ceny na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, bowiem nie byłoby podstaw do

przyjęcia, że powodowie nie wiedzieli, iż nie byli zobowiązani do takiego

świadczenia.

W kasacji od powyższego wyroku opartej na obu podstawach kasacyjnych

wskazanych w art. 3931 k.p.c. pełnomocnik strony powodowej zarzucił naruszenie

prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 353 1 k.p.c. i art. 65 § 2

k.p.c. w wyniku przyjęcia, że normy techniczne zawarte w decyzji Prezesa Urzędu

Dozoru Technicznego z dnia 15 września 1993 r. wydanej w trybie art. 5 i art. 10

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 listopada 1987 r. o dozorze technicznym (Dz.U Nr 36

poz. 202 ze zm.) stanowią normę prawną wyznaczającą granice swobody umów i

przesądzają o wykładni spornej umowy jako obejmującej dodatkowe wyposażenie

palników.

Zarzucił także naruszenie art. 355 § 2 k.p.c. przez błędną wykładnię pojęcia

„należytej staranności” i przyjęcie, że obligowała ona powodów, wbrew treści

umowy, do dostarczenia stronie pozwanej dodatkowego osprzętu do palników.

Nadto zarzucił naruszenie art. 411 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 410§ 2 k.p.c. przez

przyjęcie, iż brak jest podstaw do żądania przez powodów zwrotu bezpodstawnego

świadczenia.

W ramach podstawy kasacyjnej wskazanej w art. 3931 k.p.c. pełnomocnik strony

powodowej zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez bezpodstawne przyjęcie,

że dostarczenie palników z dodatkowym wyposażeniem w ramach ceny

uzgodnionej w umowie przyniosło stronie powodowej zysk w sytuacji, gdy koszt

zakupu tych urządzeń oraz ich serwisu, transportu i ubezpieczenia znacznie

przewyższał kwotę uzyskaną przez powodów tytułem ceny.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i

uwzględnienie powództwa w zakresie należności zasądzonej przez sąd pierwszej

instancji.

W toku postępowania kasacyjnego doszło do przekształcenia Państwowego

Szpitala Klinicznego Nr (…) w L., będącego reprezentantem Skarbu Państwa, w

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, który uzyskał osobowość prawną,

działając pod nazwą Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Akademii Medycznej

w L.. Wpis do rejestru tej jednostki nastąpił w dniu 3 kwietnia 2001 r. Szpital ten nie

przejął odpowiedzialności za zobowiązania Państwowego Szpitala Klinicznego Nr

(…) w L., za które nadal odpowiada Skarb Państwa reprezentowany, obecnie przez

Wojewodę (…) zgodnie z art. 65 pkt 1 ustawy z dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianę

niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem administracji publicznej (Dz. U. Nr

12 poz. 136 ze zm.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec oparcia kasacji na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 393 1

k.p.c. konieczne jest rozważenie w pierwszej kolejności zarzutów dotyczących

naruszenia prawa procesowego, bowiem dla oceny prawidłowości zastosowania

prawa materialnego przesądzający jest stan faktyczny ustalony według prawidłowo

zastosowanych przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

W rozpoznawanej sprawie zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może być

uznany za skuteczny, bowiem sąd odwoławczy nie przeprowadzał żadnego

własnego

postępowania

dowodowego

ani

też

nie

oceniał

dowodów

przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji.

Wbrew zarzutowi kasacji, stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, iż uzgodniona

w umowie stron cena sprzedaży kompletów palników pozwalała osiągnąć stronie

powodowej zysk także przy sprzedaży palników z dodatkowym osprzętem, nie

stanowi oceny dowodów, a jedynie wniosek, jaki wyprowadził sąd drugiej instancji

z porównania dwóch bezspornych wartości liczbowych: uzgodnionej w umowie

stron ceny palników i wynikającej z niekwestionowanych rachunków ceny palników

z dodatkowym wyposażeniem. Podważanie trafności wyprowadzonego przez Sąd

Apelacyjny tego rodzaju wniosku nie może być skutecznie uzasadniane zarzutem

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., nie chodzi tu bowiem o ocenę dowodów,

a o wyprowadzanie z bezspornych faktów wniosków potrzebnych dla dokonania

wykładni oświadczenia woli stron, co należy do kwestii materialno-prawnych a, nie

procesowych.

