Supreme Court dismissed cassation on inheritance of agricultural land by grandchild when parent did not qualify.

Sygn. akt III CK 637/04

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. K.

przy uczestnictwie A. Ż., J. K., M. K., K. K., A. P., G. W., R. K., G. M., B. G., W. K. i E. N.

o stwierdzenie nabycia spadku po A. K. i A. K., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 6 lipca 2005 r., kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu

Okręgowego w N. z dnia 26 sierpnia 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2004 r. Sąd Okręgowy w N.

oddalił apelację wnioskodawczyni M. K. od postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia

7 kwietnia 2004 r. stwierdzającego, że spadek po A. K. zmarłym w dniu 14 września

1979 r. nabyli na podstawie ustawy: żona A. K. w 6/24 częściach oraz dzieci: M. S. K.,

A. Ż., S. K., S. K., J. K. i J. K. po 3/24 części każde z nich a wchodzące w skład spadku

gospodarstwo rolne na podstawie ustawy dziedziczą: żona A. K. oraz dzieci M. S. K. i S.

K. po 1/3 części każde z nich zaś spadek po A. K. zmarłej w dniu 9 czerwca 1988 r.

nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza dzieci: M. S. K., A. Ż., J. K. i

J. K. po 6/36 części każde z nich, wnuki: B. G., W. K. i E. N. po 2/36 części każde z nich

oraz wnuki: K. K. i A. P. po 3/36 części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład

spadku gospodarstwo rolne dziedziczą na podstawie ustawy z dobrodziejstwem

inwentarza córka M. S. K. w 6/18 częściach, wnuki: B. G., W. K. i E. N. po 2/18 części

oraz wnuki: K. K. i A. P. po 3/18 części każde z nich.

Sądy ustaliły między innymi, iż spadkodawcy A. i A. K. mieli sześcioro dzieci: M.

S. K., J. K., A. Ż., S. K., S. K. i J. K. Spadkodawcy byli współwłaścicielami gospodarstwa

rolnego o powierzchni 3.98 ha położonego w T. W chwili śmierci spadkodawcy

wszystkie jego dzieci żyły. W gospodarstwie rolnym mieszkała żona A. i córka M. S. K.,

które w nim pracowały. Ponadto pracował w gospodarstwie syn Stefan, który mieszkał w

N., był instruktorem zawodu i przynajmniej raz w tygodniu przyjeżdżał do rodziców i

pracował w gospodarstwie, podobnie w czasie wakacji, gdy pomagał im przy pracach w

polu, za co otrzymywał od nich zapłatę. Pozostałe dzieci nie pracowały w żadnym

gospodarstwie rolnym, nie ukończyły kursu ani szkoły rolniczej, nie były niezdolne do

pracy. Żadne z wnuków A. K. nie pracowało w tym czasie w gospodarstwie rolnym, nie

ukończyło szkoły ani kursów rolniczych.

W chwili śmierci A. K. nie żyli już jej synowie: S. K., który zmarł w 1984 r.

pozostawiając dwoje dzieci: K. K. i A. P. oraz S. K., który zmarł w 1981 r. pozostawiając

troje dzieci: B. G., W. K. i E. N. W spadkowym gospodarstwie rolnym pracowała córka

spadkodawczyni M. S. K.. Pozostałe dzieci, jak również wnuki spadkodawczyni, nie

pracowały w żadnym gospodarstwie rolnym, nie ukończyły szkoły ani kursów rolniczych,

dzieci S. S. były w chwili śmierci spadkodawczyni małoletnie.

W ocenie Sądów obu instancji, biorąc pod uwagę obowiązujące w chwili śmierci

każdego ze spadkodawców przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych,

określone w art. 1059 §1 pkt.1 k.c. kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego

po A. K. miała jego żona A., córka M. S. K. i syn S. K., którzy pracowali w tym

gospodarstwie. Sądy obu instancji uznały pracę S. K. w spadkowym gospodarstwie za

stałą pracę przy produkcji rolnej wskazując, że przyjeżdżał on i pracował w

gospodarstwie przynajmniej raz w tygodniu oraz w czasie wakacji i rodzice płacili mu za

tę pracę, co zeznała sama wnioskodawczyni stwierdzając też, że Stefan przyjeżdżał do

rodziców także w ciągu roku, gdy była praca w gospodarstwie, w przeciwieństwie do

siostry A., która przyjeżdżała tylko w czasie wakacji i zbierała owoce jedynie dla

własnych potrzeb. Wskazuje to, zdaniem Sądów, że praca S. w gospodarstwie

świadczona była w znacznym rozmiarze, stale i nie była zwykłą pomocą udzielaną przez

dzieci rodzicom.

