III CKN 116/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CKN 116/97

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 czerwca 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN

-

A. Wypiórkiewicz (spraw.)

Sędziowie: SN

-

M. Kocon

SN

-

Z. Świeboda

Protokolant: K. Brzezińska

po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 1997 r.

na rozprawie sprawy z powództwa M. T.

przeciwko D. P. i J. P.

o zapłatę

na skutek kasacji powódki

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w R.

z dnia 14 lutego 1997 r., sygn. akt I Ca […]

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Rejonowego w R. z dnia 23 grudnia 1996 r. przez oddalenie

powództwa o zapłatę kwoty 7.200 złotych wraz z ustawowymi

od niej odsetkami oraz sprawę - w tym zakresie - przekazuje

Sądowi Wojewódzkiemu w R. do ponownego rozpoznania,

pozostawiając

temu

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

UZASADNIENIE

Powódka M. T. wystąpiła przeciwko pozwanym D. i J. małż. P. o zapłatę

kwoty 7.200 złotych z ustawowymi odsetkami tytułem wynagrodzenia

za zajmowanie bez tytułu prawnego lokalu mieszkalnego, stanowiącego jej

własność. Następnie rozszerzyła powództwo o dalszą kwotę 1.500 złotych.

Sąd Rejonowy, wyrokiem z dnia 23 grudnia 1996 r., zasądził solidarnie

od pozwanych na rzecz powódki dochodzoną przez nią kwotę 8.700 złotych z

odsetkami od dnia wezwania do zapłaty. Oddalił zaś powództwo co do odsetek

za okres wcześniejszy.

Sąd Rejonowy wskazał art. 405 kc jako podstawę prawną tego wyroku,

który zastosował w odniesieniu do następującego stanu faktycznego.

Powódka M. T. jest właścicielką spółdzielczego lokalu mieszkalnego. Sąd

Rejonowy w R. prawomocnym wyrokiem z dnia 7 lipca 1995 r., sygn. I C […],

nakazał pozwanym opróżnienie lokalu i wydanie go powódce. Jednakże

pozwani nadal go zajmują, nie uiszczając na rzecz powódki należności za

korzystanie z nie przysługującego im mieszkania. Zasądzona kwota obejmuje

okres od dnia 10 grudnia 1993 r. i wyliczona została w wysokości czynszu

wolnorynkowego.

Na skutek uwzględnienia apelacji pozwanych, wniesionej od wyroku

zasądzającego powództwo, Sąd Wojewódzki, wyrokiem z dnia 14 lutego 1997

r., zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił. Sąd ten miał na uwadze, że

pozwani złożyli w apelacji oświadczenie o potrąceniu dochodzonej przez

powódkę wierzytelności z ich własną wierzytelnością. Pozwani mianowicie

twierdzą, że posiadają w stosunku do powódki roszczenie pieniężne o zwrot

zrewaloryzowanej równowartości wkładu, jaki wnieśli na rzecz spadkodawcy

powódki. Sąd Wojewódzki ustalił, że w sprawie I C […] pozwani wystąpili

przed Sądem Wojewódzkim w P. z powództwem o zasądzenie od powódki tej

należności.

W tym stanie rzeczy Sąd Wojewódzki uznał, że spełnione zostały

wszystkie przesłanki, od których zaistnienia art. 498 kc uzależnia skuteczność

potrącenia.

W kasacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego powódka domaga się jego

zmiany w drodze zasądzenia od pozwanych kwoty 7.200 złotych „zgodnie z

żądaniem pozwu” albo jego uchylenia do ponownego rozpoznania. Kasacja

oparta została na zarzucie naruszenia art. 498 i art. 499 kc przez przyjęcie, że

spełnione zostały ustalone przesłanki potrącenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oddalenie powództwa o zapłatę na podstawie potrącenia uregulowanego

w art. 498 kc oznacza implicite, że sąd przyjął wzajemne umorzenie się obu

wierzytelności. Tym samym uznał skuteczność potrącenia. Skuteczność

potrącenia zależy zaś od tego, czy istniejące wzajemne wierzytelności nadają się

do potrącenia, odpowiadając wymaganiom art. 498 § 1 kc. Okoliczności

związane z ustawowymi przesłankami potrącenia składają się na stan

potrącalności, w ramach którego może dojść do potrącenia wykonywanego

przez oświadczenie woli stosownie do treści art. 499 kc. Potrącenie jest

instytucją prawa materialnego i wywołuje skutki prawnej w tej sferze

stosunków.

