Supreme Court dismissed appeal; enforcement title must name both spouses for joint property mortgage.

Sygn. akt III CK 675/04

POSTANOWIENIE

Dnia 22 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa- Naczelnika Urzędu Skarbowego w G.

przy uczestnictwie M. B. i S. B.

o wpis,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2005 r., kasacji

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 30 września 2004 r.,

sygn. akt I Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w G. oddalił wniosek

Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. o wpis hipoteki przymusowej w

kwocie 51.141,80 zł w księdze wieczystej nr (…) prowadzonej dla nieruchomości, której

właścicielami na zasadzie wspólności ustawowej są S. B. i M. B.

W ocenie Sądu Rejonowego, zachodzi przeszkoda do wpisu skutkująca

oddaleniem

wniosku,

ponieważ

tytuły

wykonawcze,

którymi

legitymował

się

wnioskodawca, wystawione są przeciwko dłużnikowi S. B., natomiast żądany wpis

hipoteki przymusowej ma obciążać majątek objęty współwłasnością łączną dłużnika i

jego żony, tj. S. B. i M. B. Zdaniem Sądu, podstawą hipoteki przymusowej na takiej

nieruchomości

może

współmałżonków.

być

jedynie

tytuł

wykonawczy

wystawiony

na

oboje

Apelację wnioskodawcy oddalił Sąd Okręgowy w N. postanowieniem z dnia 30

września 2004 r. Przyjmując za własne poczynione w sprawie ustalenia Sąd ten podzielił

stanowisko Sądu Rejonowego odnośnie do tego, że administracyjny tytuł wykonawczy,

jako podstawa wpisu hipoteki przymusowej, winien być wystawiony na oboje

małżonków, jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego

zobowiązanego i jego małżonka, jak i z majątków osobistych.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył kasacją wnioskodawca, jako

podstawę kasacyjną wskazując naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji (Dz. U. z 2002 roku Nr 110. póz. 968 ze zm.) i niewłaściwe zastosowanie

art. 109 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z

2001 roku Nr 124, póz. 1361 ze zm.), polegające na przyjęciu, że podstawą wpisu

hipoteki przymusowej w księdze wieczystej obejmującej nieruchomość, będącą

przedmiotem użytkowania wieczystego oraz na budynkach i innych urządzeniach,

stanowiących odrębny przedmiot własności na zasadach wspólności ustawowej

małżeńskiej podatnika i jego małżonka, może być jedynie administracyjny tytuł

wykonawczy wystawiony przeciwko obojgu małżonkom i naruszenie w tym zakresie

przepisów art. 65 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, art. 26, 29 § 1 i 34 §

1 i § 3 pkt 2 i § 4 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U.

Nr 137 poz. 926 ze zm.). W konkluzji wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W obszernym wywodzie skarżący wykazywał, że publiczny charakter zobowiązań

podatkowych wymaga stworzenia odpowiedniej ochrony prawnej ich wykonania. Taką

ochronę stwarza art. 34 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa

(Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.; dalej – ordynacja), przewidujący możliwość

zabezpieczenia zobowiązań podatkowych, zaległości podatkowych oraz odsetek za

zwłokę hipoteką przymusową. Ordynacja przewiduje nadto w art. 34 § 3 pkt 2 możliwość

objęcia

hipoteką

przymusową

także

nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka. Dopuszczalne jest zatem, zdaniem

skarżącego, dokonanie wpisu hipoteki przymusowej na takiej nieruchomości na

podstawie tytułu wykonawczego wystawionego wyłącznie przeciwko podatnikowi. Takiej

oceny podzielić jednak nie można.