Oceniając kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po A. K. Sądy

stwierdziły, że spośród jej dzieci posiada je tylko wnioskodawczyni. Natomiast

rozważając kwalifikacje wnuków Sąd Okręgowy wskazał, że wnuki spadkodawcy mogą

dziedziczyć gospodarstwo w pierwszej lub drugiej kolejności. W pierwszej kolejności

dziedziczą je, gdy dziecko spadkodawcy a jedno z ich rodziców, nie dożyło otwarcia

spadku i wówczas muszą spełniać jedną z przesłanek art. 1059 k.c. W drugiej kolejności

dziedziczą gospodarstwo, gdy dziecko spadkodawcy a jedno z ich rodziców dożyło

chwili otwarcia spadku ale nie ma kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Wówczas jego dzieci a wnuki spadkodawcy dziedziczą gospodarstwo w warunkach

określonych w art. 1060 k.c. W rozpoznawanej sprawie zachodzi pierwsza sytuacja,

bowiem wnuki A. K., będące dziećmi jej synów S. S., dziedziczą po niej gospodarstwo

rolne dlatego, że ich ojcowie nie dożyli otwarcia spadku. Warunkiem ich dziedziczenia

jest zatem spełnienie jednej z przesłanek art. 1059 k.c. Niesporne jest, że dzieci S. S. w

chwili śmierci spadkodawczyni były małoletnie, co sprawia, że w granicach określonych

w art. 931 § 2 k.c., dziedziczą po babce udział w gospodarstwie rolnym na podstawie

art. 1059 pkt. 2 k.c.

Sąd drugiej instancji nie podzielił także zarzutów apelacji nie wyjaśnienia

wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i nie pouczenia

wnioskodawczyni w trybie art. 5 k.p.c. wskazując, iż Sąd pierwszej instancji zgodnie z

art. 670 § 2 k.p.c. zbadał i wyjaśnił z urzędu wszystkie okoliczności konieczne do

określenia porządku dziedziczenia także gospodarstwa rolnego, zaś wnioskodawczyni,

zarzucając naruszenie art. 5 k.p.c., nie sprecyzowała o jakich czynnościach

procesowych Sąd miał obowiązek ją pouczyć i tego zaniedbał. Sąd odwoławczy na

podstawie art. 381 k.p.c. oddalił także zgłoszone dopiero w apelacji wnioski dowodowe o

przesłuchanie świadków na okoliczność pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym

stwierdzając, iż wnioskodawczyni miała możliwość zgłoszenia tych wniosków w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji.

W kasacji od powyższego wyroku, opartej na obu podstawach wskazanych w art.

3931 k.p.c., wnioskodawczyni w ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 231

§ 1 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny dowodów, przy braku wszechstronnego

rozważenia zebranego materiału, naruszenie art. 5 k.p.c. przez zaniechanie Sądu

pouczenia wnioskodawczyni o czynnościach procesowych i o skutkach ich zaniedbań co

do możliwości wykazania, że praca S. K. w spadkowym gospodarstwie rolnym nie miała

charakteru trwałego oraz naruszenie art. 217 k.p.c. przez pominięcie wniosków

dowodowych wnioskodawczyni o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na

okoliczność charakteru pracy S. K. w gospodarstwie rolnym. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 931 § 2 k.p.c. przez wyrażenie błędnego

poglądu, że wnuki spadkodawcy nie dziedziczą bezpośrednio po nim w granicach

wyznaczonych przez sytuację, w jakiej znalazłoby się dziecko spadkodawcy, gdyby

dożyło otwarcia spadku.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając kasację, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy- Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w oparciu o przepisy kodeksu

postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją (przed dniem 6

lutego 2005 r.), Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 392 k.p.c. kasacja jest środkiem odwoławczym od orzeczenia Sądu

drugiej a nie pierwszej instancji a zatem można w niej skutecznie zgłaszać jedynie

zarzuty dotyczące uchybień i naruszenia określonych przepisów prawa przez Sąd

odwoławczy a nie przez Sąd pierwszej instancji. Uchybienia Sądu pierwszej instancji

powinny być przedmiotem zarzutów apelacji, natomiast w kasacji można jedynie zgłosić

odpowiednie zarzuty w tym przedmiocie, jeżeli Sąd odwoławczy, z naruszeniem

przepisów obowiązujących w postępowaniu apelacyjnym, nie odniósł się lub

bezpodstawnie nie uwzględnił określonych zarzutów zgłoszonych w apelacji.