Jeżeli wierzyciel dochodzi przed sądem swojej wierzytelności, to

potrącenie może być dokonane w drodze podniesienia przez pozwanego zarzutu

procesowego zmierzającego do oddalenia powództwa o treści odpowiadającej

hipotezie art. 499 kc. Okoliczność, że wzajemna wierzytelność pozwanego

przeciwstawiona do potrącenia z wierzytelnością powoda jest sporna, nie stoi na

przeszkodzie podniesieniu przez pozwanego zarzutu potrącenia. Przeciwnie, w

procesach, w których strona pozwana broni się przed uwzględnieniem

powództwa potrąceniem, z reguły taki właśnie stan rzeczy zachodzi. Jak

wskazuje doświadczenie życiowe w warunkach bezsporności wzajemnych

wierzytelności najczęściej nie dochodzi do sporu sądowego. Gdy zaś on

wyniknie ze względu na sporność wierzytelności, którą pozwany przeznacza dla

uzyskania umorzenia wzajemnej wierzytelności, to sąd obowiązany jest spór ten

rozstrzygnąć, jeżeli oddala powództwo na zasadzie potrącenia. Jest to niezbędne

dlatego, że skuteczność oświadczenia o potrąceniu zależy od zaistnienia

wszystkich łącznie przesłanek potrącenia wskazanych w art. 498 kc. Dla

uznania, że zarzut potrącenia wywołał skutek prawny w postaci wygaśnięcia

(umorzenia)

wzajemnych

wierzytelności,

nie

wystarcza

zatem

samo

powoływanie się przez pozwanego składającego oświadczenie o potrącenia na

fakt, że w odrębnej sprawie wniósł pozew o zasądzenie od powoda należności z

tytułu posiadanej wierzytelności, który następnie zgłosił do potrącenia. Fakt ten

stanowi jedynie podstawę do ustalenia, że potrącający pozwany uznaje w osobie

powoda swojego wzajemnego dłużnika i że dochodzi od niego z tego tytułu

świadczenia w oddzielnym postępowaniu sądowym. Nie zmienia tu niczego

dostrzegalna niekonsekwencja w omawianym postępowaniu pozwanego, który

naraża się na oddalenie jego powództwa, jeżeli ustalone zostanie przed

zakończeniem rozprawy, że dochodzona wierzytelność uległa umorzeniu w

drodze potrącenia z wierzytelnością wzajemną.

Z tych zasad - przenosząc omawianą problematykę na grunt okoliczności

rozpoznawanej

sprawy

-

skarżący

trafnie

zarzucił,

że

wyrok

Sądu

Wojewódzkiego zapadł z naruszeniem art. 498 kc i art. 499 kc, skoro Sąd ten,

nie rozstrzygając sporu o istnienie wzajemnej wierzytelności pozwanych

dochodzonej w sprawie I C […], błędnie uznał w konsekwencji przyjętej

koncepcji wyroku, że dla spełnienia się przesłanek potrącenia wystarczy, że

o sporną wzajemną wierzytelność wszczęty został proces w odrębnej sprawie.

Odwoływanie się do możliwości wznowienia postępowania

w sprawie

niniejszej w wypadku ustalenia, że dochodzona

pozwanych

przez

wierzytelność nie istnieje, lub istnieje w mniejszej kwocie, nie znajduje

uzasadnienia w przepisach art. 401 i art. 403 kpc, a przy tym bezpodstawnie

nadaje rozstrzygnięciu charakter tymczasowości.

Z tych wszystkich zasad kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarzut

naruszenia art. 498 kc i art. 499 kc, wywiedziony z podstawy przewidzianej

przez art. 3931 kpc, jest w pełni uzasadniony.

Co mając na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 11 kpc i art.

39313 zd. I kpc uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zaskarżonej i

sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

jb

Teza

Oddalenie powództwa na zasadzie potrącenia (art. 498 kc) oznacza, że

Sąd uznał umorzenie się nawzajem obu wierzytelności. Do przyjęcia istnienia

wierzytelności pozwanego nie wystarcza, że wystąpił on przeciwko powodowi

na drogę odrębnego procesu o zapłatę.