III CK 699/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 699/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. B.

przeciwko D. N.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 9 czerwca 2005 r., kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 28

września 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 marca 2004

r. sygn. I C (…) i sprawę przekazuje temu sądowi do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka W. B. w pozwie skierowanym przeciwko D. N. domagała się

uzgodnienia treści prowadzonych przez Sąd Rejonowy w K. ksiąg wieczystych nr (…)1,

(…)2 i (…)3 w ten sposób, by w działach drugich KW (…)1 i KW (…)3 w miejsce

dotychczas wpisanej jako wyłączna właścicielka pozwanej D. N. wpisać pozwaną D. N.

w 5/8 częściach oraz powódkę W. B., G. N. i S. B. po 1/8 części, natomiast w dziale

drugim KW (…)2 w miejsce wpisanej jako właścicielka w połowie pozwanej D. N. wpisać

pozwaną D. N. w 5/16 częściach oraz powódkę W. B., G. N. i S. B. po 1/16 części.

Powódka twierdziła, iż pozwana otrzymała w/w nieruchomości w darowiźnie od G. B.,

która kupiła je za środki pochodzące z majątku wspólnego jej i męża W. B., a to wbrew

zawartemu w akcie notarialnym, i stanowiącego podstawę wpisu w księdze wieczystej

oświadczeniu o pochodzeniu tych środków z jej majątku odrębnego, zaś spadkobiercami

zmarłego w 1991 roku W. B. są po ¼ części G. B., powódka W. B., G. N. i S. B.

Powódka wnosiła w pozwie o zawiadomienie o toczącym się procesie, stosownie do art.

195 § 2 k.p.c., G. N. i S. B., co też Sąd pierwszej instancji uczynił, jednakże osoby te nie

wstąpiły do sprawy, jak też nie przedstawiły swego stanowiska co do żądania pozwu.

Wyrokiem z dnia 29 marca 2004 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił powództwo

wskazując, iż po stronie powodowej konieczne było współuczestnictwo wszystkich osób,

na rzecz których wpis miał nastąpić, a skoro G. N. i S. B., pomimo zawiadomienia, do

sprawy nie przystąpili, z uwagi na brak legitymacji czynnej powództwo należało oddalić.

Apelację od powyższego wyroku Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 28

września 2004 r. oddalił podzielając pogląd Sądu Rejonowego, iż w sprawie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym po stronie

czynnej zachodzi współuczestnictwo konieczne wszystkich osób, na rzecz których wpis

ma nastąpić, a których prawa dotychczas wpisane nie zostały, a tym samym uznając za

bezzasadny zarzut naruszenia art. 195 § 2 k.p.c. Odnosząc się do podniesionego w

apelacji zarzutu naruszenia art. 21 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej Sąd drugiej instancji wskazał, iż powódka nie została pozbawiona ochrony

swego prawa własności, gdyż może realizować swój interes prawny w postępowaniu o

dział spadku po W. B. oraz podział majątku wspólnego W. i G. B. Sąd ten wyraził nadto

pogląd, że kwestionowanie w apelacji współuczestnictwa koniecznego z powołaniem się

na art. 209 k.c. nie może odnieść zamierzonego skutku, ponieważ ani powódka, ani też

pozostali

następcy

nieruchomości,

a

prawni

W. dopiero

staliby

B. nie

się

są

nimi

współwłaścicielami

po

uprawomocnieniu

przedmiotowej

się

wyroku

uwzględniającego powództwo z mocą wsteczną.

Wyrok powyższy zaskarżyła powódka opierając kasację na podstawie z art. 393 1

pkt 2 k.p.c. i zarzucając naruszenie przepisu prawa procesowego, a to art. 195 § 2 k.p.c.

poprzez jego niezastosowanie i niezapozwanie osób, które nie przystąpiły do sprawy w

charakterze powodów, co w rezultacie doprowadziło do oddalenia powództwa o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym z uwagi na

niewystępowanie w procesie wszystkich osób, których łączny udział w sprawie był

konieczny. W konkluzji powódka domagała się uchylenia wyroków sądów obu instancji i

przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenia

kosztów

zastępstwa

procesowego

w

postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadniając podstawę kasacji przytoczono stosowne orzecznictwo Sądu Najwyższego

i wyrażono pogląd, że w żadnym z orzeczeń Sąd Najwyższy nie stwierdził, by w

wypadku postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym po stronie powodowej występowało współuczestnictwo konieczne, a tylko

wskazywał, że w przedmiotowym postępowaniu muszą wziąć udział wszystkie osoby,

których prawo z jakichkolwiek przyczyn w księdze wieczystej nie zostało ujawnione.