Z tych przyczyn za bezskuteczne należy uznać zgłoszone w kasacji zarzuty

naruszenia art. 5 k.p.c. i art. 217 k.p.c. To bowiem Sąd pierwszej instancji, według

twierdzeń skarżącej, naruszył art. 5 k.p.c. nie pouczając jej w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, gdzie występowała bez adwokata. W postępowaniu apelacyjnym

wnioskodawczyni występowała z profesjonalnym pełnomocnikiem procesowym a zatem

przepis art. 5 k.p.c. nie miał zastosowania i Sąd Okręgowy nie mógł go naruszyć.

Skuteczne postawienie Sądowi odwoławczemu zarzutu naruszenia art. 5 k.p.c.

wymagało zatem odwołania się do określonych przepisów postępowania cywilnego

obowiązujących w postępowaniu apelacyjnym, które naruszył Sąd odwoławczy nie

uwzględniając apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 5 k.p.c. Kasacja nie zawiera

wskazania tych przepisów ani nawet prawidłowego sformułowania zarzutu, co sprawia,

że musi być w tym zakresie uznana za bezskuteczną.

To samo należy stwierdzić w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 217 k.p.c.,

który dotyczy postępowania dowodowego przed Sądem pierwszej instancji. Natomiast

skarżąca, która w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie zgłosiła żadnych

wniosków dowodowych, zarzuca w kasacji bezpodstawne pominięcie jej wniosków

dowodowych zgłoszonych po raz pierwszy dopiero w apelacji i oddalonych przez Sąd

Okręgowy nie na podstawie art. 217 § 2 k.p.c. a na podstawie art. 381 k.p.c., który ma

zastosowanie właśnie do takich sytuacji. Brak w kasacji zarzutu naruszenia art. 381

k.p.c. uniemożliwia Sądowi Najwyższemu, związanemu podstawami kasacji (art. 393 11 §

1 k.p.c.), odniesienie się do zarzutu pominięcia zgłoszonych w apelacji wniosków

dowodowych.

Kolejny zarzut procesowy także nie może być uznany za skuteczny. Po pierwsze

powołuje on nieistniejący przepis postępowania cywilnego - art. 231 §1 k.p.c., podczas

gdy przepis art. 231 k.p.c. nie jest podzielony na paragrafy. Po wtóre przepis ten został

niewątpliwie błędnie powołany, bowiem dotyczy on domniemania faktycznego, podczas

gdy skarżąca, uzasadniając tę podstawę kasacyjną, zarzuca dokonanie wadliwej oceny

dowodów. Po trzecie zaś, zakładając, że w istocie chodzi o zarzut naruszenia art. 233 §

1 k.p.c., trzeba stwierdzić, iż jest to zarzut nieuzasadniony. Skuteczność postawienia

takiego zarzutu wymaga wskazania określonych zasad oceny dowodów, które naruszył

Sąd Odwoławczy podzielając ocenę dowodów przeprowadzoną przez Sąd pierwszej

instancji i uzupełniając ją własnymi argumentami. Kasacja takiego wskazania nie

zawiera, ograniczając się do kwestionowania, ze względu na wiek w dacie otwarcia

spadku, wiarygodności zeznań uczestników A. P. i A. K. oraz wybiórczą ocenę zeznań

wnioskodawczyni.

Tymczasem

zeznania

wnioskodawczyni,

na

których

przede

wszystkim oparł się Sąd odwoławczy, są w tym zakresie jednoznaczne, skoro zeznała

ona, iż do pracy w gospodarstwie rolnym przyjeżdżał w ciągu roku tylko Stefan, jak była

potrzeba pracy w tym gospodarstwie i rodzice za wszystko mu płacili. Brak zatem

jakichkolwiek podstaw do uznania, iż doszło do naruszenia przez Sąd odwoławczy art.