Występujący w sprawie problem prawny nie jest nowy, a związane z nim

problemy były przedmiotem wielu orzeczeń Sądu Najwyższego. W świetle bogatego

orzecznictwa za utrwalony należy uznać pogląd, że podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i

jego małżonka może stanowić jedynie tytuł wykonawczy wystawiony na oboje

małżonków. Takie stanowisko zostało wyrażone m.in. w uchwałach z dnia 18 września

2002 r., III CZP 49/02 (OSNC 2003, nr 9, poz. 115), z dnia 8 października 2003 r., III

CZP 68/03 (OSNC 2004, nr 12, poz. 191) oraz z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05

(dotychczas nie publ.). Takie stanowisko wyraził też Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III

CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz. 43). W uzasadnieniu tych uchwał Sąd Najwyższy

podkreślał, że zabezpieczenie wykonania zobowiązań podatkowych następuje w trybie

przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w

administracji (jedn. tekst Dz. U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968 ze zm.), wśród których

zasadnicze znaczenie ma art. 27c, dodany ustawą z dnia 6 września 2001 r. o zmianie

ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 125, poz. 1368). Zgodnie z tym przepisem, jeżeli egzekucja administracyjna ma być

prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i ich

majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że postępowanie dotyczące wpisu

hipoteki przymusowej w księdze wieczystej traktowane jest tak jak postępowanie

egzekucyjne, chociaż nie jest sposobem egzekucji i odbywa się na podstawie przepisów

kodeksu postępowania cywilnego regulujących postępowanie wieczystoksięgowe, a

jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia (por. powołaną wyżej uchwałę z

dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03). Wpis hipoteki przymusowej ma na celu

zabezpieczenie realizacji wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym. Podstawę

zatem wpisu hipoteki przymusowej powinien stanowić taki sam tytuł, jaki uprawnia do

prowadzenia egzekucji, a więc – zgodnie z art. 27 c ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji – tytuł wykonawczy wystawiony na oboje małżonków.

Nie można podzielić też prezentowanego w kasacji stanowiska, że jeżeli możliwe

jest ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej małżonków na

podstawie decyzji organu podatkowego doręczonego wyłącznie dłużnikowi, to tym

bardziej możliwe jest to w wypadku tytułu wykonawczego wystawionego na dłużnika.

Stanowisko to nie uwzględnia różnicy pomiędzy hipoteką przymusową zwykłą a

hipoteką przymusową kaucyjną. W uzasadnieniu powołanej uchwały składu siedmiu

sędziów wyjaśniono, że nieostateczna decyzja administracyjna może być podstawą

wpisu hipoteki przymusowej, o której mowa w art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej –

u.k.w.h.), to jest hipoteki kaucyjnej. Ustanowienie takiej hipoteki nie jest sposobem

egzekucji i jego celem nie jest realizacja wierzytelności. Jest to zatem jedynie środek

zabezpieczenia interesów fiskalnych Państwa. Po przekształceniu się w hipotekę

przymusową zwykłą, a więc na podstawie tytułu wykonawczego, staje się dopiero

gwarantem realizacji wierzytelności w stosunku do każdorazowego właściciela

nieruchomości. Obok hipoteki przymusowej kaucyjnej w prawie podatkowym występuje

także hipoteka przymusowa zwykła, dla powstania której wymagany jest tytuł

wykonawczy (art. 35 § 2 ordynacji i art. 109 ust. 1 u.k.w.h.). Podstawę wpisu hipoteki

przymusowej zwykłej mogą stanowić tytuły wykonawcze wydane zarówno w sądowym,

jak i administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym. Jeżeli jednak stanowić mają

podstawę wpisu na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej

małżonków, niezbędne jest wystawienie tytułu wykonawczego na oboje małżonków.

Nie może się ostać także argument dotyczący szczególnej ochrony należności

Państwa z tytułu należności podatkowych. Jak bowiem wskazał Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały z dnia 18 marca 2005., a pogląd ten należy podzielić, prawo

własności podlega ochronie przewidzianej zarówno w Konstytucji, jak i ustawach

zwykłych. Hipoteka zaś, jako ograniczone prawo rzeczowe ustanawiane na rzeczy

cudzej, prawo właściciela ogranicza. Gdyby przyjąć, że może być wpisana na wspólnej

nieruchomości na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego tylko przeciw

dłużnikowi, należałoby wyrazić zgodę na ograniczenie własności osoby, która nie jest

stroną zobowiązania podatkowego. Takiego zaś ograniczenia nie uzasadnia nawet

wzgląd na potrzebę ochrony wykonania zobowiązań podatkowych.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39312

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przez zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz.98), a to z uwagi na przepis

art. 3 tejże ustawy.