Omawiany zarzut nie może być skuteczny także dlatego, że skarżący nie wykazał,

by wniosek, jaki wyprowadził Sąd Apelacyjny z porównania cen, mógł mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Z wywodów tego Sądu wynika bowiem jednoznacznie, że

w jego ocenie kryterium porównania cen jedynie palników z osprzętem czy bez, nie

jest miarodajne dla dokonania prawidłowej wykładni umowy stron i porównania tego

Sąd drugiej instancji dokonał tylko po to, by podważyć trafność wniosków sądu

pierwszej instancji w tym przedmiocie. Wskazał też, że porównać należałoby zyski

z

całego

kontraktu

i

uzasadnił

dlaczego,

czego

strona

powodowa

nie

zakwestionowała w kasacji. Przede wszystkim jednak Sąd Apelacyjny, dokonując

odmiennej niż Sąd Wojewódzki wykładni umowy stron, oparł się na innych

przesłankach niż kryterium zysku wynikające z porównania cen palników z

osprzętem czy bez, wskazał okoliczności mające według niego decydujące

znaczenie, których strona powodowa nie zakwestionowała w ramach kasacyjnego

zarzutu naruszenia przepisów postępowania.

Biorąc wszystko to pod uwagę, uznać należy za niezasadny zarzut kasacyjny

oparty na drugiej z podstaw kasacyjnych wymienionych w art. 393 1 k.p.c. W tej

sytuacji zarzuty naruszenia prawa materialnego także zgłoszone w kasacji

podlegają ocenie w oparciu o stan faktyczny będący podstawą wydania

zaskarżonego wyroku.

Zarzuty te także nie są zasadne.

Dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia umowy stron w zakresie ich woli objęcia

umową sprzedaży palników wyposażonych w dodatkowy osprzęt nie narusza zasad

takiej wykładni określonych w art. 65 k.p.c., a przesłanki jakie legły u podstaw tej

wykładni, nie podważają zasady swobody umów określonej w art. 353 1 k.p.c.

Wbrew zarzutowi kasacji, Sąd Apelacyjny nie przyjął, że strony, zawierając umowę

z dnia 5 listopada 1993 r. , związane były normami wymogów technicznych

zawartymi w decyzji Prezesa Urzędu Dozoru Technicznego z dnia 15 września

1993 r. wydanej w trybie art. 5 i 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 listopada 1987 r.

o dozorze technicznym (Dz. U Nr 36 poz. 202 ze zm.) i że normy te były

postanowieniami prawa wyznaczającymi granice swobody umów. Taki wniosek nie

wypływa też z przedstawionych przezeń wywodów. Sąd odwoławczy, badając wolę

stron, stwierdził jedynie, że nie można przyjąć, by wolą strony pozwanej było

nabycie urządzeń nie odpowiadających obowiązującym normom technicznym, co

spowodowałoby niedopuszczenie kotłowni do eksploatacji, a z drugiej strony

wskazał, iż strona powodowa jako profesjonalista, zajmujący się od wielu lat

sprzedażą, promocją i montażem tego rodzaju urządzeń, miała obowiązek taki

sprzęt dostarczyć i nie może powoływać się na to, iż w chwili zawierania umowy nie

wiedziała o obowiązujących normach technicznych wymagających wyposażenia

sprzedawanych palników w dodatkowe urządzenia. Powyższe wywody Sądu

Apelacyjnego, którym nie można odmówić słuszności, nie prowadzą do

ograniczenia zasady swobody umów, nie uniemożliwiają bowiem stronom zawarcia

umowy sprzedaży sprzętu nie odpowiadającego normom technicznym, gdyby taka

była ich wola. Wskazują jedynie, że badając wolę stron umowy z dnia 5 listopada

1993 r. należy badać wszystkie okoliczności określone w art. 65 k.p.c., w tym także

cel umowy, jakim było nabycie przez stronę pozwaną od profesjonalisty sprzętu,

który po zamontowaniu byłby dopuszczony do eksploatacji. W tym miejscu

podkreślić należy, że strona powodowa nie podważyła ani nawet nie usiłowała

podważyć twierdzenia strony pozwanej i ustalenia Sądu, iż palniki bez

dodatkowego wyposażenia nie zostałyby dopuszczone do eksploatacji, zatem

zawarte w kasacji twierdzenie, iż korzystanie z nich było dopuszczalne jest

pozbawione podstaw.