233 § 1 k.p.c. przy ustaleniu, że S. K. przyjeżdżał do rodziców i pracował w spadkowym

gospodarstwie rolnym w ciągu całego roku, gdy była konieczność pracy w tym

gospodarstwie i za pracę tę rodzice mu płacili.

Natomiast wobec nie zgłoszenia przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 1059 § 1

pkt. 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie śmierci spadkodawcy A. K., poza

kontrolą Sądu Najwyższego musi pozostać ocena Sądu Okręgowego, czy tak

świadczona praca może być uznana za pracę w spadkowym gospodarstwie rolnym,

uprawniającą do jego dziedziczenia na podstawie powyższego przepisu.

Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 931 § 2 k.c. przez błędną wykładnię.

Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku.

Otwiera on bezpośrednią, własną drogę do dziedziczenia dzieciom zmarłego

spadkobiercy - wnukom spadkodawcy a jedyną przesłanką pochodną od uprawnień

nieżyjących dzieci spadkodawcy jest to, że ich dzieci (wnuki spadkodawcy) dziedziczą

tylko udział, jaki przypadłby dzieciom, gdyby dożyły otwarcia spadku. Przepis ten

wykładany w związku z art. 1059 i art. 1060 k.c. w żadnym wypadku nie daje podstaw

do przyjęcia, że w sytuacji, gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego

dziecko (wnuk spadkodawcy) dziedziczy jego udział spadkowy tylko wówczas, gdyby on

sam (dziecko spadkodawcy) miał uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Pomijając brak jakiejkolwiek możliwości i przesłanek ustalenia takiej okoliczności w

stosunku do osoby nie żyjącej (często od wielu lat) w dacie otwarcia spadku po rodzicu ,

brak ku temu jakichkolwiek podstaw prawnych. Dziedziczenie gospodarstwa rolnego

przez dalszego krewnego spadkodawcy (jego wnuka), powołanego do spadku wskutek

śmierci bliższego krewnego (dziecka), nie zależy od tego, czy zmarły dziedziczyłby

gospodarstwo rolne z ustawy, gdyby dożył otwarcia spadku. Jedynym warunkiem

dziedziczenia w takiej sytuacji gospodarstwa rolnego przez wnuka spadkodawcy jest to

by on sam spełniał którąś z przesłanek art. 1059 k.c. (porównaj między innymi uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1975 r. III CZP 81/75, OSNC 1976/6/122). W

doktrynie i orzecznictwie sporne jedynie było to, czy w sytuacji, gdy dziecko

spadkodawcy odrzuciło spadek (co powoduje traktowanie go jak osoby, która nie dożyła

otwarcia spadku), jego dziecko (wnuk spadkodawcy) dziedziczy jego udział w

gospodarstwie rolnym także wówczas, gdy odrzucający spadek rodzic nie miał

kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. We wcześniejszym okresie Sąd

Najwyższy skłaniał się ku stanowisku, iż w takiej sytuacji wnuk spadkodawcy nie

dziedziczy gospodarstwa wskazując, że skutecznie odrzucić spadek może tylko osoba,

która go dziedziczy (porównaj między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

13 listopada 1990 r. III CRN 365/90. OSNCP 1991/10-12/136). Pomijając to, że tego

rodzaju argument bez wątpienia nie może być użyty wobec spadkobiercy, który nie

dożył otwarcia spadku, wskazać dodatkowo należy, iż w ostatnim okresie Sąd

Najwyższy odstąpił od takiej wykładni art. 1012 k.c. i art. 1059 k.c. stwierdzając, że wnuk

spadkodawcy nie jest wyłączony od dziedziczenia gospodarstwa rolnego z tej tylko

przyczyny, że jego wstępny, który spadek odrzucił, nie dziedziczyłby gospodarstwa

rolnego z braku kwalifikacji rolniczych (porównaj postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 4 czerwca 2004 r. III CK 61/03, nie publ.). Stwierdzić zatem należy, iż w sytuacji,

gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego zstępny dziedziczył jego

udział spadkowy jeżeli spełniał którąkolwiek z przesłanek art. 1059 k.c., niezależnie od

tego, czy zmarłe dziecko spadkodawcy miałoby kwalifikacje do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.

oddalił kasację jako bezzasadną.