III CK 652/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 652/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Szpitalowi Klinicznemu (...) o odszkodowanie,

zadośćuczynienie i ustalenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11

maja 2005 r., kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 września 2004 r.,

sygn. akt I ACa (...),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2004 r. zasądził od pozwanego

Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego (...) na rzecz powódki J. T. kwotę

54.880 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, kwotę 4.392 zł tytułem

kosztów procesu oraz ustalił na przyszłość odpowiedzialność pozwanego za mogące

wystąpić u powódki w przyszłości następstwa wirusowego zapalenia wątroby typu C.

Orzeczenie swe Sąd pierwszej instancji oparł na ustaleniu, iż powódka była zatrudniana

przez pozwanego od 1962 roku, początkowo jako instrumentariuszka na bloku

operacyjnym Kliniki Chirurgii Ogólnej, a od 1977 do lutego 1998 roku w Zakładzie

Ortodoncji jako pielęgniarka oddziałowa, następnie jako pielęgniarka koordynująca. Do

1978 roku nie prowadzono szczepień ochronnych personelu przeciwko wirusowemu

zapaleniu wątroby, używano sprzętu wielokrotnego użytku, brak było rękawiczek

ochronnych, niejednokrotnie używano rękawiczek klejonych, wystarczało ich tylko dla

lekarzy wykonujących operacje. Podczas pracy w Zakładzie Ortodoncji powódka, oprócz

wykonywania swoich obowiązków, asystowała kierownikowi Zakładu prof. A. K. w

przyjęciach pacjentów. Do jej zadań należało wówczas mycie narzędzi ortodontycznych

oraz wycisków – zmywała krew i ślinę, które często pozostawały na wyciskach. Nie było

wówczas możliwe korzystanie z rękawiczek ochronnych, a dopiero w ostatnim okresie

ich używanie stało się powszechne. W 1999 roku stwierdzono, że powódka przebyła

wirusowe zapalenie wątroby typu B i jest zakażona wirusem zapalenia wątroby typu C.

Powiatowy Inspektor Sanitarny w L. wydał decyzję stwierdzającą u powódki chorobę

zawodową – wirusowe zapalenie wątroby typu C. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, iż

powódka miała styczność z materiałem zakaźnym, a wobec wykluczenia przez

dochodzenie epidemiologiczne pozazawodowego ryzyka zakażenia, przyjęto zawodowe

pochodzenie choroby. Powódka leczy się i stosuje dietę. Opierając się na opinii biegłego

lekarza Sąd Okręgowy stwierdził, że do zakażenia powódki wirusowym zapaleniem

wątroby typu B doszło najpóźniej w 1998 roku, ale nastąpiło naturalne wyeliminowanie

wirusa z organizmu. Jeżeli chodzi o wirus zapalenia wątroby typu C, to z

prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością można stwierdzić, że zakażenia

nastąpiło w latach 1990-1998 lub wcześniej, a do zakażenia doszło w czasie

wykonywania pracy zawodowej w pozwanym Szpitalu. W następstwie tego zakażenia

rozwinęło się zaawansowane, przewlekłe zapalenie wątroby typu C, a rokowania na

przyszłość są złe. W konsekwencji, na podstawie art. 444 § 1 k.c. Sąd I instancji

zasądził na rzecz powódki kwotę 9.880 zł tytułem odszkodowania, a na podstawie art.

445 § 1 k.c. kwotę 45.000 zł tytułem zadośćuczynienia.

W wyniku rozpoznania apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

7 września 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo nie obciążając

powódki kosztami procesu na rzecz pozwanego. Sąd Apelacyjny wskazał, że podstawę

odpowiedzialności strony pozwanej, jakkolwiek wyraźnie nie wyartykułowaną przez Sąd

pierwszej instancji, stanowi art. 416 k.c., a zatem odpowiedzialność pozwanego oparta

jest na zasadzie winy, przy czym, stosownie do art. 6 k.c., ciężar udowodnienia winy

pozwanego spoczywa na powódce. Zdaniem Sądu Apelacyjnego wynikające z zeznań

części świadków okoliczności dotyczące zdarzających się braków zaopatrzenia w

drobny sprzęt jednorazowego użycia i rękawiczki jednorazowego użytku, kontakt

powódki z materiałem zakaźnym oraz opinia biegłego, że z prawdopodobieństwem

graniczącym z pewnością można stwierdzić, iż do zakażenia doszło w czasie pracy

wykonywanej przez powódkę w pozwanym Szpitalu, nie dają podstaw do przypisania

pozwanemu winy. Zdarzenia te z pewnością nie wywołały bezpośrednio zakażenia u

powódki, nie zostało też udowodnione, by były one następstwem działań lub zaniechań

organów pozwanego, a nadto nie ma żadnej pewności, że to właśnie w ich następstwie

powódka doznała zakażenia. Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, iż konstrukcja tzw.