Powołując art. 209 k.c. stwierdzono, iż powództwo zmierza do zachowania wspólnego

prawa, co w konsekwencji prowadzi do wniosku, że współuczestnictwo konieczne po

stronie powodowej nie zachodzi, natomiast, gdy współwłaściciele, których prawo w

wyniku procesu ma zostać wpisane do księgi wieczystej, nie wstępują do sprawy po

stronie powodowej, winni zostać zapozwani przez sąd. Wskazano też, że oddalenie

powództwa z powodu nieprzystąpienia pozostałych współwłaścicieli stoi w sprzeczności

z naczelnym postulatem postępowania opartego o art. 10 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, jakim jest dążenie do ujawnienia rzeczywistych stanów

prawnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy obu instancji przyjęły za oczywisty pogląd, iż w sprawie o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zachodzi współuczestnictwo

konieczne po stronie czynnej wszystkich dotychczas niewpisanych w księdze wieczystej

współwłaścicieli nieruchomości, na rzecz których, stosownie do żądania pozwu, wpis

miałby nastąpić. Tymczasem ani powołane przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia

Sądu Najwyższego, ani też powołane przez Sąd drugiej instancji poglądy doktryny

stwierdzeń takich nie zawierają. Utrwalonym w orzecznictwie i doktrynie jest jedynie

pogląd, iż w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym konieczny jest udział w charakterze stron procesu wszystkich osób wszystkich

osób wpisanych w dziale drugim księgi wieczystej, a także udział tych spośród innych

osób, których uprawnienia z tytułu własności nie zostały dotychczas wpisane i że

zachodzi tu współuczestnictwo konieczne określone w art. 72 § 2 k.p.c. Taki pogląd był

wyrażany między innymi w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r. sygn.

III CRN 434/88 (publikowanym w OSNC 1991/1/12), z dnia 28 czerwca 2000 r. sygn. IV

CKN 71/00 (niepublikowanym) i z dnia 17 kwietnia 1998 r. sygn. II CKN 695/97

(niepublikowanym), przy czym w uzasadnieniu tego ostatniego wyroku Sąd Najwyższy

jednoznacznie wskazał, iż powództwo nie mogło być uwzględnione, gdyż jedna ze

współwłaścicielek nieruchomości, na rzecz której wpis miał nastąpić, nie uczestniczyła w

procesie ani w charakterze powódki, ani pozwanej. Podobnie w uzasadnieniu wyroku z

dnia 27 lutego 2002 r. sygn. III CKN 38/01 (publikowanym w OSNC 2003/2/27) Sąd

Najwyższy wskazuje, iż powództwo osoby, która ma interes prawny w uzgodnieniu treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a nie jest osobą, na rzecz której wpis

miałby nastąpić, wymaga pozwania między innymi właściciela nieruchomości, który

stosownie do żądania pozwu miałby zostać do księgi wpisany. Z powyższego wyraźnie

widać, iż w dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy dopuszcza udział w procesie

w charakterze pozwanych osób, na rzecz których wpis miałby nastąpić. W podobny

sposób wypowiada się także doktryna prawa. W szczególności odnotować można

jednoznaczne stwierdzenia, iż o ile wszystkie te osoby nie występują w charakterze

powodów, a zawiadomienie ich o toczącym się procesie stosownie do art. 195 § 2 k.p.c.

nie spowodowało ich wstąpienia do sprawy po stronie powodowej, osoby te powinny

zostać wezwane w charakterze pozwanych zgodnie z powołanym przepisem.

Trafnie

kasacja

zwraca

uwagę,

iż

wniesione

przez

współwłaściciela

nieruchomości powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym

zmierza

do

zachowania

wspólnego

prawa,

a

zatem

samodzielnie

legitymowany do jego wniesienia jest każdy ze współwłaścicieli nieruchomości (art. 209

k.c.). Zauważyć przy tym trzeba, że doktryna dopuszcza podjęcie czynności

zachowawczych, o jakich mowa w art. 209 k.c., także w drodze powództwa przeciwko

jednemu za współwłaścicieli. Przyjęcie samodzielnej legitymacji współwłaściciela

nieruchomości przekreśla trafność stojącego u podstaw zaskarżonego wyroku poglądu,

jakoby w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym zachodziło po stronie czynnej współuczestnictwo konieczne wszystkich

niewpisanych w księdze osób, na rzecz których wpis miałby nastąpić.