Pozostałe okoliczności wskazane przez Sąd Apelacyjny jako przesłanki dokonanej

przezeń wykładni umowy stron także nie nasuwają zastrzeżeń z punktu widzenia

zasad art. 65 k.p.c. W szczególności fakt wydania stronie pozwanej przez

upoważnionego przedstawiciela powodów dodatkowego wyposażenia palników

przy świadomości, że jest to wyposażenie ponadstandardowe oraz wystawienie na

takie

wyposażenie

dokumentu

wydania,

mógł

stanowić

dla

Sądu

jedną

z okoliczności, o których mowa w art. 65§ 2 k.p.c., wskazujących na zamiar obu

stron objęcia umową sprzedaży palników z dodatkowym wyposażeniem.

Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 355 § 2 k.p.c. Powodowie zajmujący

się od wielu lat sprzedażą, montażem i promocją urządzeń stanowiących przedmiot

umowy stron, prowadzą w sposób zawodowy swoją działalność, wobec tego dla

oceny staranności zawierania i wykonywania przez nich umów należy stosować

zamiast

miernika

staranności

ogólnie

profesjonalisty, który stawia wyższe

wymaganej,

miernik

staranności

wymagania uzasadnione zawodowym

charakterem działalności. W rozpoznawanej sprawie słusznie Sąd Apelacyjny

zastosował taki miernik, oceniając świadomość strony powodowej w zakresie

obowiązywania w chwili zawierania umowy norm technicznych zawartych w

omawianej wyżej decyzji z dnia 15 września 1993 r. Szczególna staranność

powoda

jako

profesjonalisty

zobowiązywała

go

nadto

do

dostarczenia

kontrahentowi, który nie był specjalistą w tej dziedzinie, sprzętu jaki po

zamontowaniu byłby dopuszczony do eksploatacji, a w razie jakichkolwiek

wątpliwości co do tego, jaki sprzęt ma być dostarczony, wyjaśnienie tej kwestii, jak

również w razie potrzeby wyjaśnienie drugiej stronie umowy, jakiego rodzaju sprzęt

może być dostarczony i czy będzie on dopuszczony do eksploatacji. Skoro strona

powodowa, na której spoczywały tego rodzaju obowiązki, dostarczyła stronie

pozwanej bez żadnych dodatkowych wyjaśnień i zastrzeżeń sprzęt, o którym

wiedziała, że zawiera zgodne z normami technicznymi wyposażenie dodatkowe, to

pozwala to na przyjęcie, że właśnie taki sprzęt objęty był umową stron. Z tych

względów zarzut naruszenia art. 355 § 2 k.p.c. nie jest trafny.

Nieskuteczny jako bezprzedmiotowy jest zarzut naruszenia art. 411 pkt 1 k.p.c. w

zw. z art. 410 § 2 k.p.c. Skoro bowiem Sąd Apelacyjny przyjął, iż umowa stron

obejmowała dostarczenie za wskazaną w umowie cenę między innymi trzech

kompletów palników ze specjalnym wyposażeniem oraz że palniki takie zostały

dostarczone, a umówiona cena zapłacona, to oznacza, że strona pozwana

wykonała ciążący na niej jako na kupującym, zgodnie z art. 535 k.p.c. obowiązek

zapłaty ceny za dostarczony towar, a zatem nie może być mowy o jej

bezpodstawnym wzbogaceniu kosztem powoda. W tej sytuacji przepisy art. 405

k.p.c., a w konsekwencji także art. 411 k.p.c. w zw. z art. 410 § 2 k.p.c. w ogóle nie

mają w sprawie zastosowania i zbędne było rozważanie przez Sąd Apelacyjny

wyłączenia możliwości żądania przez stronę powodową zwrotu bezpodstawnego

wzbogacenia z uwagi na treść art. 411 ust. 1 k.p.c., skoro Sąd ten słusznie przyjął,

iż każda ze stron prawidłowo wykonała swoje świadczenie z umowy sprzedaży,

a zatem żadne świadczenie nie było nienależne i nie nastąpiło bezpodstawne

wzbogacenie żadnej ze stron kosztem drugiej.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.