winy anonimowej, przyjmowana przy odpowiedzialności zakładów leczniczych wobec

pacjentów za zakażenia szpitalne, nie może mieć zastosowania do zakażeń fachowego

personelu medycznego takich zakładów, który nie jest poddawany zabiegom, a tylko z

racji wykonywanych zadań narażony jest na ryzyko zakażenia. W konsekwencji brak

odniesienia zakażenia powódki do konkretnego zdarzenia zawinionego przez pozwany

Szpital nie pozwala na przyjęcie, że wina pozwanego za szkodę została udowodniona.

Sąd Apelacyjny stwierdził także, że stanowczość przedstawionego zapatrywania

mogłaby ulec osłabieniu, gdyby okazało się, że jednak w Klinice Ortodoncji pozwanego

Szpitala, w okresie kiedy powódka najprawdopodobniej doznała zakażenia, dochodziło

do mnogich zakażeń wirusami wywołującymi zapalenie wątroby, podczas gdy w okresie

tym nie zarejestrowano zakażeń wirusem typu C wśród pacjentów i pracowników Kliniki.

Wyrok powyższy został zaskarżony przez powódkę, która oparła kasację na

podstawach z art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c. W szczególności powódka zarzuciła

zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało

istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez rażąco

błędną ocenę materiału dowodowego, naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 233

k.p.c. i art. 382 k.p.c. oraz rażące naruszenie art. 231 k.p.c. Powyższe uchybienia,

zdaniem powódki, doprowadziły do rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego,

a to art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 415 k.c. i art. 416 k.c.

W konkluzji apelująca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając kasację powódki zwrócić uwagę należy, iż stosownie do art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Z 2005 r. Nr 13,

poz. 98) do jej rozpoznania stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego

obowiązujące przed dniem 6 lutego 2005 r.

Rozważając podstawy, na których kasacja została oparta, przede wszystkim

należy ustosunkować się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Zarzuty

podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej dotyczą ustaleń faktycznych, na

których Sąd drugiej instancji oparł swe orzeczenie. Trafnie zatem kasacja traktuje

zarzucane naruszenie prawa materialnego jako konsekwencję uchybień procesowych

prowadzących do wadliwych ustaleń faktycznych. Dopiero poprawne ustalenia faktyczne

pozwalają

dokonać

właściwie

zastosować

normę

wynikającą

z przepisów

materialnoprawnych.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. zauważyć należy, iż Sąd

drugiej instancji w istocie nie analizował materiału dowodowego i nie przeprowadzał w

ogóle jego oceny, a zatem powołanego przepisu naruszyć nie mógł. Sąd ten oparł się na

faktach ustalonych przez Sąd I instancji, jednak z faktów tych wysnuł odmienne wnioski,

a podstawą tego wnioskowania stał się wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

pogląd, iż dla przyjęcia odpowiedzialności pozwanego szpitala nie wystarczy wykazanie

wysokiego prawdopodobieństwa, że do zakażenia doszło, gdy powódka wykonywała

czynności zawodowe pomimo braków wyposażenia w sprzęt jednorazowego użycia i

rękawiczki ochronne, gdyż prawdopodobieństwo takie nie przesądza, że do zakażenia

doszło w tych właśnie okolicznościach, a tym bardziej, że zakażenie zawinił pozwany. W

takiej sytuacji zasadnicze znaczenie ma ocena poprawności wyżej przytoczonego

poglądu, a ta winna być dokonywana w kontekście powołanego w apelacji zarzutu

naruszenia art. 231 k.p.c. Przepis ten daje podstawę, do czynienia domniemań

faktycznych, a zatem wyprowadzania wniosku co do faktów mających istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia z innych ustalonych faktów. Przyjęta powszechnie przez sądy

praktyka, iż do ustalenia, że do zakażenia doszło w określonym miejscu i czasie opiera

się właśnie na stosowaniu domniemań faktycznych, a mianowicie z faktów, iż

podejmowane czynności wiążą się z ryzykiem zakażenia oraz że doszło do zaniedbań

czyniących takie zakażenie wysoce prawdopodobnym, sądy wyprowadzają wniosek, iż

te właśnie okoliczności stanowiły źródło zakażenia. Stosowanie takich domniemań jest

konieczne, albowiem w przeciwnym wypadku udowodnienie, co było źródłem zakażenia,

mając na uwadze dostępne w praktyce metody badawcze, byłoby niemal zawsze

niemożliwe.

Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 231 k.p.c. jest w pełni uzasadniony.

Brak jakichkolwiek racjonalnych podstaw do takiej wykładni powołanego przepisu, która

zawężałaby jego stosowanie tylko do określonej grupy podmiotów, a w szczególności w

procesach dotyczących skutków zakażeń szpitalnych miałaby dopuszczać stosowanie

domniemań faktycznych w odniesieniu do pacjentów, zaś wyłączać ich stosowanie w

odniesieniu do personelu medycznego. Sąd Najwyższy stanowisko takie wyraził w

wyroku z dnia 15 maja 2001 r. sygn. II UKN 395/00 (publikowany OSNP 2003/7-8/87),

gdzie stwierdził, że na szpitalu jako pracodawcy spoczywa zwiększone ryzyko

odpowiedzialności wobec pracowników personelu medycznego, którzy korzystają z

domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.), że do zakażenia wirusowym zapaleniem

wątroby doszło w związku z pracą zawodową.

Sąd pierwszej instancji, przyjmując związek przyczynowy zakażenia powódki

wirusowym zapaleniem wątroby opierał się przede wszystkim na opinii biegłego prof.

Janeczki, uznanego autorytetu w zakresie chorób zakaźnych, opinii wskazującej nie

tylko na wysoki stopień prawdopodobieństwa, ale nawet na prawdopodobieństwo

graniczące z pewnością. Jeżeli jednak Sąd drugiej instancji opinię tę uznał za

niewystarczającą - na co wskazuje zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

stwierdzenie, iż stanowczość jego zapatrywania, co do nieudowodnienia okoliczności

faktycznych uzasadniających odpowiedzialność pozwanego szpitala mogłaby ulec

osłabieniu, gdyby okazało się, że w Klinice Ortodoncji dochodziło do mnogich zakażeń

wirusami wywołującymi zapalenie wątroby w okresie, gdy powódka najprawdopodobniej

doznała zakażenia - obowiązany był poczynić stosowne ustalenia faktyczne dotyczące

takich zakażeń oparte na ocenie całości materiału dowodowego. Tymczasem Sąd

Apelacyjny, nie czyniąc w tym przedmiocie ustaleń faktycznych, ograniczył się do

powołania stosownej informacji Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w L.

o niezarejestrowaniu takich zakażeń w Klinice Ortodoncji, a w ogóle nie ustosunkował

się zeznań świadków i powódki dotyczących tej kwestii, gdy z zeznań tych wynika, że do

takich zakażeń w pozwanym szpitalu dochodziło. Podobnie zresztą, nie czyniąc w

istocie ustaleń faktycznych, powołał, iż zdarzały się przypadki braków w zaopatrzeniu w

sprzęt jednorazowego użytku i rękawiczki, co zdaje się wskazywać na sporadyczność

takich faktów, gdy tymczasem ustalenia Sądu pierwszej instancji na okoliczność, iż były

to wyjątkowe wypadki, wcale nie wskazują, a w sprawie zebrano obszerny materiał

dowodowy dotyczący tej kwestii. Ewentualne ustalenia Sądu drugiej instancji w tym

przedmiocie winny być oparte na analizie całości tego materiału i winny precyzyjne

wskazywać do jakiego okresu się odnoszą i jaki zakres braki te miały. Brak też w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jakiegokolwiek odniesienia się do znajdującej się w

aktach sprawy decyzji o uznaniu schorzenia powódki za chorobę zawodową, a w

szczególności jej uzasadnienia, z którego wynika, że dochodzenie epidemiologiczne

wykluczyło inne źródła zakażenia. Uwagi powyższe wskazują na całkowitą zasadność

zarzutu naruszenia art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c., tym bardziej, że w świetle ustaleń

poczynionych przez Sąd Okręgowy, wnioski przez ten Sąd z ustalonych faktów

wywiedzione były w pełni uprawnione.