Pogląd Sądu Okręgowego, iż powoływanie się na art. 209 k.c. nie może odnieść

zamierzonego skutku, albowiem ani powódka, ani pozostali następcy prawni W. B. nie

są współwłaścicielami nieruchomości, a dopiero staliby się nimi po uprawomocnieniu się

wyroku uwzględniającego powództwo z mocą wsteczną, jest oczywiście błędny. W

prawie polskim wpis prawa własności w księdze wieczystej nie ma charakteru

konstytutywnego, a jedynie odzwierciedla stan prawny z innych zdarzeń prawnych

wynikający. Sama konstrukcja powództwa z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece wskazuje, iż stan prawny odbiega od wpisu w księdze wieczystej, a zatem

prawo służy danej osobie, pomimo że nie jest ona w księdze wpisana. Wreszcie

przeważający w doktrynie i orzecznictwie pogląd, iż powództwo takie jest powództwem o

ustalenie, jednoznacznie wywodzony jest z wyżej wskazanych okoliczności. Odnosząc

to zagadnienie do realiów obecnie rozpoznawanej sprawy dostrzec natomiast trzeba, iż

powódka wywodzi swe prawo ze zdarzeń, które z mocy samego prawa powodują stan

prawny przez nią wskazany.

Niezależnie od argumentacji wywodzonej z art. 209 k.c. za samodzielną

legitymacją

współwłaściciela

nieruchomości

przemawia

także

okoliczność,

iż

uzależnienie skuteczności powództwa współwłaściciela nieruchomości o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym od woli innych współwłaścicieli,

którzy niejednokrotnie z różnych przyczyn uzgodnieniem takim mogą nie być

zainteresowani, godziłoby w zagwarantowaną przez art. 21 i art. 64 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej ochronę prawa własności uniemożliwiając ujawnienie tego

prawa i narażając współwłaściciela na niemożność skorzystania z ochrony z tego

ujawnienia płynącej. Okoliczność, czy w obecnie rozpoznawanej sprawie powódka ma

możliwość ochrony swego prawa na drodze innych postępowań, dla rozstrzygnięcia

ogólnego zagadnienia, jakim jest kwestia współuczestnictwa koniecznego w procesach

z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece jest bez znaczenia, skoro poza

sporem jest, że w licznych stanach faktycznych alternatywa taka nie istnieje.

Nie sposób też zlekceważyć podnoszonego w doktrynie argumentu, że celem

postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

jest nie tylko ochrona interesu indywidualnego, ale przede wszystkim usunięcie

niezgodności dla wypełnienia ustrojowej funkcji ksiąg wieczystych, jakim jest poprawne

ujawnienie - dla bezpieczeństwa obrotu – stanu prawnego nieruchomości, a cel ten

przemawia przeciwko uniemożliwieniu korzystania z prawa przez jednego tylko

współwłaściciela z powodu braku poparcia innych.

Wyżej przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, iż w sprawie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym konieczny jest

udział, po którejkolwiek stronie procesu, zarówno wszystkich osób wpisanych w dziale

drugim księgi wieczystej, jak też osób, których prawo własności nie zostało dotychczas

w księdze wieczystej wpisane.

Stosownie do art. 195 k.p.c. współuczestnictwo konieczne powoduje obowiązek

działania sądu z urzędu. Jakkolwiek Sąd Najwyższy niejednokrotnie wskazywał, iż w

sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym brak

reprezentacji wszystkich osób, których udział jest konieczny, prowadzi do oddalenia

powództwa, to stwierdzenia te odnieść należy do takich sytuacji, gdy niewykonanie

przez powoda zarządzenia sądu wydanego stosownie do treści art. 195 § 1 k.p.c.

prowadzi do niemożności wykonania przez sąd obowiązku nałożonego nań przez § 2

tego artykułu. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi, gdyż osoby, które winny

zostać wezwane, zostały w dostateczny sposób oznaczone już w pozwie. W

konsekwencji kasacja trafnie zarzuca naruszenie art. 195 § 2 k.p.c.

Skoro wyłączną przyczyną oddalenia powództwa i apelacji był skutecznie

zakwestionowany przez kasację pogląd dotyczący współuczestnictwa koniecznego

współwłaścicieli po stronie powodowej, nie było prowadzone jakiekolwiek postępowanie

dowodowe i nie stał się przedmiotem badania sądów obu instancji rzeczywisty stan

prawny nieruchomości, nie została rozpoznana istota sprawy a nadto koniecznym jest

przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości. Z uwagi na te okoliczności oraz

charakter orzeczenia uzgadniającego treść księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, który przemawia za merytorycznym rozstrzygnięciem sprawy przez Sąd

pierwszej instancji, w uwzględnieniu kasacji, na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c., należało

uchylić wyroki Sądów obu instancji i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu do

ponownego rozpoznania przy pozostawieniu temu sądowi orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego stosownie do art. 108 § 2 w zw. z art. 393 19

k.p.c.