Zarzut naruszenia prawa materialnego jest uzasadniony, o ile dotyczy naruszenia

przepisu art. 415 k.c. w związku z art. 416 k.c. Nie można przyjąć, jak to uczynił Sąd

drugiej instancji, że konstrukcja tzw. winy anonimowej lub organizacyjnej nie ma

zastosowania do odpowiedzialności zakładów leczniczych za zakażenia personelu

medycznego.

Ta

konstrukcja

prawna

nie

ma

zatem

na

celu

szczególnego

uprzywilejowania określonej grupy osób, ale jest wynikiem specyfiki działania jednostek

organizacyjnych, z którym to działaniem wiąże się szkoda. Konstrukcja ta pozwala

zerwać personalną więź między działaniem lub zaniechaniem prowadzącym do

powstania szkody a zarzutem niewłaściwego zachowania się, poprzestając na ustaleniu,

że niewątpliwie zawinił organ lub któryś z pracowników osoby prawnej. Tym samym

wina zostaje odniesiona do dostrzeżonych wadliwości w działaniu zespołu ludzi lub

funkcjonowaniu określonej struktury organizacyjnej. Przypisanie takiej winy wymaga

zatem określenia standardu poprawnego działania takiej struktury, który będzie

miernikiem staranności, jakiej należy wymagać stosownie do art. 355 k.c. i porównaniu z

tym standardem działań, które w rzeczywistości miały miejsce. W rozpoznawanej

sprawie oczywistym jest, iż poprawnie funkcjonujące placówki służby zdrowia winny tak

zorganizować swą pracę i zapewnić takie środki, by zminimalizować ryzyko zakażenia

pracowników. Obowiązek podejmowania takich działań wynika z przepisu art. 207

kodeksu pracy nakazującego zapewnienie pracownikom bezpiecznych i higienicznych

warunków pracy, a także z art. 66 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Niezależnie jednak od powołanych wyżej przepisów podstawowe zasady etyczne

nakazują zapewnić bezpieczne warunki pracy osobom, które narażają swe zdrowie dla

ratowania zdrowia innych osób. Na obowiązek tan zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 13 kwietnia 2000 r. sygn. I PKN 584/99 (publikowanym OSNP

2001/21/636) stwierdzając, że zakład opieki zdrowotnej jako pracodawca ma obowiązek

zastosowania wszelkich dostępnych środków organizacyjnych i technicznych celu

ochrony zdrowia pracowników (personelu medycznego) przed zakażeniem wirusową

chorobą zakaźną. W świetle powyższych rozważań oczywistym jest, iż zaniedbania

w zakresie zaopatrzenia pracowników placówek służby zdrowia w stosowny sprzęt

umożliwiający wyeliminowanie lub istotne zmniejszenie ryzyka zakażenia wirusowym

zapaleniem wątroby winny być traktowane, jako zaniechanie zawinione przez organy

takich placówek, a indywidualne przypisanie winy poszczególnym osobom, za stan taki

odpowiedzialnym, nie jest konieczne dla przyjęcia odpowiedzialności pracodawcy za

skutki rozstroju zdrowia pracownika będącego wynikiem takiego zakażenia.

Nie jest trafny natomiast zarzut naruszenia przepisu art. 32 Konstytucji

Rzeczypospolitej

Polskiej.

Przepis

ten,

mówiący

o

równości

wobec

prawa

i niedyskryminacji, nie został zaskarżonym wyrokiem naruszony. Zwięzłe uzasadnienie

tego zarzutu kasacji odwołuje się do twierdzenia, że w odniesieniu do odpowiedzialności

zakładów leczniczych personel medyczny nie powinien być traktowany gorzej od

pacjentów tych zakładów. Tymczasem sytuacja faktyczna i prawna obu tych grup jest

całkowicie odmienna, co w konsekwencji nie pozwala wywodzić z powołanego przepisu

zasady równego ich traktowania.

Z powyższych przyczyn kasacja okazała się zasadna, a zatem, na podstawie art.

39313 § 1 k.p.c. należało uchylić zaskarżony wyrok i sprawę przekazać Sądowi drugiej

instancji

do

kasacyjnego.

ponownego

rozpoznania

i

orzeczenia

o

kosztach

postępowania